GELENEKSEL EL DOKUMACILIĞIMIZDA RESİMSEL ÖZELLİĞİYLE NADİR RASTLANAN CAMİ TASVİRLİ BİR HALI SECCADE ÖRNEĞİ

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 285 - 300, 29.12.2025

Adem Çelik

https://doi.org/10.46452/baksoder.1781162

Öz

Halıların işlevsel ve ruhsal olarak dini mekânlarla bütünleşmesi, mihrap motifli seccadeleri ortaya çıkarmıştır. “Kâbe, cami, mihrap, sütun, kandil, ibrik vs.” sembollerle bezenerek, hem camide, hem de evin içerisinde birer tablo kimliği almıştır. Anadolu’nun farklı yörelerinde cami mimarisinin iç mekânlarındaki elemanların yanı sıra caminin dış görünümünü bütünüyle ele alan tasvirler de yer almıştır. Mimari detaylar, dokuyucuların gerçek cami mimarisinden ilham aldığını göstermektedir. Niğde’ye bağlı Çamardı İlçesi’nde yüzyıllardır süregelen zengin bir el dokumacılığı geleneğinin önemli bir parçası olarak örneğimizdeki “Cami Tasvirli Halı Seccadeyi” ortaya çıkarmıştır. Maden/Çamardı/Niğde halılarındaki manzara tasvirleri, bunların içinde özellikle seccadelerdeki cami içi elemanların (mihrap, sütun vs.) kullanması yaygındır. Ancak, bu yörede cami tasvirli olarak alışılagelmişin dışında karşımıza çıkan, caminin dışarıdan resmedildiği nadir ve özgün bir örnekle karşılaşmaktayız. Ali ERDEM evinde rastladığımız bu Maden/Çamardı halı seccade; “iki minaresi, kubbesi, taç kapısı, iki taraftaki şadırvan/sebil ve avludaki ağaçları ile” plastik etkili, mekânsal hacmi olan, perspektif ve derinlik kabiliyetinin yüksek olduğu görülen ve orta kısımdaki cami tasvirlerini çevreleyen diğer motiflere göre çok daha az stilize olmuş, nadir rastlanan bir cami tasvirli örnek karşımıza çıkmaktadır. Caminin dış cephe unsurlarının en ince detaylarını üzerinde barındırmaktadır. Makalemize konu olan Maden/Çamardı halı seccadesini diğerlerinden farklı kılan en önemli husus, eserin resim sanatının temel elemanları olan; plastik değerler, mekânsal hacim olgusu, perspektif ve derinlik kabiliyetinin yüksek olmasındandır. Burada halıyı dokuyan kişinin iyi bir usta dokuyucu olduğu gibi, resim ve renk kabiliyeti olan, usta bir ressam olduğunu da anlıyoruz.

Anahtar Kelimeler

El Dokumacılığı , Halı Seccade , Maden/Çamardı/Niğde , Cami , Tasvir.

RARELY FOUND IN OUR TRADITIONAL HAND WEAVING WITH IT’S PICTORIAL FEATURE AN EXAMPLE OF A CARPET PRAYER RUG WITH A MOSQUE DESCRIPTION

Öz

The functional and spiritual integration of carpets with religious spaces gave rise to prayer rugs featuring mihrab motifs. Adorned with symbols such as the Kaaba, mosque, mihrab, column, lamp, ewer, etc., they assumed the character of paintings both within the mosque and the interior of the house. In addition to the interior elements of mosque architecture in various regions of Anatolia, depictions depicting the entire exterior of the mosque were also found. Architectural details demonstrate that the weavers were inspired by real mosque architecture. The "Mosque Depicted Carpet Prayer Rug" in our example is a rich hand-weaving tradition that has endured for centuries in the Çamardı district of Niğde. Landscape depictions, particularly the use of mosque interior elements (mihrab, column, etc.) on prayer rugs, are common in Maden/Çamardı/Niğde carpets. However, in this region, we encounter a rare and unique example of a mosque depicted from the outside, a mosque depicted from the outside. This Maden/Çamardı carpet prayer rug, found in Ali Erdem's house, stands out as an extraordinary example, with its "two minarets, dome, crown gate, fountains/sebils on either side, and trees in the courtyard," a mosque depiction that appears to have a plastic effect, spatial volume, and a strong capacity for perspective and depth. It is far less stylized than the other motifs surrounding the mosque depictions in the central section. It incorporates the finest details of the mosque's exterior. The most significant element that distinguishes and distinguishes the Maden/Çamardı carpet prayer rug, the subject of our article, is its high level of plastic values, spatial volume, perspective, and depth, the fundamental elements of pictorial art. Here, we understand that the rug weaver was not only a skilled master weaver but also a master painter with a talent for painting and color.

Anahtar Kelimeler

Hand Weaving , Carpet Prayer Rug , Maden/Çamardı/Niğde , Mosque , Description.

Kaynakça

• Aksoy, M. (2008). Kültür Sosyolojisi Açısından Halı-Kilim Sanatı ve Etnografik Eserlerdeki Damgaların Dili, 38. ICANAS Kongresi, Maddi Kültür Bildirileri, Eylül 2008, Cilt I, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları s.75-103.
• Aldoğan, A. (1981). Konya Mevlâna Müzesindeki Kâbe Tasvirli Bir Seccade, Sanat Tarihi Yıllığı, Sayı: 9-10, s.23-27.
• Arık, R. (1983). Manzaralı Halılar, II. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bil., C.V, Ankara, s.23-30.
• Aslanapa, O. (1997). Türk Halı Sanatının Tarihî Gelişmesi, Arış, S.3, s.18-27.
• Balcı, N. (2020). Kültürel Miras Unsuru Olan Halı ve Kilimlerdeki Damgalar, İmler ve Anlamları, Kalemişi, S:17, s. 233–248.
• Bayraktaroğlu, S. (1999). Seccade, Erdem, Halı Özel Sayısı, Cilt: 10, S.28, s.57-64.
• Bilgin, Ü. (1979). XIX. Yüzyıl Seccadeleri, Sanat Dünyamız, Y.6, S.17, s.18-22.
• Can,Y., R.Gün, (2005), Ana Hatlarıyla Türk İslam Sanatları ve Estetiği, Din ve Bilim Kitapları, 281 s.
• Çağlıtütüncügil, E. (1999). Cami Tasvirli Yahyalı (Kayseri) Halıları, Erdem, S.28, s.87-93.
• Çelik, A. (2002). Niğde Sungur Bey Camiinde Bulunmuş Olan Çift başlı Kartal Figürlü Halı Üzerine Düşünceler, Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi, S.9, s. 45- 59.
• Çelik, A. (2014). Yahyalı (Kayseri) Halılarına Öncülük Eden Eski Tip Örnekler ve Bunların Günümüze Yansımaları, I. Ulusal Yahyalı Sempozyumu Bildirileri, Yahyalı Belediyesi Yay., I. Cilt, Kayseri, s.1-17.
• Çelik, A. (2021). Niğde Yöresi Halılarındaki Motiflerin Sembolik Anlatımları, Journal Of Social, Humanities and Administrative Sciences, 7(44), s.1520-1552.
• Çokay, M. Ö. (2007). Seccâde ve Saf Seccâdelerdeki Bazı Motiflerin İkonografik Değerlendirmeleri, İstem Dergisi, S:9, s.187-208.
• Deniz, B. (1984). Kırşehir Halıları, Arkeoloji-Sanat Tarihi Dergisi, C.III, İzmir, s.25-81
• Deniz, B. (1986). Lâdik Halıları, Bilim Birlik Başarı, Sayı:46, Yıl: 12, s.13-18.
• Deniz, B. (2000). Türk Dünyasında Halı ve Düz Dokuma Yaygılar, AKM. Yayınları, Ankara, s.198.
• Deniz, B. (2005). Anadolu-Türk Halı Sanatının Kaynakları, Sanat Tarihi Dergisi, S:XIV, s.79-103 .
• Durul, Y. (1957). Türkmen, Yürük, Afşar Halı ve Kilim Motifleri Üzerinde Araştırma, Türk Etnografya Dergisi, S.53, s.65-66.
• Erberk, Mine (2002). Çatalhöyük'ten Bugüne Anadolu Motifleri, Kültür Bakanlığı Yayınları, 217 s.
• Ergüder, A. A. (2020). 16-17. Yüzyıl Safavi Dönemi Seccâde Örnekleri, Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, S.45, s. 710-721.
• Eroğlu, M. A. (2023). Türk İslam Sanatında Seccade Kültürü ve Antalya Çevresinde Tespit Edilen Seccade Dokumaları, Art-E Sanat Dergisi, S.16 (31), s.493-513.
• Esin, E. (2004). Türk Sanatında İkonografik Motifler, Kabalcı Yay., İstanbul, 2004, 457 s.
• Etikan, S. (2008). Seccade Halılarda Kullanılan Bazı Motifler ve Bu Motiflerin İslam Sanatında Yeri, 38. ICANAS: Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi, 10-15.2007, Ankara, Bildiriler, Maddi Kültür = International Congress of Asian and North African Studies, 10-15,2007, Ankara, Papers, Material Culture, , cilt: II, s. 545-563.
• Görgünay Kırzıoğlu, N. (2001), Altaylar’dan Tunaboyu’na Türk Dünyasında Ortak Motifler, Kültür Bakanlığı Yay., 113 s.
• Halıcı, F. (1985). Ladik Seccâdeleri- Ladik Carpets, Antika, S.2, İstanbul, s.6-11.
• Hasol, D. (1979). Mihrap Maddesi, Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü, s.553-354.
• Hidayetoğlu, H. M. (2023). Mevlâna Dergâhı Tasvirli Halı, Arış, Sayı: 23, s.67-84.
• Kandemir, M.Yaşar, v.d. (2002). İslâm’da Kıble, TDV İslâm Ansiklopedisi, C.25, Ankara, s.365.
• Karaçay, Ç. (2013). 19-20. Yüzyıllar Anadolu Türk Halı Sanatında Özgün Bir Kompozisyon: Manzara Tasvirleri, Sanat Tarihi Dergisi, C.32, S. 1, s.257-279.
• Karaçay, Ç. (2015). Kırşehir Manzaralı Halılar Üzerine Bir İnceleme, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S.2, s.141-155.
• Karpuz, E. (2012). Lâdik (Konya) Halıcılığının Bugünkü Durumu, Arış, S: 7, Ankara, s.42- 73.
• Öztürk, Ş. (2016). Kayseri Yöresi Yahyalı-Bünyan Halıları ve Renkleri, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl: 4, Sayı: 34, s.275-289. DOI: 10.16992/ASOS.6518.
• Soysaldı, A., & Parabaş, N. (2015). Niğde Halı Pazarında Farklı Bir Melendiz Halısı, Arış Dergisi (11), 73-80. https://doi.org/10.34242/akmbaris.2019.68
• Tezcan, H. (2023). Yerli ve Yabancı Kaynakların Işığında 16. Yüzyıldan 20. Yüzyıla Türk Halı Dokumacılığı, Arış, S.22, s.116-136.
• Türktaş, Z., Demirtaş Günel, N. (2020). Artvin Şavşat “Cami Tasvirli” Duvar Kilimleri, Arış, S.17, s.102-119. Yaşaroğlu, M. K. (2006). Namaz, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 32, s.350-357. Yetkin, Ş. (1991). Türk Halı Sanatı, Türkiye İş Bankası Yay., II. Baskı, Ankara, 1991, 225 s.