Özbek Türkçesi Terkibindeki Oğuz Lehçesi ve Onun Ayırt Edici Fonetik Hususiyetleri
Öz
Çağatay Türkçesinin devamı olan Özbek Türkçesi içerisinde Oğuzca özellikler de
görülmektedir. Oğuz Türkçesinin etkilerinin en fazla olduğu bölge Fergana bölgesinde
konuşulan Özbek Türkçesidir. Bu bölgede Ürgenç, Hive, Semerkand, Buhara vb.
illerde yaşayan Oğuz boylarının dili bölgede konuşulan Özbek Türkçesini etkilemiş
ve Taşkent civarında konuşulan Özbek Türkçesinden daha farklı bir ağız ortaya
çıkmıştır. Bu bölgedeki ağızlarda Oğuz Türkçesinin fonetik ve morfolojik özellikleri
tespit edilmektedir. Eski Türkçe ve Özbek Türkçesindeki söz başı /k-/ sesleri bölgede
/g-/ kün > gün, kel- > gel-; söz başı /t-/ sesleri /d-/’ye dönüşmüştür. til > dil, tün > dün vb.
Kelime sonundaki /-g/ seslerinin Harezm bölgesindeki Özbek Türkçesinde düştüğü
görülmektedir sarıg > sarı gibi.
Bu çalışmada ilgili bölgede yapılan derleme çalışmalarından elde edilen dil malzemesi
değerlendirilmiş ve tespit edilen özellikler çalışmada verilmeye çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler
Özbek Türkçesi, Oğuz Türkçesi, Harezm bölgesi, Eski Anadolu Türkçesi.
Proje Numarası
182-2023
Kaynakça
- Кошғарий Маҳмуд. Девону луғоти-т-турк. 1-жилд. – Тошкент: Mumtoz so‘z, 2016.
- Самойлович А. Н. Некоторые дополнения к классификации турецких языков. –Петроград, 1922.
- Самойлович А.Н. К истории литературного среднеазиатского турецкого языка.// In: Мир – Али-Шир. Сборник к пятисотлетию со дня рождения. – Л., 1928. – С. 1-23.
- Решетов В.В. Кураминские говоры Ташкентской области: Дисс. … докт. филол. наук. –Ташкент, 1952.
- Боровков А.К. Очерки истории узбекского языка, III. (Лексика среднеазиатского тефсира XII–XIII вв.)// Учение записки института Востоковедения, XVI. – М.–Л.: Издательство Академии наук СССР , 1958.– С.138.
- Абдуллаев Ф. Ўзбек тилининг Хоразм шевалари. – Тошкент: Ўз ФАН, 1961.
- Ashirboyev S. O‘zbek dialektologiyasi. Toshkent, 2016.
- Мадраҳимов О. Ўзбек тили ўғуз лаҳжаси лексикаси. – Тошкент, 1973.
- Мадраҳимов О. Ўзбек тили ўғуз лаҳжасининг қисқача қиёсий луғати. – Урганч, 1999.
- Жуманазаров Й. Ўзбек тили Жанубий Хоразм (ўғуз) диалектининг синтактик қурилиши. – Тошкент, 1976. Сапаров М. Лексико-семантические особенности огузского наречия узбекского языка (в сравнении с туркменским языком): Автореф. дисс. … канд. филол. наук. ‒ Ташкент, 1983. ‒ 24 с.; Шу муаллиф. Хоразм воҳасидаги туркий тилларнинг ўзаро муносабатлари. ‒ Тошкент: Фан, 1988. ‒ 118 б.