OTTOMAN MAPS FROM THE SECOND HALF OF THE 19TH CENTURY AS A SOURCE FOR THE HISTORY OF RAILWAYS IN BOSNIA AND HERZEGOVINA

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 2, 437 - 459, 16.12.2025

Elma Koric

https://doi.org/10.30903/baed.1839806

Öz

In accordance with the idea of the integration of the Ottoman Empire into the political and economic trends in Western Europe, during the time of Sultan Abdulaziz (reigned 1861-1876), an extensive program of economic and political reforms was implemented. Along with the modernization of the administration and the transformation of social relations in the Ottoman Empire, the project also aimed to initiate the construction of infrastructure for communications and transporation, which is why Ottoman investments in railway construction expanded significantly in the second half of the 19th century. As part of the project to connect İstanbul with Vienna, the construction of the first railway from Dobrljin to Banja Luka was completed on the territory of the Bosnian Vilayet in 1872, which, according to the original plans, was supposed to be part of that railway line. This issue has already been addressed in historiography; however, attention here is directed to several Ottoman maps from the second half of the 19th century, which also show other road routes and railways in Bosnia and Herzegovina. It can be assumed that their purpose was primarily informative, while some of them visualized the progress on the construction of the İstanbul-Vienna railway, which was supposed to pass through Bosnia. In addition, some Ottoman maps also depict railways constructed later, during the Austro-Hungarian period. This possibly indicates that Ottoman interest in monitoring the development of infrastructure in the region remained strong at that time.

Anahtar Kelimeler

Ottoman Empire , Bosnian Vilayet , 19th century , Maps , Railways.

BOSNA HERSEK’TE DEMİRYOLLARI TARİHİNİN KAYNAĞI OLAN 19. YÜZYILIN İKİNCİ YARISINA AİT OSMANLI HARİTALARI

Öz

Osmanlı Devleti’ni Batı Avrupa’daki siyasal ve ekonomik gelişmelere uyumlu hale getirme düşüncesi doğrultusunda Sultan Abdülaziz döneminde (1861-1876) kapsamlı bir ekonomik ve siyasal reform projesi hayata geçirildi. Osmanlı İmparatorluğu’nda yönetimin modernleşmesi ve toplumsal ilişkilerin değişmesiyle birlikte proje, iletişim ve ulaşım altyapısının inşasını da başlatmayı amaçlamıştır. Bu nedenle, özellikle 19. yüzyılın ikinci yarısında demiryollarının inşasına yönelik Osmanlı yatırımları artmıştır. İstanbul’u Viyana’ya bağlama projesi kapsamında, 1872 yılında Bosna Vilayeti topraklarında Dobrljin’den Banja Luka’ya kadar ilk demir yolu hattının inşası tamamlandı. İlk planlara göre bu hat, söz konusu demir yolunun bir parçası olacaktı. Bu konu tarih yazıcılığında daha önce de ele alınmış olup, bu vesileyle 19. yüzyılın ikinci yarısına ait bazı Osmanlı haritalarına dikkat çekilmektedir. Bu haritalarda Bosna-Hersek’teki diğer kara ve demiryolları güzergâhları da görülmektedir. Bunların bir kısmının öncelikli olarak bilgilendirme amaçlı olduğu, bir kısmının ise Bosna’dan geçmesi planlanan İstanbul-Viyana demiryolunun inşasının ilerleyişini görselleştirdiği varsayılabilir. Ayrıca bazı Osmanlı haritaları, Avusturya-Macaristan döneminde Bosna-Hersek’te inşa edilen demiryollarını göstermektedir. Bu da Osmanlı’nın o dönemde bu bölgedeki altyapının geliştirilmesine ilişkin içgörüye olan ilgisinin hâlâ çok güçlü olduğunun olası bir göstergesidir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı İmparatorluğu , Bosna Vilayeti , 19. yüzyıl , Haritalar

Kaynakça

• İstanbul, The Directorate of the State Archives (of the Presidency of the Republic of Türkiye)-Ottoman Archives (BOA), Haritalar (HRT), 213.
• İstanbul Üniversitesi (İ.Ü.), Nadir Eserler Kütüphanesi, 93649-1: 1876.
• Osmanlı Belgelerinde Bosna Hersek (Bosna i Hercegovina u Osmanskim dokumentima), Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, İstanbul 2009.
• AK, Emine, Tanzimat'ın Bosna Hersek’te uygulanması ve neticeleri (1839-1875), Marmara Üniversitesi, Unpublished Ph.D. Thesis, Supervisor: Prof. Dr. Ali Akyldiz, İstanbul 2010.
• ALIČIĆ, Ahmed, “Uredba o organizaciji vilajeta 1867. godine“, Prilozi za orijentalnu filologiju, vol. 12-13, /1962-63, Sarajevo 1965, pp. 219-235.
• BOZLAKOĞLU, Eyyup, Osman Nuri Peremeci’nin hayatı, eserleri ve ecdâd tarihi adlı eserinin transripsiyonu, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Diyarbakır 2019.
• EMINI, Besnik, “The Efforts of Ottoman Empire to Build Railways in the Balkan (1855-1913)“, Journal of Balkan Studies 1/2022, pp. 51-62.
• ENGİN, Vahdettin, “Rumeli Demiryolu“, TDV Islam Ansikopedisi, 35 Cilt, İstanbul 2008, pp. 235-237.
• FEVZIJA, Ajdin, Historija željeznica Bosne i Hercegovine: prva bosanskohercegovačka željeznička pruga Banja Luka - Dobrljin: fotoalmanah - 100 godina uzanih željezničkih pruga u Bosni i Hercegovini, [autor] i Ambasada suverenog Malteškog odreda, Sarajevo 2005.
• GÖLEN, Zafer, Tanzîmât döneminde Bosna-Hersek. Siyasî, İdarî, Sosyal ve Ekonomik Durum, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2010.
• HADŽIBEGOVIĆ, Iljas, Postanak radničke klase u Bosni i Hercegovini i njen razvoj do 1914. godine, Svjetlost, Sarajevo 1980.
• KUNERALP, Sinan, Son Dönem Osmanlı Erkân ve Ricali (1839-1922), Prosopoprafik Rehber, İsis, İstanbul 1999.
• ZEYTİNLİ, Emine, “Economic Concessions for Ottoman Rumelia Railway Projects and Involvement of Foreign Capital, 1860-1936“, OTAM, Vol. 48, 2020, pp. 225-245.
• Ankara, T.C. Millî Savunma Bakanlığı, Harita Genel Müdürlüğü, Harita Genel K.lıği kartografik arşiv ş., Dosya No: 213, Göm. No. 16. https://www.harita.gov.tr/tarihi-haritalar, (23.08.2024.)
• München, Bayerische Staatsbibliothek, Mapp. XVII, 19 p. https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb00005840?page=,1, (03.02.2025.)
• The Balkans. David Rumsey Historical Map Collection. https://shorturl.at/tGC8X, (24.07.2024.)
• Ottoman Empire. David Rumsey Historical Map Collection. https://shorturl.at/XDWAB, (24.07.2024.)
• DAN, Amira, “Kako je Orijent Express zaobišao Bosnu: Sultan Abdulaziz u Evropi“, History Fest, 3.7.2024, https://historiografija.ba/article.php?id=2611, (6.1.2025.)