The concept of the child in early Sufi literature: An analysis based on the texts of Al-Qushayrī and Abū Ṭālib al-Makkī

Öz

This study examines how the concept of the child is positioned within early Sufi literature. The research is conducted through an analysis of two foundational texts that systematically reflect the conceptual framework of the formative period: al-Qushayrī’s al-Risāla and Abū Ṭālib al-Makkī’s Qūt al-Qulūb. The findings indicate that the concept of the child in these texts is not treated merely as a biological stage of life; rather, it is situated within a multilayered semantic field that assumes varying ontological and ethical functions depending on context. In al-Qushayrī, the child appears both as a representation of the primordial pure disposition (fiṭra) and as a symbolic figure denoting the individual’s initial spiritual state and existential immaturity. In al-Makkī, the notion of the child is addressed within the categories of trust, rights, and responsibility through the attribute of offspring, while the meanings of the child as both a trial and a form of mercy are also explored. Moreover, the child functions as a context through which the inward orientation of the human heart becomes visible, particularly in discussions of trust in God (tawakkul), contentment (riḍā), and love (maḥabba). In this respect, the study argues that in early Sufi thought, the concept of childhood operates not primarily as a pedagogical category, but as a conceptual framework that reveals the ontological and ethical dimensions of the Sufi understanding of the human being.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Early Sufism
• Child
• Childhood
• Fitra
• Trust (amāna)

Erken Dönem Tasavvuf Literatüründe Çocuk Kavramı: Kuşeyrî ve Ebû Tâlib el-Mekkî Metinleri Üzerinden Bir İnceleme

Öz

Bu çalışma, erken dönem tasavvuf literatüründe çocuk kavramının nasıl konumlandırıldığını incelemektedir. Araştırma, ilk dönemin kavramsal çerçevesini sistematik biçimde yansıtan iki temel metin olan Kuşeyrî’nin er-Risâle’si ile Ebû Tâlib el-Mekkî’nin Kūtü’l-Kulûb’u üzerinden yürütülmüştür. İnceleme sonucunda çocuk kavramının söz konusu metinlerde yalnızca biyolojik bir yaş evresi olarak değil; bağlama göre değişen ontolojik ve ahlakî işlevler üstlenen çok katmanlı bir anlam alanı içinde ele alındığı görülmüştür. Kuşeyrî’de çocuk, bir yandan sahih fıtratı temsil ederken diğer yandan bireyin manevi başlangıç hâlini ve hamlığını temsil eden sembolik bir figür olarak ortaya çıkarken; Mekkî’de evlat vasfı üzerinden emanet, hak ve sorumluluk kategorileri içinde ele alınmakta, ayrıca çocuğun imtihan ve rahmet olarak anılmasının ne anlama geldiği tartışılmaktadır. Bunun yanı sıra çocuk, tevekkül, rıza ve muhabbet bahislerinde insanın kalbî yönelişini görünür kılan bir bağlam olarak değerlendirilmektedir. Bu çerçevede çalışma, erken dönem tasavvuf düşüncesinde çocukluk kavramının pedagojik bir kategori olmaktan ziyade, insan tasavvurunun ontolojik ve ahlâkî boyutlarını ortaya koyan bir kavramsal bağlam olarak kullanıldığını ileri sürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Erken dönem tasavvuf
• Çocuk
• Çocukluk
• Fıtrat
• Emanet

Destekleyen Kurum

Bu çalışma herhangi bir kurum veya kuruluş tarafından desteklenmemiştir.

Etik Beyan

Bu çalışma insan veya hayvan denekler üzerinde yürütülmemiştir. Araştırma, yazılı kaynaklara dayalı metin analizi yöntemiyle gerçekleştirilmiştir. Bu nedenle etik kurul izni gerekmemektedir.

Teşekkür

Bu çalışma için özel bir teşekkür bulunmamaktadır.

Kaynakça

1. Ariès, Philippe. Centuries of Childhood: A Social History of Family Life. Çev. Robert Baldick. New York: Vintage Books, 1962.
2. Aydın, Mehmet Âkif. “Çocuk (Fıkıh)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/361-363. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
3. Bloom, Paul. Just Babies: The Origins of Good and Evil. New York: Crown, 2013.
4. Boyraz, Edibe. “Mûsâ-Hızır Kıssasında Çocuğun Öldürülüşünün Merhamet Bağlamında Değerlendirilmesi”. Sufiyye 17 (2024), 155-182.
5. Boyraz, Edibe. “Tasavvufta Çocuk ve Çocuklukla İlişkili Kavramlar”. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 13/2 (2023), 924–935. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1231610
6. Boyraz, Edibe. Tasavvufta Edep ve Hayâ Kavramlarının Çocuğun Ahlâkî Gelişimindeki Yeri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
7. Canan, İbrahim. Allah’ın Çocuklara Verdiği Haklar- Haksız Değilim. İzmir: Gül Yurdu Yayınları, 2010.
8. Cunningham, Hugh. Children and Childhood in Western Society since 1500. London: Longman, 1995.

9. Çakmak İgalçı, Emine Elif. “Erken Çocukluk Döneminde Sosyal Bilişsel Öğrenme Kuramından Hareketle Değerler Eğitiminde Tasavvufî Unsurlar”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 14 (2021), 61-90
10. Çeker, Orhan. İslam Hukukunda Çocuk. Konya: Tekin Kitabevi, 2015.
11. Dönmez, İbrahim Kâfi. “Temyiz”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/437-439. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
12. Drerup Johannes, Gottfried Schweiger. What is a Good Childhood? A Philosophical Approach. Cham: Springer, 2024.
13. Ebû Hâmid el-Gazzâlî. İḥyâʾ ʿUlûmi’d-Dîn, “Kitâbü Riyâzeti’n-Nefs ve Tehzîbi’l-Ahlâk”.
14. El-Kuşeyrî, Ebû’l-Kâsım. Al-Qushayrī’s Epistle on Sufism. Çev. Alexander D. Knysh. Reading: Garnet Publishing, 2007.
15. El-Muhâsibî. Er-Ri’aye- Kalb Hayatı. Çev. Abdulhakim Yüce. İzmir: Işık Yayınları, 2005.
16. Es-Sülemî, Ebû Abdurrahman. İlk Zâhid ve Sûfîler- Tabakâtu’s-Sûfiyye. Çev. Abdurrezzak Tek. Bursa: Bursa Akademi, 2018.
17. Es- Sülemî, Ebû Abdurrahmân. Mecmûʿa-i Âs̱âr-i Ebû Abdurrahmân es-Sülemî. Ed. Nasrullah Pürcevâdî. Tahran: Merkez-i Neşr-i Dânişgâhî, 1369hş.
18. Es- Sülemî, Ebû Abdirrahmân. Tasavvufun Ana İlkeleri- Sülemî’nin Risaleleri. Çev. Süleyman Ateş. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi, 1981.
19. Geden, Edibe. Tasavvufî Eğitimde Çocuğun Ahlâkî Gelişimi: Gazâlî ve Mevlânâ Örnekleri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
20. Gheaus, Anca, Gideon Calder ve Jurgen De Wispelaere (ed.). The Routledge Handbook of the Philosophy of Childhood and Children. London, Routledge, 2019.
21. Gopnik, Alison, Andrew Meltzoff, Patricia Kuhl. The Scientist in the Crib. New York, HarperCollins, 1999.
22. Hamlin, J. Kiley, Karen Wynn, Paul Bloom. “Social Evaluation by Preverbal Infants”. Nature 450 (2007), 557–559.
23. Hökelekli, Hayati. “Çocuk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/355-359. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
24. Hökelekli, Hayati. “Fıtrat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/47-48. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
25. James, Allison– Prout, Alan. Constructing and Reconstructing Childhood. London: Falmer Press, 1997.
26. James, William. The Varieties of Religious Experience, A Study in Human Nature. New York, 1902.
27. Jenks, Chris. Childhood. London: Routledge, 1996.
28. Kelâbâzî. Bahru’l-fevâid el-meşhûr bi-Ma‘âni’l-ahbâr. Thk. Vecih Kemaleddin Zeki. Dârü’s-selâm, 2008.
29. Khalil Atif. “Abū Ṭālib al-Makkī & the Nourishment of Hearts (Qūt al-Qulūb) in the Context of Early Sufism”. The Muslim World 101 (2011), 1–22.
30. Knysh, Alexander. Tasavvuf Tarihi. Çev. Nurullah Koltaş. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2020.
31. Kuşeyrî, Ebû’l-Kāsım Abdülkerîm b. Hevâzin. Er-Risâle el-Kuşeyriyye fî ʿilmi’t-tasavvuf. Nşr. Abdülhalîm Mahmûd – Mahmûd b. Şerîf. Kahire: Dârü’l-Maʿârif, 1989.
32. Kuşeyrî, Ebû’l-Kāsım Abdülkerîm. Kuşeyrî Risalesi. Çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2003.
33. Kuşeyrî, Abdülkerim. Letâifü’l-İşârât- İlahî Kelâm’ın Sırları. Çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Fikriyat Yayınları, 2020.
34. Küçük, Sezai. “Mevlevîlerde Çocuk Şeyhler ve Vekil Şeyhlik”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/27 (2013), 95-119.
35. Matthews, Gareth. “The Philosophy of Childhood”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Ed. Edward N. Zalta, Erişim 25 Nisan 2026. https://plato.stanford.edu/entries/childhood/.
36. Matthews, Gareth B. The Philosophy of Childhood. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1996.
37. Mekkî, Ebû Tâlib. Kalplerin Azığı- Kūtü’l-Kulûb. Çev. Yakup Çiçek– Dilaver Selvi. 4 cilt. İstanbul: Semerkand Yayınları, 2003.
38. Mekkî, Ebû Tâlib. Kūtü’l-Kulûb fî Muʿâmeleti’l-Maḥbûb ve Vaṣfi Ṭarîḳi’l-Murîd ilâ Maḳāmi’t-Tevḥîd. Thk. Mahmûd İbrâhîm Muhammed er-Rıḍvânî, Kahire: Mektebetü Dârü’t-Türâs, 2001. 3 cilt.
39. Miller, Patricia H. Theories of Developmental Psychology, 6. Baskı, New York: Worth Publishers, 2016.
40. Olfaz, Kadriye. 4-6 Yaş Hafıza Teknikleriyle Tasavvufi Kavramlar Işığında Ahlak Eğitimi. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
41. Piechowski, Michael M. “Childhood Spirituality”. The Journal of Transpersonal Psychology 33/1 (2001), 1-3.
42. Sağmak, Emrah. İlk Dönem Sufilerinde Evlilik ve Aile Hayatı. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2019.
43. Salamah-Qudsi, Arin Shawkat. “A Lightning Trigger or a Stumbling Block: Mother Images and Roles in Classical Sufism”. Oriens 39 (2011), 199-226.
44. Sayın, Esma. “Erken Çocukluk Döneminde Tasavvufî Ahlak Öğretimi”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 14 (2021), 91-101.
45. Sviri, Sara. “Zuhd in Islamic Mysticism”. Sufi Cosmology. Ed. Christian Lange, Alexander Knysh. Brill: Leiden-Boston, 2023. 165-188.
46. Tek, Abdurrezzak. Tasavvuf ve Tarikatlar. Bursa: Bursa Akademi, 2016.
47. Tekmen, Durdane Zeynep. Erken Dönem Tasavvufta Zühd Anlayışı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
48. Türk Dil Kurumu. “Çocuk”. Güncel Türkçe Sözlük. Erişim 15 Mart 2026. https://sozluk.gov.tr
49. Yavuz, Yusuf Şevki. “Çocuk (Kelam)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/359-360. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
50. Yazaki, Saeko. Islamic Mysticism and Abu Talib al-Makki: The Role of the Heart. London: Routledge, 2012.