NÂBÎ’NİN DİVÂNINDA FARS MİTOLOJİSİ: ŞEHNÂME KAHRAMANLARININ EDEBÎ İŞLEVLERİ

Öz

Divân şairleri, İran mitolojisinde iktidar, saltanat, kudret ve insanlığın sembolü olan figürlere telmihte bulunarak eserlerine anlam ve derinlik kazandırmış, aynı zamanda bu figürleri kendi ulusal ve yerel kültürel bağlamlarına göre yeniden yorumlayarak uyarlamışlardır. Bu şairlerden biri de 17. yüzyılın ikinci yarısında yaşayan ve divân edebiyatı geleneği içerisinde müstesna bir yere sahip şairlerden biri olarak kabul edilen Nâbî’dir. Nâbî, Divânı’nda Fars mitolojisine farklı bağlamlarda sıklıkla değinmektedir. Şair, mitolojik unsurları bazen sevgilinin güzelliğini ve cazibesini övmek amacıyla kullanmakta, bazen de padişahın gücünü, kudretini ve hükümdarlığını vurgulamak için bu unsurlara göndermede bulunmaktadır. Şairin buna ek olarak, dönemin kahramanlarını ve savaşçılarını yüceltmek amacıyla özellikle Firdevsi’nin Şehnâme’sinde yer alan mitolojik kahramanlardan faydalandığı görülmektedir. Nâbî, Fars mitolojisindeki güçlü figürleri şiirlerine entegre ederek hem anlatımına evrensel bir boyut kazandırmış hem de bu unsurları kendi döneminin siyasi ve toplumsal şartlarına uyarlamıştır. Bu yaklaşım, şairin yalnızca estetik bir kaygıyı gidermediğini aynı zamanda dönemin güç ve iktidar anlayışını da sanat yoluyla aktardığını göstermektedir. Nâbî’nin, İran mitolojisine ait figür ve anlatılara yaptığı göndermeler aracılığıyla hem bireysel değerleri hem de toplumsal meseleleri daha etkili bir şekilde okuyucuya aktarmayı amaçladığı anlaşılmaktadır. Bu çalışmada Nâbî’nin Divânı’nda yer alan mitolojik ve efsânevi kahramanların nasıl işlendiği ve şiirlerine nasıl yansıtıldığı incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Efsânevi Kahramanlar
• Nâbî
• Divân
• Mitoloji
• Şehnâme.

PERSIAN MYTHOLOGY IN NÂBÎ’S DIVAN: LITERARY FUNCTIONS OF THE HEROES OF SHAHNAMEH

Öz

Divan poets gave meaning and depth to their works by alluding to figures that are symbols of power, sultanate, might and humanity in Iranian mythology, and at the same time they reinterpreted and adapted these figures according to their own national and local cultural contexts. One of these poets is Nābī, who lived in the second half of the 17th century and is considered one of the poets with an exceptional place in the tradition of divan literature. Nābī frequently touches upon Persian mythology in different contexts in his Divān. The poet sometimes uses mythological elements to praise the beauty and charm of the lover, and sometimes refers to these elements to emphasize the power, might and sovereignty of the sultan. In addition, it is seen that he utilized mythological heroes, especially those in Firdavsi’s Shahname, to glorify the heroes and warriors of the period. By integrating the powerful figures of Persian mythology into his poetry, Nābī both added a universal dimension to his narrative and adapted these elements to the political and social conditions of his own time. This approach shows that the poet not only addresses an aesthetic concern but also conveys the understanding of power and power of the period through art. It is understood that Nâbî aimed to convey both individual values and social issues to the reader more effectively through his references to figures and narratives belonging to Iranian mythology. This study examines how mythological and legendary heroes in Nābī’s Divān are treated and how they are reflected in his poems.

Anahtar Kelimeler

• Legendary Heroes
• Nābī
• Divān
• Mythology
• Shahnameh.

Kaynakça

1. Ağarı, Ş. (2018). Bir övgü unsuru olarak Şehnâme kahramanlarının klasik Türk şiirindeki dönüşümü: Bâkî-Nedîm karşılaştırması. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 39, 233–250. https://doi.org/10.21497/sefad.443500
2. Bektaş, E. (2014). Diyarbakır şiir meclislerinde Urfalı Nâbî. Alî Emîrî Hatırasına Uluslararası VIII. Klâsik Türk Edebiyatı Sempozyumu (15–17 Kasım 2012, Diyarbakır), Diyarbakır Valiliği Kültür Sanat Yayınları, 65–70.
3. Bilkan, A. F. (1997). Nâbî Dîvânı (Cilt I–II). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
4. Bilkan, A. F. (1998). Nâbî: Hikmet, şair, tarih. Akçağ Yayınları.
5. Bilkan, A. F. (2002). Hayriyye’ye göre XVII. yüzyılda Osmanlı düşünce hayatı. Akçağ Yayınları.
6. Bilkan, A. F. (2012). Şair Nâbî. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
7. Ceylan, Ö. (2011). Bağ bozumu. Kesit Yayınları.
8. Çekici, M. (2019). Pers mitolojisi ve despotizm sembolü Zahhâk. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 6(3), 1323–1339.

9. Diriöz, M. (1994). Eserlerine göre Nâbî. Fey Vakfı Yayınları.
10. Gültekin, H. (2013). Firdevsî, Şehnâme, Şehnâmecilik ve Meşâhîr-i İslâm’da Firdevsî maddesi. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(3), 239–261.
11. Kanar, M. (2010). Şahnâme. İslâm Ansiklopedisi (Cilt 38, ss. 289–290). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
12. Kaplan, M. (2012). Hayriyye-i Nâbî’de tipler (Types in Hayriyye-i Nâbî). Millî Folklor, 24(95).
13. Kaplan, M. (2015). Hayriyye-i Nâbî (İnceleme–Metin). Atatürk Kültür Merkezi Yayını.
14. Karahan, A. (1987). Nâbî. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
15. Karataş, G. (2008). Klasik Türk şiirinde tarihî, efsanevî ve mitolojik unsurlar (Yüksek lisans tezi). Muğla Üniversitesi.
16. Kayaokay, İ. (2024). Nâsih belâgat-fürûş olursa: Manzum nasihat-nâmelerde şâirlik ve şiir sanatına dair görüş ve tavsiyeler. BZT Turan Publishing House, 861–878. https://doi.org/10.30546/19023.978-9952-8541-2-1.2024.2041
17. Levend, A. S. (2015). Divân edebiyatı: Kelimeler ve remizler, mazmunlar ve mefhumlar. Dergâh Yayınları.
18. Mengi, M. (2021). Divân şiirinde hikemî tarzın büyük temsilcisi Nâbî. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayını.
19. Onay, A. T. (2016). Divân şiiri sözlüğü: Eski Türk edebiyatında mazmunlar ve izahı (C. Kurnaz, Haz.). Berikan Yayıncılık.
20. Öntürk, T. (2015). Bâkî Dîvânı’nda efsânevî ve mitolojik kahramanlar. Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 8, 84–100.
21. Pala, İ. (2015). Ansiklopedik divân şiiri sözlüğü. Kapı Yayınları.
22. Şişman, B. & Kuzubaş, M. (2017). Şehnâme’nin Türk kültür ve edebiyatına etkileri. Ötüken Neşriyat.
23. Türk Dil Kurumu. (2025, 17 Temmuz). TDK e-kaynak. https://sozluk.gov.tr
24. Tökel, D. A. (2016). Divân şiirinde şahıslar mitolojisi. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Yayınları.
25. Ünver, İ. (1983). Ahmedî–İskender-nâme. Türk Dil Kurumu Yayınları.
26. Yaylalı, Y. (2019). Klasik Fars ve Türk şiirinde Şehnâme karakterleri. Nüsha, 49, 45–68. https://doi.org/10.32330
27. Yıldırım, N. (2008). Fars mitolojisi sözlüğü. Kabalcı Yayınları.
28. Yıldırım, N. (2012). İran mitolojisi. Pinhan Yayıncılık.