WATER LAW AND MANAGEMENT IN ISLAMIC LAW

Öz

Water is one of the most important of the four basic elements known as anâsır-ı erbaa. Water, the source of life for all living things, especially humans, will maintain its importance in the present and future, just like it has in the past. but unfortunately, it is difficult to say that sufficient awareness and sensitivity have been created regarding the use and value of water. Even today, when drought has increased significantly due to climate change and rivers and lakes are drying up, there is insufficient education about the value of water, and water resources are being polluted and wasted. It cannot be said that there are enough academic studies aimed at increasing inspections and strengthening public awareness regarding the economical use of water. This is because the studies conducted either focus only on a single region or remain superficial. The abundance of water on Earth leads to the misconception that it is an inexhaustible resource.Because, people usually only realize the value of water when they face severe drought, when rivers and lakes decrease or dry up, when agricultural yields fall, when energy production is disrupted, and when tourism activities are interrupted. However, the Quran and the prophetic Sunnah have always emphasized the value of water, underlining the importance of not polluting or wasting it, in all times and circumstances. This study examines the importance of water within the context of the Quran and Sunnah, then investigates the economic, management, ownership, and legal aspects of water in Islamic law, and concludes with a number of recommendations.

Anahtar Kelimeler

• Islamic law
• Water Economics
• Water Management
• Water Law
• Waste.

İslâm Hukukuna Göre Su Hukuku ve Yönetimi

Öz

Su, anâsır-ı erbaa olarak bilinen dört temel unsurun en önemlilerinden biridir. Başta insan olmak üzere bütün canlıların hayat kaynağı olan su, geçmişte olduğu gibi günümüzde ve gelecekte de bu önemini koruyacaktır. Fakat ne yazık ki suyun kullanımı ve değeri konusunda yeterli bilinç ve duyarlılığın oluştuğunu söylemek güçtür. Zira iklim değişikliği sebebiyle kuraklığın ciddi bir şekilde arttığı, nehir ve göllerin kuruduğu günümüzde dahi suyun değeri hakkında yeterli eğitimler verilmemekte, su kaynakları kirletilmekte ve israf edilmektedir. Suyun tasarruflu kullanılmasına yönelik denetimlerin artırılması ve toplumsal bilincin güçlendirilmesi amacıyla yapılan akademik çalışmaların da yeterli seviyede olduğu söylenemez. Zira yapılan çalışmalar ya sadece bir bölgeyi ilgilendirmekte ya da yüzeysel kalmaktadır. Yeryüzündeki su varlığının çokluğu, onun tükenmeyecek bir kaynak olduğu yanılgısına yol açmaktadır. Oysa insanlar genellikle suyun kıymetini, şiddetli kuraklıkla karşılaştıklarında, nehirler ve göllerin su seviyesi azaldığında ya da kuruduğunda, tarımsal verim düştüğünde, enerji üretimi aksadığında ve turizm faaliyetleri sekteye uğradığında fark etmektedir. Hâlbuki Kur’an ile nebevî sünnette, her zaman ve şartta suyun değerli olduğunun altı çizilmiş, kirletilmemesi ve israf edilmemesi gerektiğinin önemine vurgu yapılmıştır. Bu çalışmada, suyun önemi Kur’an ve sünnet bağlamında ele alınmış, ardından İslâm hukukunda suyun iktisadı, yönetimi, mülkiyeti ve hukuki boyutu incelenmiş ve sonuç kısmında ise birtakım önerilere yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İslâm hukuku
• su iktisadı
• su yönetimi
• su hukuku
• israf.

Kaynakça

1. Abdurrahmân b. Muhammed b. Süleyman Dâmâd Efendî. Mecmaʿu’l-enhur fî şerhi Mülteka’l-ebhur. 2 cilt. b.y.: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
2. Akça, Çağatay. Sınır Aşan Sularla İlgili Uluslararası Hukuki Metinlerin Değerlendirilmesi. Ankara: Basılmamış Uzmanlık Tezi, 2014.
3. Akgündüz, Ahmet. İslâm ve Osmanlı Hukuku Külliyatı. 3 Cilt. İstanbul: Osmanlı araştırmaları Vakfı, 2012.
4. Argun, Şerafettin. İslâm Hukukunda Dârü’l-Harb Dârü’l-İslâm Kavramları. İstanbul: Pamuk Ofset, 1989.
5. Armağan, Servet. Ana Hatlarıyla İslâm Hukuku. İstanbul: Akademi Yayınları, 2009.
6. Aynî Bedruddin Ebû Muhammed Mahmud b. Ahmed b. Musa el-Ğaytâbî, el-Binâye Şerhü’l-Hidâye, 13 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
7. Baran, Mehmet Ali. “Dünyanın Mevcut Su Potansiyeli ve Deniz Suyu Arıtımı”, ABMYO Dergisi. Sayı 45 - (2017)
8. Bilmen, Ömer Nasuhi. İslâm Hukuku Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Nizamiye Akademi, 2016.

9. Cüveynî, Ebû’l-Meâlî Abdülmelik b. Abdullah. Nihâyetu’l-matlab fî dirâyeti’l-mezheb. thk. Abdulazim Mahmud ed-Dîb. 20 cilt. b.y.: y.y., 2007.
10. DSİ, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü. “Hakkımızda”. Erişim 11 Kasım 2025. https://www.dsi.gov.tr/Sayfa/Detay/692
11. Ebû Abdillah Muhammed b. İdrîs b. Abbâs eş-Şâfiî. el-Umm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1990.
12. Haraşî, Ebû Abdillah Muhammed b. Abdillah, Şerhü’l-Haraşî alâ Muhtasarı Halil, 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, ts.
13. Ebû Abdillah Muhammed b. Ömer el-Vâkıdî. Meğâzî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlmî, 1989.
14. Ebû Abdillâh Şemseddin Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb İbn Kayyim el-Cevziyye. İlâmu’l-muvakkıʿîn. thk. Muhammed Abdusaelâm. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1991.
15. Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 20 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1995.
16. Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail b. İbrâhîm el-Buhârî. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Muhammed Zuheyr. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Tevki’n-Necât, 1422.
17. Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî İbn Mâce. Sünenü İbn Mâce. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. 5 Cilt. b.y.: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
18. Ebû Bekir b. Mesûd b. Ahmed el-Hanefî el-Kâsânî. Bedâʾiʿu’s-sanâʾiʿ. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
19. Ebû Bekir Ahmed b. Amr el-İtkî el-Bezzâr. el-Bahru’z-zehhâr. thk. Mahfûzurrahmân Zeynullâh vd. 18 Cilt. Medine: Mektebetu’l-Ulûm ve’l-Hikem, 2009.
20. Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin b. Ali el-Hüsrevcirdî el-Beyhakî. Maʿrifetu’s-sünen ve’l-âsâr. thk. Abdulmutî Emin Kalacî. 15 Cilt. Karaçi: 1991.
21. Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd et-Taberî. Câmiʿu’l-beyân fî teʾvîli âyi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 26 Cilt. b.y.: Müessesetü’r-Risâle, 2000.
22. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eşas es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Muhammed Muhyiddin Abdulhamîd. 7 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, ts.
23. Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed İbn Abdülber en-Nemerî. el-İstizkâr. thk. Sâlim Muhammed Ata. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
24. Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed İbn Abdülber en-Nemerî. et-Temhîd. thk. Mustafa b. Ahmed el-Alevi. 17 Cilt. Mağrib: Vezâratu Umumi’l-Evkâf, 1967.
25. Ebû Saîd Sahnûn Abdüsselâm b. Saîd b. Habîb et-Tenûhî. el-Mudevvene. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994. Ebû Zekeriyyâ Muhyiddîn Yahyâ b. Şeref en-Nevevî. el-Mecmuʿ. 9. Cilt. b.y.: ts.
26. Ebü’l-Fadl Abdullâh b. Mahmûd el-Hanefî el-Mevsılî. el-İhtiyâr li taʿlîli’l-Muhtâr. 5 Cilt. Kahire: Matbaatu’l-Halebî, 1937.
27. Ebü’l-Hasen Ali b. Ebû Bekr el-Ferğânî el-Merğînânî. el-Hidâye fî şerhi Bidâyeti’l-mubtedî. thk. Tallâl Yûsuf. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
28. Ebü’l-Hasen Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî en-Nîsâbûrî. Sahîhu Müslim. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1955.
29. Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed er-Rebî el-Lahmî, et-Tabsira, thk. Ahmed Abdülkerim, 14 Cilt. Katar: Vizâretü’l-Evkâf, 2011.
30. Ebü’l-Huseyn Yahyâ b. Ebi’l-Hayr b. Sâlim el-İmrânî. el-Beyân fî mezhebi’l-İmâm eş-Şâfiʿî. thk. Kâsim Muhammed. 13 Cilt. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 2000.
31. Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Rüşd el-Kurtubî el-Cedd. el-Beyân ve’t-tahsîl, thk. Muhammed Haccî. 20 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1988.
32. Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed İbn Hacer el-Heytemî. el-Fetâva’l-fıkhiyyetü’l-kübrâ. 4 Cilt. b.y.: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, ts.
33. Hacak, Hasan, “İrtifak”, DİA, İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, 2000.
34. Heyet. el-Fetâva’l-Hindiyye. Bulak: Matbaatu’l-Kübrâ, 1310.
35. İbn Âbidîn, Muhammed Emin b. Ömer b. Abdilazîz el-Hüseynî. Reddü’l-muhtâr alâ’d-Dürri’l-muhtâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1992.
36. İbn Manzûr, Ebü’l-Fadl Cemâlüddin, Muhammed b. Mükrim b. Ali, Lisânü’l-Arab, 15 Cilt. Beyrut: Dârü Sâdır, 1414.
37. İbnü’n-Neccâr, Ebü’l-Bekâ Muhammed b. Ahmed b. Abdilaziz, Şerhu müntehâ’l-irâdât, thk. Abdülmelik b. Abdullah, 12 Cilt. Mekketü’l-Mükerreme: Mektebetü’l-Esedî, 2008
38. İbn Nüceym, Zeynuddîn b. İbrahim b. Muhammed. el-Bahru’r-râîk şerhu Kenzi’d-dakâik. 8 Cilt. b.y.: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 2002.
39. Kalan, Şerafettin. İslâm Hukukunda Tabii Kaynaklar. İstanbul: Safa Yayın Dağıtım, 2017.
40. Kalkınma Bakanlığı, Kalkınma Planı (2019-2023), Ankara: Kalkınma Bakanlığı, 2018.
41. Karaman, Hayrettin, Mukâyeseli İslâm Hukuku. 3 Cilt. İstanbul: Nesil Yayınları, 1991.
42. Küçükçelebi, Ceren. Avrupa Birliği Uyum Sürecinde Türkiye’nin Su Politikası, Su Hukuku ve Su Kaynakları Yönetiminde Yeniden Yapılanmalar, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi, 2014.
43. Molla Hüsrev, Muhammed b. Ferâmurz b. Ali, Dürerü’l-Hükkâm Şerhu Ğureri’l-Ahkâm, 2 Cilt. y.y.: Dârü İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
44. Refik Yunus el-Mısrî. İslâm İktisat Metodolojisi. çev. Hüseyin Arslan, b.y.: Birleşik Yayıncılık, t.y.
45. Serahsî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl, el-Mebsût, 31 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma′rife, 1993.
46. Seyyid Sâbık. Fıkhü’s-Sünne. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1977.
47. Şevkânî, Muhammed b. Ali b. Muhammed b. Abdullah, es-Seylü’l-cerrâr el-mütedeffik alâ hedâik’i-ezhâr, y.y.: Dârü İbn Hazm, 1431.
48. Şifa, Fandana. ter. Semür Abdülmünim. Hurûbü’l-miyah el-hashasa et-televvüs er-rübh. Mısır: Madi, 2012.
49. Şirbînî, Muhammed b. Ahmet eş-Şâfiʿî el-Hatîb. Muğnî’l-muhtâc. 6 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
50. Ünal, Mustafa. İslâm hukukunda irtifak hakları. Ankara: Adalet Yayınevi, ts.
51. Yılmaz, M. Levent vd. “Su Kaynaklarının Türkiye Açısından Ekono-Politik Önemi Ekseninde Olası Bir Tehlike: Su Savaşları”. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadî ve İdârî Bilimler Fakültesi Dergisi, Cilt, 3, sayı 1 (2013).
52. Zürkânî Ebû Muhammed Abdulbaki b. Yusuf b. Ahmet. Şerhu’z-Zurkânî ʿalâ Muhtasari Halîl. thk. Abdüsselam Muhammed Emin. 8 Cilt. Beyrut: y.y., 2002.