Eski Anadolu Türkçesi Dönemine Ait Mensur Menâkıb-ı İskender’de Geçen Deyimler Üzerine Bir İnceleme [1a – 50b]

Idioms are standardized vocabulary elements that enhance the expressive power of a language and reflect the cultural heritage and thought world of a society. Examining idioms found in texts from the historical periods of the Turkish language reveals both the expressive possibilities of the language in past periods and demonstrates the continuity and change of idioms throughout history. In this respect, texts from the Old Anatolian Turkish period offer important material for determining the vocabulary and expressive characteristics of Turkish. This study examines the idioms found in folios 1a-50b of the work titled Menâkıb-ı İskender, a prose example of an Iskendername from the Old Anatolian Turkish period. Within the scope of the study, expressions that have idiomatic characteristics in the text were identified, and these expressions were evaluated along with their meanings and examples of their use in the text. It was observed that the identified idioms exhibit different structural characteristics. The work shows a high concentration of idioms formed by the combination of a noun and a verb, but also includes idioms formed with auxiliary verbs, exhibiting elliptical structures, and possessing sentence-like qualities. When the idioms are evaluated in terms of their conceptual characteristics, it is seen that they are concentrated in various fields such as organ names, war and heroism, loyalty and obedience, social relations, fortune and fate, emotion and state of mind. This situation shows that the idioms in the work are not only linguistic elements but also provide clues about the social life, thought patterns, understanding of war, and human relations of the period. It has been understood that some idioms continue to exist in Turkish with similar forms and meanings, while others have undergone changes in terms of sound, form, or meaning. In this respect, Menâkıb-ı İskender offers remarkable data in terms of demonstrating the idiomatic existence of Old Anatolian Turkish and the continuity of idioms in Turkish.

Deyimler, bir dilin anlatım gücünü artıran, toplumun kültürel birikimini ve düşünce dünyasını yansıtan kalıplaşmış söz varlığı unsurlarıdır. Türkçenin tarihî dönemlerine ait metinlerde yer alan deyimlerin incelenmesi hem dilin geçmiş dönemlerdeki ifade imkânlarını ortaya koymakta hem de deyimlerin tarihî süreç içerisindeki sürekliliğini ve değişimini göstermektedir. Bu bakımdan Eski Anadolu Türkçesi dönemi metinleri, Türkçenin söz varlığı ve anlatım özelliklerinin belirlenmesi açısından önemli malzemeler sunmaktadır. Bu çalışmada Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait mensur bir İskendernâme örneği olan Menâkıb-ı İskender adlı eserin 1a-50b varakları arasında geçen deyimler ele alınmıştır. İnceleme kapsamında metinde deyim niteliği taşıyan ifadeler belirlenmiş, bu ifadeler anlamları ve metindeki kullanım örnekleriyle birlikte değerlendirilmiştir. Çalışmada tespit edilen deyimlerin yapı bakımından farklı özellikler gösterdiği görülmüştür. Eserde özellikle isim unsuru ile fiilin birleşmesiyle kurulan deyimlerin yoğunlukta olduğu bunun yanında yardımcı fiillerle oluşturulan, eksiltili yapı gösteren ve cümle niteliği taşıyan deyimlerin de bulunduğu belirlenmiştir. Deyimler kavramsal özellikleri bakımından değerlendirildiğinde organ isimleri, savaş ve kahramanlık, bağlılık ve itaat, sosyal ilişkiler, talih ve kader, duygu ve ruh hâli gibi çeşitli alanlarda yoğunlaştığı görülmektedir. Bu durum, eserdeki deyimlerin yalnızca dilsel birer unsur olmadığını aynı zamanda dönemin sosyal hayatı, düşünce yapısı, savaş anlayışı ve insan ilişkileri hakkında da ipuçları verdiğini göstermektedir. Bazı deyimlerin Türkiye Türkçesinde benzer biçim ve anlamlarla yaşamaya devam ettiği bazılarının ise ses, şekil veya anlam bakımından değişikliğe uğradığı anlaşılmıştır. Bu bakımdan Menâkıb-ı İskender, Eski Anadolu Türkçesinin deyim varlığını ve Türkçedeki deyim sürekliliğini göstermesi açısından dikkat çekici veriler sunmaktadır.