Giannis Papaioannou’nun "Bir Allah" Rebetiko’sunda Mübadele ve Göçün İzleri

Öz

Balkan coğrafyasında yaşanan siyasal dönüşümler ve ulus-devletleşme süreçleri, kitlesel zorunlu göç hareketlerini beraberinde getirmiştir. Özellikle 1923 yılında gerçekleşen Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesi, göçmenlerin kimlik, aidiyet ve hafızasını derinden etkilemiştir. Bu süreçte Osmanlı’nın çok kültürlü liman kentlerinde cafe amanlarda (müzikli kahvehanelerde) ortaya çıkan rebetiko müziği, mübadele sonrası Yunanistan’da göçmen kimliğinin sesi hâline gelmiştir. İzmir ve Pire ekolleriyle şekillenen bu müzik türü, mübadillerin geçmişle bağlarını canlı tutan kolektif bir hafıza alanı oluşturmuştur. Bu bağlamda Giannis Papaioannou’nun bestelediği “Bir Allah” adlı rebetiko eseri, bu belleksel sürekliliğin çarpıcı bir örneğidir. Maurice Halbwachs’ın “kolektif bellek”, Jan Assmann’ın “kültürel hafıza” kuramları çerçevesinde, Rebetiko müziğinin göç sonrası kimlik müzakerelerindeki rolünü disiplinlerarası bir yaklaşımla ele alan bu çalışma göç olgusunun kültürel bellekte nasıl iz bıraktığını ve bu belleğin rebetiko müzik aracılığıyla nasıl yeniden üretildiğini ortaya koyarak, bellek, kimlik ve kültür aktarımı ilişkisini çok yönlü bir bakış açısıyla ele almaktadır. Özellikle “Bir Allah” adlı eserin çözümlemesiyle göçün bireysel ve toplumsal hafızada bıraktığı izlerin müzikte nasıl somutlaştığı gösterilmekte; müziğin, göçmen topluluklar için kimlik müzakerelerinde ifade ve direniş aracı olarak işlev gördüğü ortaya konmaktadır. Bu yönüyle çalışma; halkbilimi, kültürel bellek çalışmaları, müzikoloji ve göç araştırmaları gibi farklı disiplinler arasında köprü kurmakta; Rebetiko özelinde kültürel süreklilik ve dönü-şüm süreçlerine dair derinlikli bir bakış açısı sunmaktadır

Anahtar Kelimeler

• Mübadele
• göç
• kolektif bellek
• rebetiko müziği
• Giannis Papaioannou

Traces of Exchange and Migration in Giannis Papaioannou’s Bir Allah Rebetiko

Öz

Political transformations and nation-state formation processes in the Balkan region triggered large-scale forced migrations. The 1923 Population Exchange between Turkey and Greece profoundly affected migrants’ identity, sense of belonging, and memory. This historical event reshaped demographic structures and cultural-emotional frameworks, compelling individuals to renegotiate their personal and collective pasts. During this period, rebetiko music, emerging in the multicultural Ottoman port cities’ café aman, became a central voice of migrant identity in post-exchange Greece. Shaped by the İzmir and Piraeus schools, this genre created a collective memory space that preserved migrants’ connections with their past. Giannis Papaioannou’s composition “Bir Allah” exemplifies this mnemonic continuity, reflecting both personal emotions and communal memory.Framed within Maurice Halbwachs’ collective memory and Jan Assmann’s cultural memory theories, this study investigates Rebetiko’s role in post-migration identity negotiations through an interdisciplinary lens. It demonstrates how migration leaves lasting traces in cultural memory and how music reconstructs these memories, offering a multidimensional view of memory, identity, and cultural transmission. Analysis of “Bir Allah” shows how displacement experiences materialize in individual and collective memory, highlighting music’s function as both an expressive medium and a tool of resistance in migrants’ identity formation. By bridging folklore studies, cultural memory research, musicology, and migration studies, this work provides a comprehensive understanding of cultural continuity and transformation in the Rebetiko tradition.

Anahtar Kelimeler

• Population exchange
• migration
• collective memory
• rebetiko music
• Giannis Papaioannou

Kaynakça

1. Assmann, J. (2015). Kültürel Bellek (A. Tekin, Çev.). Ankara: Ayrıntı Yayınları. (Orijinal eser yayın yılı 1992).
2. Fichter, J. (1994). Sosyoloji Nedir? (Nilgün Çelebi, Çev.). Ankara: Atilla Yayınları.
3. Gauntlett, S. (2005). Mammon and the Greek Oriental Muse: Rebetika as a Marketing Construct. In E. Close, M. Tsianikas & G. Frazis (Eds.), Greek Research in Australia: Proceedings of the Biennial International Conference of Greek Studies (pp. 179-194). Flinders University Department of Languages Modern Greek: Adelaide
4. Güngör Fırat, D. (2014). Ulus-Devlet Anlayışı Karşısında Toplumsal Hafızanın Direnişi: Rembetiko Örnek Olayı. Akademik Hassasiyetler, 1(1), 118-139.
5. Güvenç, B. (1972). İnsan ve Kültür. Ankara: Sosyal Bilimler Derneği Yayınları.
6. Halbwachs, M. (2016). Kolektif Bellek (Z. Karagöz, Çev.). İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
7. Holst, G. (1993). Rembetika (1. Baskı, V. Çelik Akpınar, Çev.), İstanbul: Pan Yayıncılık.
8. Kirman, M, A. (2016). Din Sosyolojisi Sözlüğü. Adana: Karahan Kitabevi.

9. Petersen, W. (1958), A General Typology of Migration, American Sociological Review, 23(3), 256-266.
10. Salvanou, E., Örnek, S. (Yay. haz.). (2022). Mübadil Belleği: Tarih ve Pratik Olarak Geçmiş. İstanbul: Kitap Yayınevi.
11. Şahin, M. C., Aydemir, S. (2018). Zorunlu-Kitlesel Göç Olgusuna Sosyolojik Bir Yaklaşım: Türkiye’deki Suriyeli Sığınmacılar Örneği. Dini Araştırmalar, 21(53), 121-148.
12. Theodorelis-Rigas, H. (2011). Marjinalleşme Sesleri: Rembetiko Şarkıları Üzerinden Yunanistan’daki Mübadele Deneyimini Anlamak. Dans Müzik Kültür: Folklora Doğru, (69), 189-214.
13. https://web.archive.org/web/20070817132741/http://www.rebetikorow.com/papa.htm
14. http://www.muammerketencoglu.com/imgs/Rebetika_Sarkilari.pdf