The Role of Complex-Structured Dialectal Units in the Lexicon of the O‘guz Dialect of the Khorezm Dialects

Yıl 2025, Cilt: 4 Sayı: 2, 175 - 186, 30.12.2025

Hüseyin Kaba , Serhat Küçük , Ümit Özgür Demirci , Aysun Soyer

Öz

The article provides a comprehensive examination of the position of complex-structured dialectal units within the Khorezm dialects, addressing their internal structure, historical origins, and multifaceted relationship with the standard literary language. It emphasizes that complex lexical formations—such as compound words, paired constructions, reduplicated forms, and other multi-component structures—are widely attested across nearly all parts of speech within the Khorezm dialectal system. These forms are regarded not merely as spontaneous lexical creations but as units that have developed over long periods, reflecting the region’s historical, cultural, and ethnic layers. The study further analyzes their phonetic, morphological, and semantic characteristics, offering detailed examples that illustrate how such formations function within everyday speech and how they correspond to, or diverge from, their equivalents in the literary language. Moreover, the article highlights the relationship between Khorezm dialects and earlier stages of the Turkic language, demonstrating the preservation of archaic structural features within these complex units. Through this approach, the article contributes to a deeper understanding of the structural richness of the regional lexicon and elucidates the role of dialectal formations in the broader historical development of the Turkic languages.

Anahtar Kelimeler

complex structure , dialect , Iranian languages , onomasiological principles , domain-specific lexicon.

Xorazm Shevalari O‘g‘uz Lahjasi Leksikasida Murakkab Tarkibli Dialektal Birliklarning O‘rni

Öz

Makalede, Harezm ağızlarındaki karmaşık yapılı diyalektal birimlerin konumu kapsamlı bir biçimde incelenmekte; bu birliklerin iç yapısı, tarihsel kökenleri ve standart edebî dille olan çok yönlü ilişkileri ele alınmaktadır. Çalışma, birleşik kelimeler, ikilemeler, tekrar grupları ve diğer çok öğeli yapılar gibi karmaşık sözcük oluşumlarının Harezm ağızlarının hemen hemen tüm söz türlerinde geniş ölçüde görüldüğünü vurgulamaktadır. Bu tür yapılanmalar, yalnızca kendiliğinden ortaya çıkan söz varlığı unsurları olarak değil, uzun bir tarihsel süreç içinde gelişmiş, bölgenin tarihî, kültürel ve etnik katmanlarını yansıtan birimler olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca çalışma, bu karmaşık yapılara ait fonetik, morfolojik ve anlamsal özellikleri ayrıntılı biçimde çözümlemekte; söz konusu yapıların gündelik konuşma içindeki işlevlerinin yanı sıra, edebî dillerdeki karşılıklarıyla benzer veya farklı yönlerini örneklerle ortaya koymaktadır. Makale ayrıca, Harezm ağızlarının Türk dilinin daha eski dönemleriyle ilişkisini vurgulayarak, bu karmaşık birimler içinde arkaik yapı özelliklerinin nasıl korunduğunu göstermektedir. Bu yaklaşım sayesinde çalışma, bölgesel söz varlığının yapısal zenginliğini daha derinlemesine anlamaya katkıda bulunmakta ve diyalektal oluşumların Türk dillerinin tarihsel gelişimindeki rolünü bilimsel bir çerçevede aydınlatmaktadır.

Anahtar Kelimeler

yapı , ağız (lehçe) , İranî diller , onomasyolojik ilkeler , alan söz varlığı

Kaynakça

• Abdullaev, F. (1961). Xorazm shevalari. Toshkent: O‘zbekiston Fanlar akademiyasi nashriyoti.
• Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug‘ati (1984). 3-tom. Toshkent: Fan.
• Alisher Navoiy. (1987). Mukammal asarlar to‘plami (Yigirma tomlik, 2-tom). Toshkent: Fan.
• Ashirboyev, S. (2021). O‘zbek dialektologiyasi. Toshkent.
• Borovkov, A.K. (1958). Ocherki istorii uzbekskogo yazyka, III (Leksika sredneaziatskogo tefsira XII–XIII vv.) Uchenie zapiski instituta Vostokovedeniya, XVI. M.–L.: Izdatel’stvo Akademii nauk SSSR.
• Jumanazarov, Y. (1976). O‘zbek tili Janubiy Xorazm (o‘g‘uz) dialektining sintaktik qurilishi. Toshkent.
• Khalidov, B.Z. (1965). Ob etimologii slova tannur. Trudy TashGU.
• Madraximov, O. (1971). O‘g‘uz lahjasida -li affiksining evolyutsiyasi. O‘zbek tili va adabiyoti, №1.
• Madraximov, O. (1973). O‘zbek tili o‘g‘uz lahjasi leksikasi. Toshkent.
• Madraximov, O. (1999). O‘zbek tili o‘g‘uz lahjasining qisqacha qiyosiy lug‘ati. Urganch.
• Noveishiy anglo-russkiy, russko-angliyskiy slovar’. (2011). M.
• O‘zbek tilining izohli lug‘ati (2007). 4-tom. Toshkent: O‘zbekiston Milliy entsiklopedyasi.
• O‘zbek tilining izohli lug‘ati (2008). 2-jild. Toshkent: O‘zbek Milliy entsiklopedyasi.
• O‘zbek xalq shevalari. (1971). Toshkent.
• Persidsko-russkiy slovar’ (Tom I). (1983). M.: Russkiy yazyk.
• Qo‘shqariy, M. (2016). Devonu lug‘oti-t-turk (1-jild). Toshkent: Mumtoz so‘z.
• Qo‘shqariy, M. (2017). Devonu lug‘ati-t-turk (Turkiy so‘zlar devoni). Nashrga tayyorlovchi Q. Sodiqov. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi.
• Shamsiddin Muhammad bin Khalaf Tabriziy. (1375 h.sh.). Burhon-i qot‘e. Tehron: Amiri kabir.