Büülü Kavallar: Gagauz Halk Masalına Topoanalitik Bir Bakış

Öz

Topoanaliz (mekân çözümleme); Fransız düşünür ve edebiyat teorisyeni Gaston Bachelard’ın “Mekânın Poetikası” isimli eserinde ortaya koyduğu, bireyin mekânla olan ilişkisinin sanıldığından çok daha derin ve dinamik olduğunu ifade eden fenomenolojik bir yöntemdir. Söz konusu yöntem, mekânı salt nesnelerin konumlandığı fiziksel bir alan olarak değil; bireyin belleği, hayal gücü ve bilinçaltının yansıması ile şekillenen bir kavram olarak ele alır. Bachelard’a göre sınırları ve zamanı aşmaya muktedir olan mekân, topoanaliz vasıtasıyla bireyin iç dünyasının çeşitli katmanlarıyla ilişkilendirilerek anlam kazanır. Çalışmada, “Büülü Kavallar” isimli masalın temel mekânları belirlenmiş ve belirlenen mekânlar, kahramanların içsel yolculuklarının gizini aydınlatan imgeler olarak topoanalitik bir bakış açısıyla değerlendirilmiştir. Bu çalışma, topoanalitik yöntemin mekâna bakışını ortaya koyarken Orta Asya coğrafyası ve Oğuz Türk kültüründen izler taşıyan Gagauz sözlü edebiyatının ürünlerinden biri olan bu masaldaki mekânların, toplumsal bağlamını da vurgulamaktadır. Yapılan incelemenin ardından zengin bir işleve sahip olduğu tespit edilen bu mekânların; masaldaki kahramanların ruh dünyası ve Gagauz halkının mekânsal pratikleri arasında doğal bir kesişim alanı yaratması sebebiyle tamamlayıcı unsurlar olduğu belirlenmiştir. Böylece masaldaki mekânların; kahramanın benliğiyle ve içinde yaşadığı toplumla iç içe geçmiş, toplumun kültür unsurlarını yansıtan bütüncül bir anlam dünyası inşa ettiği kanaatine varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Gaston Bachelard
• mekân
• Gagauz edebiyatı
• topoanaliz
• masal

Büülü Kavallar: A Topoanalytic Perspective on a Gagauz Folktale

Öz

Topoanalysis is a phenomenological method introduced by French thinker and literary theorist Gaston Bachelard in The Poetics of Space, which argues that an individual’s relationship with space is far deeper and more dynamic than commonly assumed. This approach treats space not merely as a physical area in which objects are situated but as a concept shaped by an individual’s memory, imagination, and unconscious. According to Bachelard, space-capable of transcending boundaries and time-acquires meaning through topoanalysis by being linked to the various layers of the individual’s inner world. In this study, the principal spaces of the folktale “Büülü Kavallar” were identified and analyzed from a topoanalytic perspective: the selected spaces are interpreted as images that illuminate the mysteries of the protagonists’ inner journeys. While demonstrating the topoanalytic method’s view of space, the study also highlights the social context of the tale’s settings-products of Gagauz oral literature that bear traces of the geography of Central Asia and Oghuz Turkic culture. The analysis found that these richly functional spaces act as complementary elements because they create a natural intersection between the characters’ psychological realms and the spatial practices of the Gagauz people. Consequently, the tale’s spaces are shown to construct an integrated world of meaning that intertwines the protagonist’s self with the lived social and cultural fabric of the community.

Anahtar Kelimeler

• Gaston Bachelard
• space
• Gagauz literature
• topoanalysis
• folktale

Kaynakça

1. Aktaş, Ş. (1991). Roman Sanatı ve Roman İncelemesine Giriş. Ankara: Akçağ.
2. Argunşah, H. (2002). Gagauz Edebiyatı. Türkler Ansiklopedisi içinde. (Cilt 20, s. 262-275). Yeni Türkiye.
3. Baboğlu, N. (2011). Gagauz Folkloru. (Güllü Karanfil, İvanna Köksal, Haz.). M. Maruneviç Adına Bilim Aaraştırmaları Merkezi Genel Üüretmek Müdürlüü.
4. Bachelard, G. (1996). Mekânın Poetikası. (Aykut Derman, Çev.). İstanbul: Kesit.
5. Black, J. (2023). Savaşın Kısa Tarihi. (Buğra Can Bayçifci, Çev.). İstanbul: Yeditepe.
6. Boratav, P.N. (1982). Folklor ve Edebiyat 2. İstanbul: Adam Yayınları.
7. Braudel, F. (2017). Maddi Uygarlık: Gündelik Hayatın Yapıları. (Mehmet Ali Kılıçbay, Çev.). Ankara: İmge Kitabevi.
8. Campbell, J. (2010). Kahramanın Sonsuz Yolculuğu. (Sabri Gürses, Çev.). İstanbul: Kabalcı.

9. Dinç, A. (2014). Gagauzlara Dair-1. Erzurum: Gece Kitaplığı.
10. Elçi, H. İ. (2003). Roman ve Mekân: Türk Romanında Ev. İstanbul: Arma Yayınları.
11. Güngör, H., Argunşah, M. (1993). Dünden Bugüne Gagauzlar. Ankara: Elektronik İletişim Ajansı.
12. Hünerli, B., Arnaut, T. (2021). Gagauzlarda Ölüm İle İlgili Örtmeceler. Millî Folklor Dergisi, 17(132), 140-149.
13. Hünerli, B., Arnaut, T. (2022). Gagauz Atasözleri. Çanakkale: Paradigma Akademi.
14. Lefebvre, H. (2014). Mekânın Üretimi. (Işık Ergüden, Çev.). İstanbul: Sel.
15. Manov, A. (2022). Gagauzlar (Hıristiyan Türkler). (Mehmet Türker Acaroğlu, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
16. Özkan, N. (2010). Gagavuz Türkçesinin Yazılı Kültürle Tanışması Üzerine. Gagavuz Türkçesi Araştırmaları Bilgi Şöleni (27-29 Aralık 2007) içinde (s. 173-179). Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Özkan, N. (2017). Gagavuz Edebiyatı. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
18. Perçemli, V. (2011). Gagauz Türklerinde Doğum, Evlenme ve Ölüm Âdetleri̇ [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ege Üniversitesi.
19. Propp, V. (1998). Folklor: Teori ve Tarih. (Necdet Hasgül, Tolga Tanyel, Çev.). İstanbul: Avesta.
20. Sayar, E. (2023). Masallarda Soyut Anlam Dünyasının Tespiti İçin Bir Metafor: “Kabuk”. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 16(41), 174-185.
21. Sevinç, C. (2023). Gagauz Halk Edebiyatına Yansıyan Maddi Kültür Unsurları ve Sosyo-Kültürel Açıdan Değerlendirilmesi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi.
22. Uhri, A. (2010). Anadolu’da Ölümün Tarihöncesi: Bir Geleneğin Oluşum Süreçleri. İstanbul: Ege.