OSMANLI’NIN SON DÖNEMİNDE MAKEDONYA GEVGELİ ÂLİMLERİ

Öz

Gevgeli şehri günümüzde Kuzey Makedonya ülkesinde yer almaktadır. Makedonca Гевгелија (Gevgelija) olarak anılan şehir, ülkenin güneydoğusunda başkent Üsküp’e 150 km mesafede ve Yunanistan sınırında bulunmaktadır. Bölge ve çevresi, 14. yüzyıldan 20. yüzyıl başlarına kadar Osmanlı Devleti tarafından yönetilmiştir. 19. yüzyılda Osmanlı idari sisteminde Gevgeli, Selanik vilayetinin bir kazası konumundadır. Salnamede adı Gevgeli (Gevgili/كوكيلى) olarak geçmektedir. Osmanlı Devleti, Selanik-Üsküp-Mitroviça tren hattı güzergâhında bulunan Gevgeli’de hükümet konağı, belediye dairesi, telgrafhane, gazhane, silahhane, tren garı, kışla, fabrikalar ve okullar yaptırarak şehrin önemini daha da artırmıştır. Stratejik bir konumda yer alan Gevgeli, birçok âlimin yetiştiği ve görev yaptığı bir yer hâline gelmiştir. Bu çalışmanın temel konusunu daha önce akademik olarak incelenmeyen Osmanlı son dönemindeki Gevgeli âlimleri oluşturmaktadır. Çalışma Meşihat Arşivi ve Osmanlı arşivleri ışığında Osmanlı son döneminde yaşayan Gevgeli âlimlerinden; Gevgeli nâibi Hüseyin Hüsnü Efendi, Gevgeli nâibi Kasım Tevfik Efendi, Gevgeli müftüsü Mustafa Hulusi Efendi, Gevgeli müftüsü Mustafa Lütfi Efendi ve fetvahane müsevvidi Hafız Abdullah Efendi kapsamında ele alınmıştır. Çalışmada bu âlimlerin; kimlik bilgileri, eğitimleri, icazetnameleri, görev yerleri, hizmetleri ve görev nitelikleri ile ilgili hususlar üzerinde durulmuştur. Söz konusu âlimlerin Gevgeli’deki siyasi, dinî, idari ve sosyal olaylarla olan ilişkileri ortaya konmaya çalışılmıştır. Çalışma dönemsel, deskriptif ve nitel bir araştırmadır. Konuyla ilgili Osmanlı arşiv belgelerinin analizi ve değerlendirilmesine dayalı doküman incelemesi yöntemi esas alınmıştır. Çalışma; spesifik konusu, kapsamı ve alanında yapılan ilk çalışma olması yönüyle özgün bir değer taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Osmanlı
• Makedonya
• Gevgeli
• Âlim.

Etik Beyan

Bu çalışma, Kuzey Makedonya, Valandova’da 31. Uluslararası Hıdırellez Bahar Şenlikleri Festivali programı çerçevesinde 06 Mayıs 2024 tarihinde, Uluslararası Vizyon Üniversitesi, Uluslararası BALKAN Üniversitesi, Türkiye Halk Kültürü Araştırmaları Kurumu ve HID-BAH-ŞEH-FEST Yönetim Kurulu iş birliği ile düzenlenen 26. Uluslararası Türk Kültürü Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan bildirinin makaleye dönüştürülmüş hâlidir.

SCHOLARS OF GEVGELIAN MACEDONIA IN THE LATE OTTOMAN PERIOD

Öz

The city of Gevgeli is located in the present-day country of North Macedonia. Known as Гевгелија (Gevgelija) in Macedonian, it lies in the southeast of the country, approximately 150 kilometres from the capital Skopje and adjacent to the Greek border. The region remained under Ottoman from the 14th century until the early 20th century. In the 19th century Ottoman administrative system, Gevgeli was an accident of the province of Thessaloniki. In the salnamas, it is referred to as Gevgeli (Gevgili/كوكيلى). The Ottoman Empire increased the importance of Gevgeli, located on the Thessaloniki-Uskup-Mitrovica railway line, by building a government house, municipal office, telegraph office, gas works, armoury, railway station, barracks, factories and schools. Owing to this significance, Gevgeli became a centre where many scholars were trained and employed. The main subject of this study is the scholars of Gevgeli in the late Ottoman period, which has not been studied academically before. Drawing on the Mashihat Archive and the Ottoman State Archives, the study focuses on several religious scholars of Gevgeli who lived in the late Ottoman period; nā’ib of Gevgeli Hüseyin Hüsnü Efendi, nā’ib of Gevgeli Kasım Tevfik Efendi, Gevgeli mufti Mustafa Hulusi Efendi, Gevgeli mufti Mustafa Lütfi Efendi and musevvid (clerk) of fatwahane Hafız Abdullah Efendi. In this study, issues related to the identity information, education, icāzetnāme, duty stations, services and qualifications of these scholars are emphasised. The relations of these scholars with the political, religious, administrative and social events in Gevgeli have been tried to be revealed. The study is a periodical, descriptive and qualitative research. It is based on document analysis method based on the analysis and evaluation of Ottoman archival documents on the subject. It holds unique value due to its specific subject matter, scope and status as the first academic work on this topic.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Ottoman
• Macedonia
• Gevgeli
• Scholar.

Kaynakça

1. Tevârîh-i Âl-i Osmân –F. Gıese Neşri-, (haz). Nihat Azamat, Edebiyat Fakültesi Basımevi, İstanbul 1992.
2. ÂŞIKPŞAZÂDE, Tevârîh-i Âl-i Osmân, Matbaa-i Âmire, İstanbul 1332.
3. ATAR, Fahrettin, “Fetva”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Cilt 12, İstanbul 1995, ss. 486-496.
4. AYKUT, Nezihi, “Hasanbeyzâde Ahmed Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Cilt 16, İstanbul 1997, ss. 363-364.
5. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi, Fon: 130-16-13-2. Kutu: 473, Gömlek: 799, Sıra: 12; Fon: 130-16-13-2. Kutu: 474, Gömlek: 812, Sıra: 5.
6. EMECEN, Feridun, “Timurtaş Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Cilt 41, İstanbul 2002, ss. 185-186.
7. EMİN, Leyla Şerif, “Türkçenin Yaşadığı Her Yer Vatandır”, Gerçek Hayat, (Üsküp’ten Mektuplar) 1 Haziran 2016, https://www.gercekhayat.com.tr/uskupten-mektuplar/turkcenin-yasadigi-her-yer-vatandir/, (23. 04. 2024).
8. GEVGELIJA İNFO, “Интересни податоци за Гевгелија во минатото”, https://www.facebook.com/100064336193554/posts/1985885384789689/, (24.04.2024).

9. GÖKYAY, Orhan Şaik, “Kâtib Çelebi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Cilt 25, Ankara 2002, ss. 36-40.
10. HACISALIHOĞLU, Mehmet, “Yunanistan (II. Tarih)”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Cilt 43, İstanbul 2013, ss. 586-595.
11. HASANBEYZÂDE, Ahmed Paşa, Târih, 1315.
12. HOCA SÂDEDDIN, Tâcü’t-tevârîh, Tabhâne-i Âmire, İstanbul 1297.
13. İSAM, “Ulema Sicil Dosyaları” (Doğum yeri: Gevgili), http://ktp.isam.org.tr/ geldi=ara_ulema&blm=sonuculema&navdil=tr&usahis=&ubaba=&udogum=gevgili&umemuriyet=&uDefterNo=&DefterTarihi=&uciltsyf=&-max=10&-find=, (19 Nisan 2024).
14. İBRAHIMSOYLU, İzzet, “Makedonya’da Türkçe Adlı Bir Şehir: Gölgeli (Gevgeli)”, Yeni Balkan, 21.06.2019, https://yenibalkan.com/tr/kose-yazilari/makedonya-da-turkce-adli-bir-sehir-golgeli-gevgeli, (23.04.2024).
15. İNALCIK, Halil, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Cilt 31, Ankara 1991, ss. 31-44.
16. İPŞIRLI, Mehmet, “Huzur Dersleri”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Cilt 18, İstanbul 1998, ss. 441-444.
17. İPŞIRLI, Mehmet, “Lutfi Paşa”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Cilt 27, Ankara 2002, ss. 234-236.
18. İstanbul Müftülüğü Meşihat Arşivi (MŞH), Ulema Sicil Dosyaları (USD) No. 0170-01, sayfa 1-9; No. 0723-01, sayfa 1-14; No. 4542-01, sayfa 1-9; No. 0548-01, sayfa 1-3.
19. KARA, Ömer, “Osmanlı’da Huzur Dersleri Geleneği ve Literatürü”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 9, Sayfa 18, Eylül 2011, ss. 519-539.
20. KÂTIB ÇELEBI, Takvimü’t-tevârih, İbrahim Müteferrika, Kustantiniya 1146/1733.
21. KAYA, Mahmut, “Tasavvur”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Cilt 40, İstanbul 2011, ss. 126-127.
22. KÉPCSARNOK, “Une rue de Djevdjélia”, https://gallery.hungaricana.hu/hu/SzerencsKepeslap/1360986/?list=eyJxdWVyeSI6ICJDSU1LRT0oXCJzdGF0dWVcIikifQ&img=0, (24.04.2024).
23. KIRPIK, Cevdet. “II. Abdülhamid Döneminde Kayseri İptidai Mektepleri (1876-1908)”, BELLETEN, Cilt 87, Sayı 308, Nisan 2023, ss. 153-193.
24. KIEL, Machiel, “Gevgili”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Ek-1, Ankara 2020, ss. 475-476.
25. KIEL, Machiel, “Ergirikasrı”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Cilt 11, İstanbul 1995, ss. 298-299.
26. KODAMAN, Bayram, Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara 1991.
27. KONUK, Neval, “Neval Konuk ve Balkanlar”, https://www.facebook.com/profile/100069387454268/search/?q=maya%20da%C4%9F, (19.04.2024).
28. KONUK, Neval, “Neval Konuk ve Balkanlar”, https://www.facebook.com/profile/100069387454268/search/?q=maya%20da%C4%9F, (19.04.2024).
29. KÜÇÜKAŞCI, Mustafa Sabri, “Kâtip”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Cilt 25, Ankara 2022, ss. 53-55.
30. LUTFI PAŞA, Tevârîh-i Âl-i Osmân, Matba‘a-i Âmire, İstanbul 1341.
31. NURESKI, Djuneis, “Osmanlı Kaynaklarına Göre Kültür Merkezi Konumundaki Makedonya Şehirleri Ve Özellikleri”, Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi, Cilt 3, Sayı 1, Temmuz 2014, ss. 63-102.
32. ÖZCAN, Abdülkadir, “Âşıkpaşazâde”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Cilt 4, İstanbul 1991. ss. 6-7.
33. ÖZTURAN, Mehmet, Müteahhirîn Dönemi Mantığında Tasavvurat -Ali b. Ömer Kâtibî ve Kutbuddin Râzî Örneği, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Danışman: Prof. Dr. Ömer Mahir Alper, İstanbul 2013.
34. ÖZTÜRK, Gülin, “Tasfiye Talepnameleri Işığında Mübadillerin Yerleştirilmesi: “Adana Örneği”, Tarih İncelemeleri Dergisi, Cilt XXXI, Sayı 1, 2016, ss. 247- 276.
35. Република Македонија Државен Завод За Статистика. Na Naselenıeto, Doma}Instvata I Stanovıte Vo Republıka Makedonıja, 2002 Дефинитивни Податоци. Државен Завод За Статистика, Скопје 2005.
36. SHABANOVSKI, Erdovan ve Karataş, Ali İhsan, “Selanik Salnamelerine Göre Osmanlı Devleti'nin Son Dönemlerinde Gevgeli Kazası'nın İdarî Yapısı ve Kurumları”, Rumeli İslam Araştırmaları Dergisi, Sayı 3, Nisan 2019, ss. 71-21.
37. Selanik Vilayeti Salnamesi 1325, Hamidiye Mekteb-i Sanayi Matbaası, Selanik 1325.
38. SEZEN, Tahir, Osmanlı Yer Adları, Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara 2017.
39. SOMEL, Selçuk Akşin, Osmanlı’da Eğitimin Modernleşmesi (1839-1908), çev. Osman Yener, İletişim Yayınları, İstanbul 2015.
40. TANJU BILALOĞLU, Özel Arşiv,
41. https://www.facebook.com/photo/?fbid=177412254699168&set=a.177412448032482 (21.04.2024).
42. https://www.facebook.com/photo/?fbid=321926220369885&set=a.177412448032482 (21.04.2024).
43. TELLI, Hasan, “Meşîhat Arşivine Göre Amasya Müderrisleri”, Kocatepe İslami İlimler Dergisi, Cilt 7, Sayı 2, (Aralık 2024), ss. 732-758.
44. TEMIZER, Aydın, “Osmanlıda Huzur Dersi Örnekleri Tahlil ve Tenkitli Tefsir Metni Neşirleri”, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (SAUIFD) Cilt 15, Sayı 28, Aralık 2013, ss. 65-92.
45. TURAN, Şerafettin, “Hoca Sâdeddin Efendi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Cilt 18, İstanbul 1998, ss. 196-198.
46. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA),
47. Ali Emiri Mahmud I (AE.SMHD.I), No. 40/2402.
48. Cevdet Maarif (C.MF). No. 65/3216, No. 173/8621.
49. Dahiliye Nezâreti Mektubî Kalemi (DH.MKT), No. 774/48; 1504/17; 1682/94; 1716/16; 1872/100, 1874/84, 1877/83, 1893/106, 1895/1; 1916/48.
50. Dahiliye Muhaberat-ı Umumiye İdaresi Evrakı (DH.MUİ), No. 6/28, 11/22, 65/66.
51. Dahiliye Nezareti Sicill-i Ahval Defterleri Fihristi (DH.SAİDd. No. 55/129; No. 178/364.
52. Dahiliye Nezareti Tesri-i Muamelat ve Islahat Komisyonu (DH.TMIK.S). No. 34/75.
53. İrade Eyalet-i Mümtaze Bulgaristan (İ.MTZ.(04)), No.12/684.
54. İrade Dahiliye (İ.DH). No: 1046/82202.
55. Nezaret ve Deva'ir Evrakı (A.MKT.NZD), No. 34/31.
56. Plan-Proje (PLK.p). No. 542.
57. Rumeli Müfettişliği Jandarma Müşiriyet Ve Kumandanlık Evrakı (TFR.I.AS), No. 6/516.
58. Rumeli Müfettişliği Kosova Evrakı (TFR.1.KV), No. 10/916, 56/5590, 60/5924.
59. Rumeli Müfettişliği Selanik Evrakı (TFR.I.SL), No. 1/40, 1/57, 1/68, 1/72, 1/74, 1/79; No. 6/529; No. 6/533; No. 15/1428; No. 65/6401; No. 55/5476; No. 59/5808.
60. Rumeli Müfettişliği Arzuhaller (TFR.I.ŞKT), No. 4/320; 4/332, 9/851; No. 4/320; No. 40/3948; 42/4132; No. 50/4959; No. 52/5174; No. 72/7125; No. 171/17076.
61. Rumeli Müfettişliği Manastır Evrakı (TFR.I.MN). No. 149/14898.
62. Sadaret Mektubi Kalemi Yıldız Perakende Evrakı Askeri Maruzat (Y.PRK.ASK). No. 186/97; No. 216/15.
63. Şura-yı Devlet Evrakı (ŞD). No. 2005/26, 2012/21, 2013/9, 2013/24, 2013/33.
64. Tedrisât-ı İbtidâiye Kalemi (MF.İBT), No. 273/68, 423/62, 426/92, 428/9, 428/89.
65. Yıldız Perakende Evrakı Meşihat Dairesi Maruzatı (Y.PRK.MŞ). No. 6/69; No. 7/117.
66. Yıldız Sadaret Hususi Maruzat Evrakı (Y.A.HUS). No.398.132, 413/125, 414/44.
67. Yıldız Perakende Evrakı Müfettişlikler ve Komiserlikler Tahriratı (Y.PRK.MK), No. 12/66; 19/104, No. 21/3.
68. Zabtiye Nezareti Evrakı (ZB). No. 495/82.
69. YAYLA, Mustafa, “Hâdimî, Ebû Saîd”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Cilt 15, İstanbul 1997, ss. 24-26.
70. YURDAKUL, İlhami, “Mekteb-i Nüvvâb”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Cilt EK-2, Ankara 2019, ss. 240-241.