Kosova’da Ana Dili Eğitiminde Kullanılan İlkokul Türkçe Ders Kitaplarında (1-5. Sınıflar) Etkileşimli Üstsöylem Belirleyicileri

Öz

Bu çalışma, Kosova’da ana dili eğitiminde kullanılan ilkokul Türkçe ders kitaplarında (1-5. sınıflar) etkileşimli üstsöylem belirleyicilerinin kullanımını incelemektedir. Araştırmanın veri setini oluşturan 208 okuma metni, Hyland’ın (2005) Kişilerarası Üstsöylem Modeli temel alınarak karma yöntem yaklaşımıyla çözümlenmiştir. Bulgular, mantıksal bağlayıcıların tüm sınıf düzeylerinde en sık kullanılan etkileşimli üstsöylem ulamı olduğunu göstermektedir. Bu durum, Türkçenin eklemeli yapısıyla ilişkili olabilir; çünkü Türkçede ekler mantıksal ilişkilerin kurulmasına katkı sağlayan önemli dilsel kaynaklar olarak işlev görmektedir. Buna karşılık, metiniçi belirleyiciler ve tanıtlayıcılar veri setinde oldukça sınırlı düzeyde kullanılmaktadır. Etkileşimli üstsöylem belirleyicilerinin kullanım sıklığı genel olarak birinci sınıftan beşinci sınıfa doğru artmakta, bu da metinlerin giderek daha okur odaklı bir söylem yapısına yöneldiğini göstermektedir. Bununla birlikte, dördüncü ve beşinci sınıf ders kitapları arasında gözlenen düşüş, üstsöylem kaynaklarının gelişimsel sıralanışında olası tutarsızlıklara işaret etmektedir. Elde edilen bulgular, ders kitabı tasarımında etkileşimli üstsöylemin önemini ortaya koymakta; öğrencilerin okuduğunu anlama ve söylem yeterliğini desteklemeyi amaçlayan ders kitabı yazarları, program geliştiricileri ve eğitimcilere yönelik önemli uygulamalı çıkarımlar sunmaktadır

Anahtar Kelimeler

• Etkileşimli üstsöylem
• ilkokul ders kitapları
• Türkçe
• ana dili eğitimi
• Kosova

Interactive Metadiscourse Markers in Turkish Primary School Textbooks (Grades 1-5) Used for Mother Tongue Education in Kosovo

Öz

This study examines the use of interactive metadiscourse markers in Turkish primary school textbooks (Grades 1-5) used for mother-tongue education in Kosovo. The dataset comprises 208 reading texts, which were analyzed using a mixed-methods approach based on Hyland’s (2005) Interpersonal Model of Metadiscourse. The findings show that transitions constitute the most frequently used interactive category across all grade levels, a pattern that may be associated with the agglutinative nature of Turkish, in which suffixes contribute to signalling logical relations. Endophoric markers and evidentials, by contrast, occur only rarely in the dataset. The frequency of interactive metadiscourse generally increases from the first to the fifth grade, suggesting a gradual progression towards more reader-oriented discourse. Nevertheless, the decline observed between the fourth- and fifth-grade textbooks points to potential inconsistencies in the developmental sequencing of metadiscourse resources. These findings highlight the importance of interactive metadiscourse in textbook design and offer practical implications for textbook authors, curriculum developers, and educators seeking to support reading comprehension and discourse competence.

Anahtar Kelimeler

• Interactive metadiscourse
• primary years textbooks
• Turkish
• mother tongue education
• Kosovo

Kaynakça

1. Abdi, R., Tavangar Rizi, M., & Tavakoli, M. (2010). The cooperative principle in discourse communities and genres: A framework for the use of metadiscourse. Journal of Pragmatics, 42(6), 1669-1679.
2. Ädel, A. (2006). Metadiscourse in L1 and L2 English. John Benjamins.
3. Ayanoğlu, Z. K., & Güçlü, R. (2026). Hedging and boosting strategies in Turkish academic law discourse. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(1), 28-49.
4. Bagherfard, F., & Simin, S. (2018). Comparative study of metadiscourse markers in ELT textbooks and Iranian localized high school English textbooks. International Journal of Research, 7(1), 1-16.
5. Benraiss, K., Ahmed, A. M., & Rezk, L. M. (2025). Metadiscourse studies in written L2 English in the MENA region: A systematic review of literature. Social Sciences & Humanities Open, 11, 101426.
6. Blakemore, D. (2002). Relevance and linguistic meaning: The semantics and pragmatics of discourse markers. Cambridge University Press.
7. Bogdanović, V. (2014). Genre-based metadiscourse analysis in two ESP textbooks. Facta Universitatis, Series: Linguistics and Literature, 12(2), 115-124.
8. Bunton, D. (1999). The use of higher level metatext in PhD theses. English for Specific Purposes, 18(Suppl. 1), S41–S56.

9. Can, H. (2006). An analysis of freshman year university students’ argumentative essays [Unpublished master's thesis]. Boğaziçi University.
10. Crismore, A., Markkanen, R., & Steffensen, M. S. (1993). Metadiscourse in persuasive writing: A study of texts written by American and Finnish university students. Written Communication, 10(1), 39-71.
11. Christie, F., & Derewianka, B. (2008). School discourse: Learning to write across the years of schooling. Continuum.
12. Chung, T. T., & Crosthwaite, P. (2024). The use of metadiscourse by secondary-level Chinese learners of English in examination scripts: Insights from a corpus-based study. International Review of Applied Linguistics in Language Teaching, 62(2), 977-1008.
13. Çapar, M., & Turan, Ü. D. (2020). Interactional metadiscourse in research articles written by Turkish and native speakers. Anadolu Journal of Educational Sciences International, 10(1), 324-358.
14. Dahl, T. (2004). Textual metadiscourse in research articles: A marker of national culture or of academic discipline? Journal of Pragmatics, 36(10), 1807-1825.
15. Demirgüneş, S., & Özcan, E. (2022). Values education in Turkish textbooks in primary education. European Journal of Educational Sciences, 9(3), n3.
16. Ebrahimi, S. J. (2018). The role of metadiscourse markers in comprehending texts of reading comprehension books published in Iran and Oxford University Press. International Journal of Applied Linguistics and English Literature, 7(3), 90-96.
17. Esmer, E. (2018). Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenen öğrenciler tarafından üretilen ikna metinlerinde üstsöylem belirleyicilerinin kullanımı. Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi, 4(3), 216-228.
18. Göksel, A., & Kerslake, C. (2005). Turkish: A comprehensive grammar. Routledge.
19. Güçlü, R. (2020). Interactive metadiscourse markers in Turkish research article abstracts: A diachronic analysis. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 70, 211-238.
20. Güçlü, R. (2024). Yabancılara Türkçe öğretimi ders kitaplarında “ben” ve “biz”: Bir üstsöylem çözümlemesinde kültürel yansımalar, Türkbilig, 2024(48), 141-176.
21. Güçlü, R. (2025a). The use of metadiscourse markers in L2 Turkish opinion texts by native Albanian students. International Journal of Research in Teaching Turkish, 5(2), 288-316.
22. Güçlü, R. (2025b). Metadiscourse and gender: An analysis of the conclusion sections of Turkish MA theses. Language Journal, 176(2), 80-107.
23. Güçlü, R., & Önem, E. E. (2025). The use of metadiscourse in Turkish EFL learners’ L1 and L2 argumentative essays. Integration of Education, 29(3), 573-594.
24. Harris, Z. S. (1959). The transformational model of language structure. Anthropological Linguistics, 1(1), 27-29.
25. Hyland, K. (1996). Writing without conviction? Hedging in science research articles. Applied Linguistics, 17(4), 433-454.
26. Hyland, K. (1999). Talking to students: Metadiscourse in introductory coursebooks. English for Specific Purposes, 18(1), 3-26.
27. Hyland, K. (2000). Disciplinary discourses: Social interactions in academic writing. Longman.
28. Hyland, K. (2005). Metadiscourse: Exploring interaction in writing. Continuum.
29. Hyland, K., & Jiang, F. K. (2020). Text-organizing metadiscourse: Tracking changes in rhetorical persuasion. Journal of Historical Pragmatics, 21(1), 137-164.
30. Hyland, K., & Jiang, F. K. (2024). Metadiscourse: The evolution of an approach to texts. Text & Talk, 44(3), 411-433.
31. Hyland, K., & Tse, P. (2004). Metadiscourse in academic writing: A reappraisal. Applied Linguistics, 25(2), 156-177.
32. Kawase, T. (2015). Metadiscourse in the introductions of PhD theses and research articles. Journal of English for Academic Purposes, 20, 114-124.
33. Kuhi, D., & Mojood, M. (2014). Metadiscourse in newspaper genre: A cross-linguistic study of English and Persian editorials. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 98, 1046-1055.
34. Kurudayıoğlu, M., & Çimen, L. (2020). Yabancı dil olarak Türkçe öğrenen öğrencilerin akademik yazılarında etkileşimli üstsöylem belirleyicilerinin kullanımı. OPUS International Journal of Society Researches, 16(31), 3899-3923.
35. Küçüksakarya, E., & Alkın, R. C. (2026). Afet ve Risk Dergisi araştırma makalesi özetlerinde kaçınmaların ve güçlendiricilerin kullanımı: Toplum(dil)bilimsel bir inceleme. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27(51), 449-476.
36. Lika, S. (2005a). İlköğretim Türkçe 1: Ders kitabı. Priştine: Shtëpia Botuese Libri Shkollor.
37. Lika, S. (2005b). İlköğretim Türkçe 2: Ders kitabı. Priştine: Shtëpia Botuese Libri Shkollor.
38. Lika, S. (2008). İlköğretim Türkçe 3: Ders kitabı. Priştine: Shtëpia Botuese Libri Shkollor.
39. Lika, S., & Lika Peroli, G. (2015). İlköğretim Türkçe 4: Ders kitabı. Priştine: Shtëpia Botuese Libri Shkollor.
40. Lika, S. (2021). İlköğretim Türkçe 5: Ders kitabı. Shtëpia Botuese Libri Shkollor.
41. McHugh, M. L. (2012). Interrater reliability: The kappa statistic. Biochemia Medica, 22(3), 276-282.
42. Mirshamsi, A., & Allami, H. (2013). Metadiscourse markers in the discussion/conclusion section of Persian and English master's theses. The Journal of Teaching Language Skills, 5(3), 23-40.
43. Murillo, S. (2012). The use of reformulation markers in Business Management research articles: An intercultural analysis. International Journal of Corpus Linguistics, 17(1), 64-90.
44. Obeng, B., Wornyo, A. A., & Hammond, C. (2023). Variations in rhetorical moves and metadiscourse elements in conference abstracts: A genre analysis. European Journal of Applied Linguistics Studies, 6(1), 126-148.
45. Oktay, S. A. (2023). A textual analysis of Turkish advice letters in the construction of a persuasive agony aunt. OPUS Journal of Society Research, 20(52), 191-206.
46. Ozer, D. A., Karatas, Z., & Ergun, O. R. (2019). Analysis of gender roles in primary school (1st to 4th Grade) Turkish textbooks. Eurasian Journal of Educational Research, 19(79), 1-20.
47. Pearson, W. S., & Abdollahzadeh, E. (2023). Metadiscourse in academic writing: A systematic review. Lingua, 293, Article 103561.
48. Schiffrin, D. (1980). Meta-talk: Organizational and evaluative brackets in discourse. Sociological Inquiry, 50(3-4), 199-236.
49. Soleimani, N., & Mohammadkhah, E. (2020). Meta-discourse markers in the book reviews published in ISI and non-ISI journals of applied linguistics. Cogent Arts & Humanities, 7(1), Article 1807677.
50. Soyşekerci, G., Öztürk, E. A., & İşeri, K. (2022). Lisansüstü tezlerin sonuç bölümlerinde üstsöylem belirleyicileri. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 7(2), 766-794.
51. Şen, E., & İşeri, K. (2023). Makale özetleri ve alıcı odaklı etkileşimli üstsöylem belirleyicileri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, (75), 33-60.
52. Thomas, R. J., & Finneman, T. (2014). Who watches the watchdogs? British newspaper metadiscourse on the Leveson Inquiry. Journalism Studies, 15(2), 172-186.
53. Thompson, G. (2001). Interaction in academic writing: Learning to argue with the reader. Applied Linguistics, 22(1), 58-78.
54. ul Ghafar, A. (2022). A corpus-based study of metadiscourse features across PCTB textbooks at primary and secondary levels. American Journal of Literature Studies, 1(1), 40-48.
55. Üstünalp, İ., & Esmer, E. (2022). Analyzing nouns and verbs marked with self-mention suffixes in graduate theses. Journal of Language Education and Research, 8(2), 437-455.
56. Vande Kopple, W. J. (1985). Some exploratory discourse on metadiscourse. College Composition and Communication, 36(1), 82-93.
57. Vande Kopple, W. J. (2012). The importance of studying metadiscourse. Applied Research on English Language, 1(2), 37-44.
58. Vasheghani Farahani, M., & Mohemmed, A. I. A. (2018). Metadiscourse in academic vs. non-academic writing: A comparative corpus-driven inquiry. Bulletin of the Transilvania University of Braşov. Series IV: Philology and Cultural Studies, 11(60), 145-166.
59. Wang, L. (2012). A comparative study of the metadiscourse analysis in EFL textbooks in Japan and China. Journal of Textbook Research, 5(2), 103.
60. Wu, X., & Yang, H. (2022). A comparative analysis of English for academic purposes teachers’ interactive metadiscourse across the British and Chinese contexts. Frontiers in Psychology, 13, Article 879713.
61. Williams, J. M. (1981). Style: Ten lessons in clarity and grace. Scott, Foresman.
62. Yazıcı, N., & Günduğdu, G. (2023). Okuma sürecini yönlendiren söylemsel unsurlar: Türkçe ders kitaplarındaki bilgilendirici metinlerde kestirim kategorileri. Okuma Yazma Eğitimi Araştırmaları, 11(1), 44-63.
63. Zaki, M. (2022). The metadiscourse of Arabic academic abstracts: A corpus-based study. Research in Corpus Linguistics, 10(2), 113-146.
64. Zarei, G. R., & Mansoori, S. (2011). A contrastive study on metadiscourse elements used in humanities vs. non-humanities across Persian and English. English Language Teaching, 4(1), 42-50.