İNGİLİZ BELGELERİNE GÖRE İSTİBDÂT VE MEŞRUTİYET EKSENİNDE MAKEDONYA’DA BULGAR ÇETELERİNİN DURUMU

Öz

19. yüzyıl ile birlikte ortaya çıkan milliyetçi hareketlenmeler Osmanlı Devleti’nin yıkılışını hızlandıran etkiler meydana getirmiştir. Milliyetçi düşünce ile gelişen isyanlar ve bu isyanların neticesinde kurulan yeni devletler Osmanlıların Balkan topraklarındaki hâkimiyetini daraltmıştır. Osmanlı hâkimiyetinin mevcut olduğu bölgeler ise farklı etnik unsurların sebep olduğu çatışmalara sahne olmuştur. Rum, Bulgar ve Sırplar 19. yüzyılın son çeyreğinde ve 20. yüzyılın başlarında meydana getirdikleri kendi millî yapılanmalarının da etkisi ile Osmanlı Balkanlarında yayılma planları gerçekleştirmek istemiştir. Bu manzara içerisinde “Makedonya Sorunu” olarak adlandırılan anarşi ortamı Selanik, Manastır ve Kosova vilayetlerini içine alan coğrafi alanın etrafında gelişmiştir. Makedonya’nın şiddet ile anılması ise bölgenin yerel unsurları tarafından kurulmuş olan çetelerin girişmiş olduğu kanlı çatışmalardır. Yeni küçük ulus devletlerin de bölgedeki yayılma planları doğrultusunda desteklenen bu çeteler, Makedonya’da hem kendi aralarında hem de bölgedeki kolluk kuvvetleri ile çatışmalara girmiştir. Bahsedilen çetelerin her biri ayrı bir çalışma konusu olmakla birlikte burada Bulgar çetelerinin durumuna odaklanılacaktır. Genel değerlendirmeler ile birlikte daha mikro düzeyde çatışmanın en yoğun yaşandığı meşrutiyet öncesi dönemden yani “İstibdat”dan, meşrutiyet ile birlikte ortaya çıkan “hürriyete” geçiş sürecine odaklanılacaktır. Çalışmada İngiliz diplomatik ve askeri temsilcilerinin bölgeden bazen günü gününe bazen de çeşitli zamanlarda iletmiş oldukları raporlar ana kaynak olarak kullanılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Makedonya
• Meşrutiyet
• İç Örgüt
• İttihat ve Terakki
• Yane Sandanski.

THE SITUATION OF BULGARIAN ARMED BANDS IN MACEDONIA BETWEEN AUTOCRACY AND CONSTITUTIONALISM ACCORDING TO BRITISH DOCUMENTS

Öz

The nationalist movements that emerged in the 19th century accelerated the collapse of the Ottoman Empire. Rebellions fuelled by nationalist ideology and the new states established as a result of these rebellions reduced Ottoman rule in the Balkans. The regions under Ottoman rule experienced conflicts stemming from diverse ethnic groups. The Greeks, Bulgarians, and Serbs sought to implement expansion plans in the Ottoman Balkans, shaped by national structures formed in the late 19th and early 20th centuries. Within this landscape, the anarchic environment known as the ‘Macedonian Question’ developed around the geographical area encompassing the provinces of Salonica, Monastir, and Kosovo. Macedonia's association with violence stems from the bloody conflicts initiated by armed bands established by local groups in the region. Supported by the expansion plans of the new small nation-states in the region, these armed bands clashed both among themselves and with law enforcement forces in Macedonia. While each of these armed bands is a distinct subject of study, this article focuses on the situation of the Bulgarian armed bands. Along with general assessments, the focus will be on the transition from the pre-constitutional period, when the conflict was most intense, to the emergence of ‘freedom’ with the advent of the constitutional monarchy. Reports from British diplomatic and military representatives in the region, sometimes sent daily and at other intervals, will serve as the primary source for the study.

Anahtar Kelimeler

• Macedonia
• Constitutional Monarchy
• Internal Organisation
• Union and Progress
• Yane Sandanski.

Kaynakça

1. 1. Archival Sources:
2. National Archives of the United Kingdom (NAUK) - Foreign Office (FO)
3. NAUK, FO, 421/212, No. 53.
4. NAUK, FO, 421/222, No. 132.
5. NAUK, FO, 421/240, No 12; 34; 63; 180; 184.
6. NAUK, FO, 421/241, No 37; 67; 215; 218.
7. NAUK, FO, 421/242, No 45; 26; 59; 140; 166.
8. NAUK, FO, 421/243, No. 43; 87; 121; 138; 146; 153; 172; 181; 184; 185; 193; 194; 200; 201; 203; 229; 230; 235, 268; 274; 227; 307; 308; 354; 393.

9. NAUK, FO, 421/244, No 22; 31; 93; 109; 120; 137; 182; 499; 502; 652; 653. NAUK, FO, 421/245, No 7; 9; 81; 223; 275; 339; 498.
10. NAUK, FO, 421/249, No 70; 138; 428.
11. NAUK, FO, 421/250, No 17; 286; 810.
12. NAUK, FO, 421/251, No 105; 185.
13. NAUK, FO, 421/252, No 63.
14. NAUK, FO, 421/253, No 145; 226.
15. NAUK, FO, 421/254, No 84.
16. 2. Books and Articles:
17. ADANIR, Fikret, Makedonya Sorunu, (çev.) İhsan Catay, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2001.
18. AYDIN, Mahir, “Arşiv Belgeleriyle Makedonya’da Bulgar Çete Faaliyetleri”, Osmanlı Araştırmaları IX, İstanbul 1989, pp. 209-234. ________, “Hüseyin Hilmi Paşa”, TDV İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Volume 18, İstanbul 1998, pp. 550-551.
19. ________, Şarkî Rumeli Vilâyeti, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1992. AYDIN, Mithat, “Osmanlı Makedonya’sında Slavist Bulgar Komita Faaliyetleri”, Belgi Dergisi, Volume 2, Issue 18, Summer-2019, pp. 1587-1606.
20. BAYRAKTAR, Kaya, Makedonya Sorunu Bir Mali Kontrol Denemesi (1902-1909), Atıf Yayınları, Ankara 2020.
21. ERYAMAN, Ayşe, “Selanik Vilayeti’nde 1908 Genel Seçimleri”, History Studies, Vol. 9, Issue 3, September 2017, pp 45-63.
22. HACISALİHOĞLU, Mehmet, “İttihadcılar ve Makedonya İhtilal Komiteleri: İttihat ve Terakki Hükümetinin Başlaması Kadar İlişkiler, Pazarlıklar ve Sonuçları”, Tarih Dergisi, Issue 38, 2003, pp. 101-117.
23. ________, Jön Türkler ve Makedonya Sorunu (1890-1918), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 2008. https://archives.ucl.ac.uk/CalmView/record/catalog/LAM, (26.12.2025).
24. İSOV, Mümin ve HASANOĞLU, Ergün, Osmanlı Avrupası’nda Bölücülük Cereyanı - Makedonya Komitacılarının Anıları, Selenge Yayınları, İstanbul 2021.
25. İSOV, Mümin, “Makedonya Hareketi’nde Savaşa Giden Liderlik Mücadelesi: VMORO ile VMOK arasındaki İlişkilerin Boyutu (1896-1903), Balkan Tarihi Araştırmaları I, (ed.) Bülent Akyay, Trakya Üniversitesi Yayınları, Edirne 2021, pp. 221-254.
26. KANSU, Aykut, 1908 Devrimi, İletişim Yayınları, İstanbul 2006.
27. KOYLU, Zafer, “Makedonya’da Çetelerin Meşrutiyet Kulüplerine Dönüşmesi”, Belleten, Volume 81, Issue 291, 2017, pp. 569-588.
28. ÖZBOZDAĞLI, Özer, “Makedonya Vilayetlerinden 1900-1908 Arası Amerika’ya Yapılan Göçler”, Tarih incelemeleri Dergisi, Volume XXXV, Issue 2, 2020, pp. 655-678. RODOPLU YILDIRIM, Fatma ve YILDIRIM, Bülent, “Bulgar Milliyetçiliği”, Milliyetçiliğin Coğrafyaları II, (ed.) Yusuf Ziya Bölükbaşı, Gazi Kitapevi, Ankara 2020, pp. 21-66.
29. SAYGILI, Hasip, “Rumeli Müfettişliği (1902-1908) Makedonya’da Yunan Komitecileri ve Osmanlı Devleti”, Güvenlik Stratejileri, Issue 21, pp. 147-185.
30. ŞIVGIN, Hale, “Osmanlı Arşiv Belgeleriyle 1902-1912 Yıllarında Makedonya”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, Issue 43, September 2007, pp. 81-88.
31. TEKELİ, İlhan, “Makedonya İç Örgütü ve 1903 İlinden Ayaklanması”, Cumhuriyetin Harcı Birinci Kitap Köktenci Modernitenin Doğuşu, (ed.) İlhan Tekili ve Selim Tekeli, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2003, pp. 67-77.
32. TOKAY, Gül, Makedonya Sorunu Jön Türk ihtilalinin Kökenleri (1903-1908), Afa Yayınları, İstanbul 1996.
33. UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı, “1908 Yılında İkinci Meşrutiyetin Ne Suretle İlân Edildiğine Dair Vesikalar”, Belleten, Volume 20, Issue 77, January 1956, pp. 103-174.