A Study on Ali Hıbrî Efendi and the Naats in “Hediyyetü'l-Hıbrî”

Öz

Naats, which hold a significant place in Turkish Islamic literature, were written to express the love and affection felt for the Prophet Muhammad, to praise him, and to seek his intercession. Written in various verse styles, these naats describe the Prophet Muhammad with various names and attributes, and his superior qualities are described in a literary style. Many poets continued the tradition of writing naats in classical poetry. Many poets striving to prove themselves viewed naats as the pinnacle of their work. It is also clear that when the person mentioned in the naats is the Prophet Muhammad, each subject depicted in the mental image of him possesses a distinct virtue. Sources often cite his qualities as a mercy to the universe, his natural disposition, his exemplary life, his compassion for believers, and his guidance of the righteous path. This study is based on the work of the 17th-century poet, who lived for a long time in Eğriboz (Euboea) island's Kızılhisar. This is an examination of the naats in "Hediyyetü'l-Hıbrî" by Ali Hıbrî Efendi, a 19th-century scholar. No academic study has been found on this work by the author. Hıbrî began this work with “hamdele” (a type of poem) and “salvele” (a type of poem) and then moved on to the naats, which he composed in three different sections. Ali Hıbrî Efendi’s naats are examined in terms of content, form, language, and style, followed by a transcription of the naats.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Islamic Literature
• Prophet Muhammad
• Naat
• Ali Hıbrî Efendi
• “Hediyyetü’l- Hıbrî”
• Eğriboz (Euboea)/Kızılhisar

Ali Hıbrî Efendi ve “Hediyyetü’l-Hıbrî”deki Naatları Üzerine Bir İnceleme

Öz

Türk İslam edebiyatında önemli bir yer teşkil eden naatlar; Hz. Peygamber’e duyulan aşk ve sevgiyi anlatmak, onu methetmek, ondan şefâat beklemek amacıyla kaleme alınmışlardır. Farklı nazım şekilleri ile yazılan naatlarda Hz. Peygamber, farklı isim ve sıfatlarla vasıflandırılmış onun üstün özellikleri edebî bir üslupla anlatılmıştır. Klasik şiirde pek çok şair naat yazma geleneğini devam ettirmiştir. Kendini ispatlamaya çalışan birçok şair, naatı doruk noktası olarak görmüştür. Naatlarda bahsedilen kişi Hz. Peygamber olunca onu zihninde tahayyül ederken anlatılan her mevzunun ayrı bir meziyeti olduğu da kat’îdir. Kaynaklarda onun âlemlere rahmet olması, tabiatı, örnek hayatı, müminlere müşfikliği, insanlara hak yolunu göstermesi gibi özellikleri üstün vasıflarla zikredilir. Bu çalışma, Eğriboz adasındaki Kızılhisar’da uzun bir süre yaşayan XVII. yüzyıl âlimlerinden olan Ali Hıbrî Efendi’nin “Hediyyetü’l- Hıbrî” adlı eserinde yer alan naatları üzerine bir incelemedir. Müellifin bu eseri üzerine dair herhangi bir akademik çalışmaya rastlanmamıştır. Hıbrî, bu eserine “hamdele”, “salvele” ile başlamış daha sonra üç farklı bölümde nazmettiği naata geçmiştir. Ali Hıbrî Efendi’nin naatları; muhteva, şekil, dil ve üslup açısından incelenmiş, devamında naatların transkripsiyonlu metni sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Türk İslam Edebiyatı
• Hz. Muhammed
• Naat
• Ali Hıbrî Efendi
• “Hediyyetü’l-Hıbrî”
• Eğriboz/Kızılhisar

Kaynakça

1. Osmanlı Arşivleri (BOA). Eğriboz. [İE. AS].14/1355, Tarih: H-22-11-1085
2. Osmanlı Arşivleri (BOA). Eğriboz. [A(DVNSMHM.d].106/1090, Tarih: H-10-03-1107.
3. Osmanlı Arşivleri (BOA). Eğriboz. [İE. ENB]. 2/140, Tarih: H-25-04-1081.
4. Akar, M. (2002). Su Kasidesi Şerhi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.
5. Alıcı, M. (2010). Şefâat. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 38, s. 411-412). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
6. Atik, H. (2018). Türk İslam Edebiyatı. Ankara: Bilay.
7. Aynî, A. (1997). Umdetü’l-Kârî Şerh-u Sahih-i Buhârî. Kahire: Daru’l-Fikr.
8. Banarlı, N. S. (1963). Büyük Nazireler Mevlid ve Mevlid’de Milli Çizgiler. Yüksek İslam Enstitüsü Dergisi, 1(1), 1-25.

9. Bayram, M. (1991). Fuzulî’nin Su Kasidesi’ne Terbi. Türk Kültürü Araştırmaları Şükrü Elçin’e Armağan, (1), 73.
10. Buhari, İsmail. (2001). el-Câmiu’s-sahîh. (Muhammed Züheyr b. Nasr, Nşr.) Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât. (Orijinal eserin yayın tarihi 1972).
11. Çaldak, S. (2006). Eski Türk Edebiyatında Nesir (Düz Yazı). Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim Dergisi, 77(78), 74-90.
12. Demirayak, K. (2001). Kasîdetü’l-Bürde. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 24, s. 466-468). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
13. Donat, F. Z. (2024). Ali Hıbrî Efendi ve Havassu’l-Kur’ân Tarzında Bir Eseri: Şifâü’l-Ebdân. Dokuz Eylül İlahiyat Fakültesi Dergisi, (59), 153-175.
14. Donat, F. Z. (2025). Hıbrî Ali Kütahyavî ve Havâssu’l-Kur’ân İle Alakalı Eseri: Şifâü’l-Ebdân [Yayımlanmamış doktora tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
15. Güler, M. (2023). Hıbrî Ali Efendi’nin Bilinmeyen Kasideleri. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (12), 171-206.
16. Günay, İ. (2016). Ali Hıbrî El-Kütahî’nin Havâssu’l-Kur’ân Konusundaki Şifâü’l-Ebdân’ının Yeni Bir Nüshasının Literatüre Kazandırılması. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (48), 314-331.
17. Hanbel, A. (1995). el-Müsned. (Şuayb el-Arnaût v.dğr. nşr). Beyrut: Darü’l Hadis. (Orijinal eserin yayın tarihi 1969).
18. Hıbrî, A. E. (1672). Hediyyetü’l- Hıbrî. Süleymaniye Kütüphanesi, Hamidiye, 581.
19. Hıbrî, A. E. (1672). Hediyyetü’l- Hıbrî. Milli Saraylar Kütüphanesi, Revan, 652.
20. Hıbrî, A. E. (1664). Minhacü’l-Muhammedî ve’t-Tarîkü’l-Ahmed. Beyazıt Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, 1926.
21. Kahraman, A. (1972). Süleyman Çelebi ve Mevlîd. İstanbul: Toker.
22. Kavalcı, O. (1993). Naat-ı Mevlânâ. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, (11), 452-458.
23. Kiel, M. (1994). Eğriboz. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 10, s. 491-492). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
24. Korkmaz, A. (2022). Eski Türk Edebiyatında Şefâ‘at-nâme Edebî Türü ve Pîr Muhammed’in Şefâ‘at-nâmesinin Milli Kütüphane (3772/1) Nüshası Üzerine Bir İnceleme (Tahlil-Metin-Dizin) [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Aydın Üniversitesi.
25. Kurtoğlu, M. (2008). Urfalı Nabi. Şanlıurfa: İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları.
26. Nevevî, M. (1997). el-Minhâc Şerhu Sahih-i Müslim b. Haccac. Beyrut: Daru’l-Marife.
27. Özervarlı, M. S. (1998). Hıbrî, Ali Efendi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 17, s. 428). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
28. Özcan, N. (2006). Naat. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 32, s. 437). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
29. Pala, İ. (2013). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü (23. baskı). İstanbul: Kapı.
30. Parlakkılıç, Mucan, A. (2025). Nâbî’nin “Bu” Redifli Gazeline Yeni Bir Tahmis: Tahmis-i İsmâil Sâdık Kemâl. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 9(1), 132-145.
31. Şahin, M. (2025). Cemal Safi’nin Naatları ve Tahlili. Marifetname, 12(1), 117-145.
32. Sâmi, Ş. (1999). Kâmûs-i Türkî. İstanbul: Çağrı.
33. Saraç, Y. (2017). Klasik Edebiyat Bilgisi Biçim-Ölçü-Kafiye. İstanbul: Gökkubbe.
34. Şener, H. İ. (1986). Türk Divan Edebiyatında Naat ve Bazı Naat Mecmu’aları. Dokuz Eylül İlahiyat Fakültesi Dergisi, (3), 147-160.
35. Şirazi, Ş. Ş. (1384). Külliyât-ı Sa‘dî. Muhammed Ali Furûgî (Tsh.). Tahran: İntişârât-ı Fârâbî. (Orijinal eserin yayın tarihi 1320).
36. Uzun, Ş. (2014). Naat Geleneğinde Şeyh Gâlib Örneği. Turkish Studies, 9(6). 1093-1106.
37. Yaşaroğlu, M. K. (2001). İsrâ Sûresi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 23, s. 177-178). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
38. Yeniterzi, E. (2004). Divan Şiirinde Naat [Yayımlanmış doktora tezi]. Konya Selçuk Üniversitesi.
39. Yeniterzi, E. (1992). Divan Şiirinde Naat. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.
40. Yeniterzi, E. (2006). Naat. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 32, s. 436-437). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
41. Yüksel, S. (1980). Şeyh Galip Eserlerinin Dil ve Sanat Değeri. Ankara: Türkiye İş Bankası.
42. TDV. (1991). Günümüz Dilinden Hz. Peygamber’e Naatlar. Ankara: Diyanet Vakfı.
43. Naat-ı Şerîf Yarışması Sonuçlandı (Eylül 1990). Erişim tarihi: 01.10.2025, https://tdvmedia.blob.core.windows.net/files/tdv.org.tr/HaberBulteni/Bulten18.pdf