Kur’an-ı Kerim’de Meçhul Fiil ve Nâib-i Fâillerin Kullanımı ve Semantik Bağlamı: Yûsuf Sûresi Örneği

Öz

Arap diline dair kaynaklarda sarf ve nahiv ilmine dair konular izah edilirken bazen Kur’an-ı Kerim’den, hadislerden ve Arap şiirinden istişhâdda bulunulmakta, böylece konunun örnekler üzerinden daha iyi anlaşılması hedeflenmektedir. Bu çalışma da sarf ilminin konuları arasında yer alan meçhul fiilleri ve bu fiil formuyla bağlantılı olan ve nahiv ilminin alanına giren nâib-i fâilleri, Yûsuf Sûresi bağlamında ele almakta ve konunun daha iyi kavranmasına katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Çalışmada öncelikle mazi ve müzari fiilleri meçhul forma dönüştürmek için izlenmesi gereken metot incelenmiştir. Daha sonra meçhul fiillerin kullanıldığı cümlelerde fâilin yerine geçen nâib-i fâil ve i‘rabı üzerinde durulmuş, akabinde ise konu Yûsuf Sûresi bağlamında incelenmiş, sûredeki tüm meçhul fiiller ile nâib-i fâiller tespit edilerek i‘rabları yapılmış, incelenen ayetlerde neden meçhul formun tercih edildiği analiz edilmiştir. Sûrede toplam on altı kez meçhul fiil formunun yer aldığı, bunlardan iki tanesi tekrar edildiği için toplamda on dört farklı meçhul fiilin kullanılmış olduğu tespit edilmiştir. Bunların yerlerin ekseriyetinde nâib-i fâilin müstetir zamir olarak; çok azında ise muttasıl zamir veya zahir isim olarak kullanıldığı görülmüştür. Bu on altı meçhul fiilin semantik kullanımı incelendiğinde, on yerde fâilin zaten biliniyor olması nedeniyle zikrine gerek duyulmadığı, iki örnekte ise fâilin gerçekten bilinmediği için meçhul fiil kullanıldığı görülmektedir. İki yerde ise konuşan Hz. Yûsuf olup cümlede asıl fâil Allah olmasına rağmen, muhatapların inanç seviyesine uygun, hikmetli bir tebliğ stratejisi ve tevhit bilincinin inşasına hazırlık amacıyla meçhul yapıya başvurduğu değerlendirilmektedir. Netice itibarıyla sûredeki meçhul fiil tercihleri, Kur’an’ın belâgat ve îcâz ilkeleriyle tam bir uyum içerisinde, anlamı lüzumsuz öğelerden arındırarak bağlamsal derinliği tahkim etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili
• Kur’an
• Meçhul Fiil
• Nâib-i Fâil
• Edilgen Form
• Yûsuf Sûresi

The Use of Passive Verbs and Agent Substitutes (Nāʾib al-Fāʿil) in the Qur’an and Their Semantic Context: The Case of Surah Yusuf

Öz

This study examines passive verbs and their syntactic counterparts, pro-agents, within the context of Surah Yusuf, aiming to enhance the conceptual grasp of these linguistic structures. The research initially analyzes the methodology required to transform past (madi) and present (mudari) verbs into the passive voice. Subsequently, it focuses on the pro-agent, which replaces the subject (fa’il) in passive constructions, and its grammatical inflection (i‘rab). Following this theoretical framework, the study identifies all passive verbs and pro-agents within Surah Yusuf, provides their grammatical analysis, and explores the semantic motivations behind the preference for the passive form in these verses. The findings reveal sixteen instances of passive verbs in the Surah; accounting for repetitions, fourteen unique passive forms are utilized. It was observed that in the majority of these instances, the pro-agent appears as a hidden pronoun (mustatir), while in rare cases, it manifests as an attached pronoun (muttasil) or an explicit noun (zahir). Semantic analysis indicates that in ten instances, the agent is omitted because it is already known, whereas in two cases, the passive form is used due to the agent's actual anonymity. Furthermore, in two specific instances involving Prophet Yusuf, although the actual agent is Allah, the passive structure is employed as a pedagogical strategy and a subtle step toward constructing monotheistic consciousness (tawhid) in a manner appropriate for the audience’s level of faith. Ultimately, the choice of passive structures in the Surah aligns perfectly with the Qur’anic principles of eloquence (balaghah) and conciseness (ijaz), reinforcing contextual depth by streamlining the narrative.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language
• Qur’an
• Passive Verb
• Pro-agent (Nâib al-Fa‘il)
• Passive Voice
• Surah Yusuf

Kaynakça

1. Akçakoca, Yusuf. Arap Dili Sözdiziminin Anlambilim Boyutu. Kayseri: Kimlik Yayınları, 2019.
2. Akçay, Halil. Arap Dili Gramerinin Küllî Kaideleri. Ankara: Sonçağ Akademi Yayınları, 2020.
3. Akçay, Halil. Sıfırdan Zirveye Sarf. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2022.
4. Akdağ, Hasan. Arap Dili Dilbilgisi. Konya: Tekin Kitabevi, 1997.
5. Bolelli, Nusrettin. “Arap Dilini Anlama Ekseninde Mechûl Fiillerin Yeri ve Değerlendirilmesi”. Şarkiyat Mecmuası 22 (2013), 37-75.
6. Büyükkaragöz, Cengiz. Arap Dilinde Fiillerin Meçhul Yapılması ve “Mu’cemu’l-Ef’âli’l-Meçhûl” Adlı Risale. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
7. Cârim, Alî - Emîn, Mustafâ. en-Nahvu’l-vâdıh. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Lugaviyye, 2002.
8. Çörtü, Mustafa Meral. Arapça Dilbilgisi Nahiv. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Yayınları, 2011.

9. Durra, Muhammed Ali Tâhâ. Tefsiru’l-Kur’ani’l-Kerîm ve i’râbuhû ve beyânuhû. 10 Cilt. Dimeşk: Dâru’l-İbn Kesir, 2009.
10. Cürcânî, Ebû Bekir Abdulkâhir b. Abdurrahmân, el-Miftâhu fi’s-sarf, Beyrut: el-Müessesetü’l Risâle, 1987.
11. Esmer, Râci. ‘İlmu’s-sarf. Beyrut: Dâru’l-Cîl, ts.
12. Günday, Hüseyin - Şahin, Şener. Arapça Dilbilgisi Sarf Bilgisi. İstanbul: Alfa Yayınları, 2001.
13. Günday, Hüseyin - Şahin, Şener. Arapça Dilbilgisi Nahiv Bilgisi. İstanbul: Alfa Yayınları, 2008.
14. Hererî, Muhammed Emin. Hadâiku’r-ravh ve’r-rayhân fî ravâbî ulûmi’l-Kur’an. 32 Cilt. Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, ts.
15. İbn Âkîl, Bahâuddîn Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahmân. Şerhu İbn Âkîl ‘ala elfiyyeti İbn Mâlik. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. 4 Cilt. Kahire: Dâru’t-Turâs, 1980.
16. İbnü’l-Hâcib, Cemâlüddîn Osmân b. Ömer b. Ebî Bekr b. Yunus. el-Kâfiye. Kahire: Mektebetü’l-Edeb, 2010.
17. İbn-i Hişam, Ebu Muhammed Abdullah Cemâluddîn el-Ensârî. Şerhu Katri’n-Nedâ ve Belli’s-Sadâ. Diyarbakır: Seyda Yayınları, 2018.
18. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn. Tefsiru’l-Kur’an’il-‘azîm, Suudi Arabistan: Dâru İbni’l-Cevzî, 2010.
19. İbnü’l-Verrâk, Ebu’l-Hasan Muhammed b. Abdullah. İlelü’n-nahv, thk. Muhammed Câsim Muhammed Dervîş. Riyad: Mektebetü’l-Rüşd, 1999.
20. İbrahim, Muhammed Tayyib. İ’râbu’l-Kur’âni’l-Kerîm. Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 2011.
21. Karataş, Yusuf. “İşlevleri Açısından Arapçada Edilgen Yapı”. Ekev Akademi Dergisi 55 (2013), 275-287.
22. Kartal, Mustafa. “Arap Dilinde Niyâbe”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 51 (2021), 149-173.
23. Sâfî, Mahmûd. el-Cedvel fî i’râbi’l-Kur’an ve sarfihî ve beyânihî. 16 Cilt. Kum: Matbaatü’n-Nahda, 1991.
24. Şen, Faruk. Arapça ve Türkçede Edilgen Yapıların Karşıtsal Çözümlemesi. Ankara: Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
25. Tekin, Mahmut. “Arap Dilinde Fail ve Naibu’l-Fail”. Batman Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 2 (2018), 72-80.
26. Tillevî, Muhammed Nureddin el-Abbâsî. Külliyyetü’t-tasrîf. 3 Cilt. Konya: Tekin Kitabevi, 2014.
27. Yasdıman, Leyla. Kur’an Ufku. 3 Cilt. İstanbul: Azim Dağıtım, 2021.
28. Yaşar, Ahmet. Arapçanın Temel Kuralları. İzmir: Anadolu Matbaacılık, 1996.