Ömer Nasuhi Bilmen’in (ö. 1971) “Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmusu” Adlı Eserinde Tazmin Hesaplarının Cebirsel Analizi

Öz

Bu çalışma, Cumhuriyet sonrası Türk hukuk tarihinin önemli simalarından biri olan Ömer Nasuhi Bilmen’in temel eseri Hukuk-ı İslamiyye ve Istılahât-ı Fıkhıyye Kamusu’nda yer alan tazminat hükümlerinin cebirsel bir yaklaşımla analiz edilmesini amaçlamaktadır. Hukuk sisteminin temeli ve ayrılmaz bir bütünü olan adalet, tazmin durumlarında matematiğe ihtiyaç duymaktadır. İslam hukukunda bir “denklik tesisi” olarak kabul edilen tazminat (damân) müessesesi, özü itibarıyla zararın telafisi ve adaletin tesisi için matematiksel bir denge arayışıdır. Bilmen’in sekiz ciltlik dev eserinde, özellikle “Gasb”, “İtlaf” ve “Tazminat” bahislerinde yer alan fer’î meseleler, günümüz modern hukuk hesaplamalarına temel teşkil edebilecek rasyonel ve sistematik formüller içermektedir. Çalışmanın yöntemi, klasik fıkıh metinlerinde yer alan sözel mantık kurgularının, değişkenler ve fonksiyonlar aracılığıyla sembolik dile tercüme edilmesine dayanmaktadır. Bu kapsamda malın mislî veya kıyemî olması, zaman faktörünün değer değişimleri üzerindeki etkisi ve birden fazla failin bulunduğu durumlarda sorumluluk katsayılarının belirlenmesi gibi hususlar cebirsel denklemlerle ifade edilmiştir. Cebirsel denklemler kurgulanırken Bilmen’in eserinde geçen tazmin hesaplamaları günümüz matematik diline çevirmeye gayret edilmiştir. Anlaşılabilir olmasına ve yapılan işlemlerin cebirsel karşılığının sade bir dille açıklanmasına dikkat edilmiştir. Ayrıca Bilmen’in eserinde geçen “mübâşeret” ve “tesebbüb” ayrımı, illiyet bağının şiddetini belirleyen birer etmen olarak ele alınmıştır. İvaz ve bedel konularının da İslam hukukundaki yeri ve önemine değinilerek tazmin hesaplarında oynadığı roller üzerinde durularak konu biraz daha derinleştirilmiştir. İnceleme sonucunda, Ömer Nasuhi Bilmen’in sunduğu fıkhi çözümlerin tutarlı birer cebirsel yapıya sahip olduğu ve bu yapıların tazminat hesaplama modellerine veri sağlama potansiyeli taşıdığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İslam hukuku
• Tazminat
• Ömer Nasuhi Bilmen
• Hukuk-ı İslamiyye ve Istılahat-ı Fıkhiyye Kamusu
• Cebirsel analiz

An algebraic analysis of compensation computations in Omer Nasuhi Bilmen’s “Huquq-i Islāmiyya wa Istilāhāt-i Fiqhiyya Qāmusi”

Öz

This study seeks to examine the compensation provisions set forth in Hukuk-ı İslamiyye ve Istılahât-ı Fıkhıyye Kamusu, the principal work of Ömer Nasuhi Bilmen, a distinguished figure in the history of Turkish law in the Republican period, by employing an algebraic analytical framework. Justice, as the foundational and inseparable element of the legal system, often relies on mathematical calculation in the determination of compensation. In Islamic law, the institution of compensation (damān), regarded as a mechanism for restoring equivalence, essentially represents a search for mathematical balance aimed at remedying harm and ensuring justice. Bilmen’s monumental eight-volume work contains, particularly in the sections on Ghaṣb (usurpation), Itlāf (destruction of property) and Taḍmīn (compensation), numerous subsidiary legal issues that embody rational and systematic principles capable of forming the basis for modern compensation calculations. The methodology of this study is based on translating the verbal and logical structures found in classical fiqh texts into a symbolic language through variables and mathematical functions. Within this framework, matters such as the classification of property as mithlī or qiyamī, the effect of temporal factors on fluctuations in value, and the determination of liability coefficients in cases involving multiple actors are formulated through algebraic equations. In constructing these equations, particular attention has been given to translating Bilmen’s compensation calculations into contemporary mathematical language. Efforts have been made to ensure clarity and accessibility by explaining the algebraic equivalents of legal calculations in a straightforward manner. Furthermore, the distinction between mubāsharah (direct causation) and tasabbub (indirect causation) in Bilmen’s work has been examined as a factor determining the degree of causal connection and legal responsibility. The study also deepens the discussion by addressing the concepts of ʿiwaḍ (counter-value/consideration) and badal (substitute value), highlighting their significance within Islamic law and their role in compensation calculations. The analysis demonstrates that the juristic solutions advanced by Ömer Nasuhi Bilmen exhibit internally consistent algebraic structures and that these structures possess significant potential to inform and support contemporary compensation calculation models.

Anahtar Kelimeler

• Islamic law
• Compensation
• Ömer Nasuhi Bilmen
• Hukuk-ı İslamiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu
• Algebraic Analysis

Kaynakça

1. Aktan, Hamza. “Damân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 8/450-453. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
2. Berki, Ali Himmet. Açıklamalı Mecelle (Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye). İstanbul: Hikmet Yayınları, 1990.
3. Bağdâdî, Ebû Muhammed Gānim b. Muhammed el-. Mecme‘u’d-damânât fî mezhebi’l-İmâmi’l-A‘zam Ebî Hanîfe. Beyrut: Âlemu’l-Kütüb, 1987.
4. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukuk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmusu. İstanbul: Bilmen Yayınevi, t.y.
5. Cezerî, Abdurrahmân el-. Kitâbü’l-Fıkh ale’l-Mezâhibi’l-Erbea. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
6. Döndüren, Hamdi. “Avl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 4/117. İstanbul; TDV Vakfı, 1991.
7. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş‘as es-Sicistânî. es-Sünen. nşr. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. 4 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi's-Sünneti'n-Nebeviyye, t.y.
8. Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005.

9. Hafîf, Ali el- ed-Damân fi’l-fıkhi’l-İslâmî. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, t.y.
10. Hamevî, Ahmed b. Muhammed el-Hanefî. Gamzu ‘uyûni’l-besâir (İbn Nüceym, el-Eşbâh ve’n-nezâir çevresinde). İstanbul: Daru’t-Tıba’ati’l-Amire, 1257.
11. İbn Kayyim el-Cevziyye, Şemsüddîn Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Bekr. İ‘lâmü’l-muvakkı‘în ‘an rabbi’l-‘âlemîn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Cîl, t.y.
12. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
13. İbn Manzûr,Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab, nşr. Abdullah Ali el-Kebîr. Kahire: Dârü’l-Maârif, ts.
14. İsfahânî, Râgıb el-. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. nşr. Muhammed Seyyid Keylânî. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, t.y. Kâsânî, Alâuddîn Ebû Bekir b. Mes‘ûd el-. Bedâi‘u’s-sanâi‘ fî tertîbi’ş-şerâi‘. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1982.
15. Mahmasânî, Subhî el-. en-Nazariyyetü’l-‘âmme li’l-mûcebât ve’l-‘ukûd fi’ş-şerî‘ati’l-İslâmiyye. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1972.
16. Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Hasan eş-. el-Câmi‘u’s-sağîr. Beyrut: Âlemu’l-Kütüb, 1986.
17. Yıldız, Faruk. “İslâm Hukukunda Mislî ve Kıyemî Mal Kavramları ve Hukukî Yansımaları”. Erciyes Akademi 35 / Özel Sayı (2021), 661-683.
18. Yıldız, Kemal. İslam Sorumluluk Hukuku: Akit Dışı Sorumluluk. İstanbul: Hacegan Akademi Kitaplığı, 2005.
19. Zuhaylî, Vehbe. Nazariyyetü’d-damân fi’l-fıkhi’l-İslâmî. Şam: Dârü’l-Fikr, t.y.