Xorazm Shevalari O‘g‘uz Lahjasi Leksikasida Murakkab Tarkibli Dialektal Birliklarning O‘rni
Öz
Makalede, Harezm ağızlarındaki karmaşık yapılı diyalektal birimlerin konumu kapsamlı bir biçimde incelenmekte; bu birliklerin iç yapısı, tarihsel kökenleri ve standart edebî dille olan çok yönlü ilişkileri ele alınmaktadır. Çalışma, birleşik kelimeler, ikilemeler, tekrar grupları ve diğer çok öğeli yapılar gibi karmaşık sözcük oluşumlarının Harezm ağızlarının hemen hemen tüm söz türlerinde geniş ölçüde görüldüğünü vurgulamaktadır. Bu tür yapılanmalar, yalnızca kendiliğinden ortaya çıkan söz varlığı unsurları olarak değil, uzun bir tarihsel süreç içinde gelişmiş, bölgenin tarihî, kültürel ve etnik katmanlarını yansıtan birimler olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca çalışma, bu karmaşık yapılara ait fonetik, morfolojik ve anlamsal özellikleri ayrıntılı biçimde çözümlemekte; söz konusu yapıların gündelik konuşma içindeki işlevlerinin yanı sıra, edebî dillerdeki karşılıklarıyla benzer veya farklı yönlerini örneklerle ortaya koymaktadır. Makale ayrıca, Harezm ağızlarının Türk dilinin daha eski dönemleriyle ilişkisini vurgulayarak, bu karmaşık birimler içinde arkaik yapı özelliklerinin nasıl korunduğunu göstermektedir. Bu yaklaşım sayesinde çalışma, bölgesel söz varlığının yapısal zenginliğini daha derinlemesine anlamaya katkıda bulunmakta ve diyalektal oluşumların Türk dillerinin tarihsel gelişimindeki rolünü bilimsel bir çerçevede aydınlatmaktadır.
Anahtar Kelimeler
yapı, ağız (lehçe), İranî diller, onomasyolojik ilkeler, alan söz varlığı
Kaynakça
- Abdullaev, F. (1961). Xorazm shevalari. Toshkent: O‘zbekiston Fanlar akademiyasi nashriyoti.
- Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug‘ati (1984). 3-tom. Toshkent: Fan.
- Alisher Navoiy. (1987). Mukammal asarlar to‘plami (Yigirma tomlik, 2-tom). Toshkent: Fan.
- Ashirboyev, S. (2021). O‘zbek dialektologiyasi. Toshkent.
- Borovkov, A.K. (1958). Ocherki istorii uzbekskogo yazyka, III (Leksika sredneaziatskogo tefsira XII–XIII vv.) Uchenie zapiski instituta Vostokovedeniya, XVI. M.–L.: Izdatel’stvo Akademii nauk SSSR.
- Jumanazarov, Y. (1976). O‘zbek tili Janubiy Xorazm (o‘g‘uz) dialektining sintaktik qurilishi. Toshkent.
- Khalidov, B.Z. (1965). Ob etimologii slova tannur. Trudy TashGU.
- Madraximov, O. (1971). O‘g‘uz lahjasida -li affiksining evolyutsiyasi. O‘zbek tili va adabiyoti, №1.
- Madraximov, O. (1973). O‘zbek tili o‘g‘uz lahjasi leksikasi. Toshkent.
- Madraximov, O. (1999). O‘zbek tili o‘g‘uz lahjasining qisqacha qiyosiy lug‘ati. Urganch.