Oghuz dialect in Uzbek Turkish and its distinctive phonetic features

Öz

Turkish is the continuation of the Chagatai Turkish, Uzbek Turkish also has Oghuz features. The Turkish language of Oghuz is the Uzbek language spoken in Fergana region, where the influences of Oghuz Turkish are the most. In this region, Urgench, Hive, Samarkand, Bukhara, etc. the Turkish of the Oghuz tribes living in the provinces has influenced the Uzbek Turkish spoken in the region and a different language has emerged from the Uzbek Turkish spoken around Tashkent. Phonetic and morphological features of Oghuz Turkish are detected in the dialects in this region. In Turkish and Uzbek Turkish, the vowel /k-/ sounds in the region /g-/ kun > day, kel- > gel-; the /t-/ sounds in the beginning of the word have changed to /d-/. til > language, tun > yesterday, etc. It is observed that the /-g/ sounds at the end of the word fall in Uzbek Turkish in the Khwarezm region, such as sarig > yellow. In this study, the language material obtained from the review studies conducted in the relevant region was evaluated and the identified features were tried to be given in the study.

Anahtar Kelimeler

• Uzbek Turkish
• Oghuz Turkish
• Khwarezm region
• Old Anatolian Turkish.

Özbek Türkçesi Terkibindeki Oğuz Lehçesi ve Onun Ayırt Edici Fonetik Hususiyetleri

Öz

Çağatay Türkçesinin devamı olan Özbek Türkçesi içerisinde Oğuzca özellikler de görülmektedir. Oğuz Türkçesinin etkilerinin en fazla olduğu bölge Fergana bölgesinde konuşulan Özbek Türkçesidir. Bu bölgede Ürgenç, Hive, Semerkand, Buhara vb. illerde yaşayan Oğuz boylarının dili bölgede konuşulan Özbek Türkçesini etkilemiş ve Taşkent civarında konuşulan Özbek Türkçesinden daha farklı bir ağız ortaya çıkmıştır. Bu bölgedeki ağızlarda Oğuz Türkçesinin fonetik ve morfolojik özellikleri tespit edilmektedir. Eski Türkçe ve Özbek Türkçesindeki söz başı /k-/ sesleri bölgede /g-/ kün > gün, kel- > gel-; söz başı /t-/ sesleri /d-/’ye dönüşmüştür. til > dil, tün > dün vb. Kelime sonundaki /-g/ seslerinin Harezm bölgesindeki Özbek Türkçesinde düştüğü görülmektedir sarıg > sarı gibi. Bu çalışmada ilgili bölgede yapılan derleme çalışmalarından elde edilen dil malzemesi değerlendirilmiş ve tespit edilen özellikler çalışmada verilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Özbek Türkçesi
• Oğuz Türkçesi
• Harezm bölgesi
• Eski Anadolu Türkçesi.

Kaynakça

1. Кошғарий Маҳмуд. Девону луғоти-т-турк. 1-жилд. – Тошкент: Mumtoz so‘z, 2016.
2. Самойлович А. Н. Некоторые дополнения к классификации турецких языков. –Петроград, 1922.
3. Самойлович А.Н. К истории литературного среднеазиатского турецкого языка.// In: Мир – Али-Шир. Сборник к пятисотлетию со дня рождения. – Л., 1928. – С. 1-23.
4. Решетов В.В. Кураминские говоры Ташкентской области: Дисс. … докт. филол. наук. –Ташкент, 1952.
5. Боровков А.К. Очерки истории узбекского языка, III. (Лексика среднеазиатского тефсира XII–XIII вв.)// Учение записки института Востоковедения, XVI. – М.–Л.: Издательство Академии наук СССР , 1958.– С.138.
6. Абдуллаев Ф. Ўзбек тилининг Хоразм шевалари. – Тошкент: Ўз ФАН, 1961.
7. Ashirboyev S. O‘zbek dialektologiyasi. Toshkent, 2016.
8. Мадраҳимов О. Ўзбек тили ўғуз лаҳжаси лексикаси. – Тошкент, 1973.

9. Мадраҳимов О. Ўзбек тили ўғуз лаҳжасининг қисқача қиёсий луғати. – Урганч, 1999.
10. Жуманазаров Й. Ўзбек тили Жанубий Хоразм (ўғуз) диалектининг синтактик қурилиши. – Тошкент, 1976. Сапаров М. Лексико-семантические особенности огузского наречия узбекского языка (в сравнении с туркменским языком): Автореф. дисс. … канд. филол. наук. ‒ Ташкент, 1983. ‒ 24 с.; Шу муаллиф. Хоразм воҳасидаги туркий тилларнинг ўзаро муносабатлари. ‒ Тошкент: Фан, 1988. ‒ 118 б.
11. Ўрозов Э. Ю. Жанубий Қорақалпоғистондаги ўзбек шевалари. – Тошкент, 1978. – Б.10. Наримов Х. Хоразм минтақавий фитонимларининг лисоний таҳлили: Филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси. – Урганч, 2020.
12. Norboyeva Sh. Xorazm shevalari leksikasining onomasiologik tadqiqi. Filologiya fanlari doktori (DSс) diss… avtoref. – Toshkent, 2024. – 74 b.
13. Маҳмудов Н. “Тилшунос тақдири” / Тилимизнинг тилла сандиғи. – Тошкент, 2012. – Б. 88.