Budapeşte’ye Klasik Türk Şiir Geleneğinden Bakış

Öz

Tarihte iki ayrı şehir olan Budin ve Peşte (bugünkü Budapeşte), Osmanlı Devleti için stratejik, ekonomik bakımdan oldukça önemlidir ve kızılelma ülküsüyle birlikte de anılır. Klasik edebiyat geleneği çerçevesinden bakıldığında da ilgili şehirlerin bazı divan şairlerini yetiştiren kültür iklimine sahip olmaları yanında, fethedilen yahut fethedilmesi amaçlanan beldeler olmaları, seyahat edilen yahut görev sebebiyle ikamet edilen yerler olmaları, aşk ve sevgili bağlamında ele alındığında metaforik bir kullanıma da sahip olmaları gibi özellikleriyle manzumelerde yer almaları dikkat çeken bir husustur. Budapeşte’yi oluşturan Budin ve Peşte’nin yer aldığı şiirlerin bir kısmı Osmanlı’nın Macaristan-Avusturya'yla olan mücadeleleri ve bu mücadeleler sonucunda kazanılan zaferleri anlatan fetihname ve gazavatnamelerde yer alır. Bir bölümü de şehrengiz yahut şehrengiz özelliği taşıyan çeşitli manzumeler içindedir. Bunlardan başka, şairlerin başından geçen olayları anlattıkları sergüzeştler, memduhların yeni görev yerlerini veya kazandıkları zaferleri tebrik etmek amacıyla kaleme alınan methiyeler, Osmanlı coğrafyasındaki yerleşim yerlerinin adlarının anıldığı bilâdiyeler ve âşıkâne, rindane tarzda yazılmış gazeller de Budin ve Peşte’nin yer verildiği manzumelerdir. Çalışma, Budin ve Peşte’nin, Klasik Türk şiiri genelinde, divanlar özelinde, nitelik, nicelik olarak nasıl yer aldığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışma nitel bir çalışmadır ve belge analizi yöntemi kullanılmıştır. Yazılı ve basılı kaynaklardan alınan veriler yorumlanmış, klasik şiir geleneğinde Budin ve Peşte’nin mahiyeti ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk edebiyatı
• Klasik Türk şiiri
• divan
• Budin
• Peşte

A Classical Turkish Poetic Perspective on the City of Budapest

Öz

Historically separate cities, Buda and Pest (today's Budapest) were of considerable strategic and economic importance to the Ottoman Empire. Buda, which is also mentioned in conjunction with the Kizilelma ideal, and the city of Pest opposite it, are also very important for the Classical Turkish Literature tradition. Buda and Pest are cities that have also raised poets within the framework of Classical Turkish Literature. These cities have also been mentioned in poems for various reasons, including conquest, duty, and travel. Some of the poems that mention Buda and Pest are included in the fetihnames and gazavatnames that tell of the Ottoman struggles with Hungary and Austria and the victories gained as a result of these. Some of the poems also exhibit characteristics typical of the sehrengiz genre. Budapest and Pest are also mentioned in the serguzests in which poets tell the events they have experienced, in the eulogies they present to their praised people on occasions such as their place of duty, congratulations after their victories, in biladiyes in which the names of settlements in the Ottoman geography are mentioned, and in various ghazals. The study aims to reveal how Buda and Pest are represented in the divans in general, as well as in terms of quality and quantity, in Classical Turkish poetry. The study employed a qualitative research approach, utilizing the document analysis method. The data obtained by scanning written and printed sources were interpreted.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish literature
• classical Turkish poetry
• divan
• Buda
• Pest

Kaynakça

1. Akçay, Ü. (2021). Osmanlı Şiirinin Coğrafyası: Gazellerde Şehirler. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Boğaziçi Üniversitesi.
2. Aksoyak, İ. H. (2018). Gelibolulu Mustafa Âlî Divan’ı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
3. Aksoyak, İ. H. (2020). Mîrî, Alaybeyi-zâde Hüseyin Mîrî Efendi. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Hoca Ahmet Yesevi Üniversitesi. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/miri-alaybeyizade-huseyin-miri
4. Ayan, H. (1981). Cevrî Hayâtı Edebî Kişiliği Eserleri ve Divan’ının Tenkidli Metni. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Basımevi.
5. Aydemir, Y. (2018). Ramazan Behiştî Divan’ı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
6. Aydınlı, A. (1994). Ebü’d-Derdâ. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 10, s. 310-311). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
7. Bağdatlı İsmail Paşa. (1945). Ferdî. Keşfü’z-Zünûn Zeyli C. 1 (s. 522). İstanbul.
8. Çavuşoğlu, M. (2023). Yahyâ Bey (Taşlıcalı) Dîvan Tenkidli Basım. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.

9. Çavuşoğlu, M. (1971). Necâti Bey Dîvânı’nın Tahlili. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
10. Çapan, P. (2005). Mustafa Safâyî Efendi Tezkire-i Safâyî: Nuhbetü’l-Âsâr Min Fevâ’idi’l-Eş’âr İnceleme-Metin-İndeks. Ankara: AKM Yay.
11. Danışman, Z. (1969). Naima Tarihi (C.5). İstanbul.
12. David, G. (1992). Budin. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 6, s. 344-348). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
13. David, G. (2009). Sigetvar. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 39, s. 157-159). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
14. Dikmen, H. (1991). Seyyid Vehbî ve Divan’ının Karşılaştırmalı Metni. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
15. Efe, Z. (2019). Müellifleri Meçhul İki Şehrengiz: Üsküp ve Budin Şehrengizleri. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (23), 271-314.
16. Emecen, F. (2010). I. Süleyman. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 38, s. 62-74). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
17. Ercan, Ö. (2003). Peşteli Hisâlî Dîvânı Tahlili (İnceleme-Metin) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Uludağ Üniversitesi.
18. Ercan, Ö. (2008). Peşteli Hisâlî Divan’ı. İstanbul: Gaye Kitabevi.
19. Ercan, Ö. (2018). Hisâlî Edirne (Selimiye) İl Halk Kütüphanesi Divan’ı Hayatı-Sanatı-Metin-Dizin. İstanbul: Gaye Kitabevi.
20. Ersoy, E. (2011). Biladiye Türünün Yayımlanmamış Bir Örneği: İştibî Ahmed Efendi’nin Bilâdnamesi. Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 21, 61-72.
21. Gök, T. (2017). On Altıncı Asırda Bir Şehir Övgüsü. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, 15(23), 119-131.
22. Göktaş, M. (2018). Taşlıcalı Yahyâ Bey Divan’ında Su. EKEV Akademi Dergisi (74), 217-237.
23. Göre, Z. (2016). Rumeli Şehrengizleri ve Bu Şehrengizlerde Rumeli. Osmanlı Dönemi Balkan Şehirleri (111-145). Ankara: Gece Kitaplığı.
24. Kaçalın, M. S. (1996). Gülbaba. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 14, s. 227-228). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
25. Kalyon, A., Kaya, B. (2020). Hisâlî, Hüseyin Hisâlî Efendi. İçinde: Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Hoca Ahmet Yesevi Üniversitesi.
26. Kaplan, H. (2020). Bir İstanbul Medhiyesi: İzzet’in Bilâdiyesi. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 5(2), 442-487.
27. Kaplan, Y. (2016). Klasik Türk Edebiyatında Bilâdiyyeler ve Zihnî Efendi ile İştibî Ahmed Efendi Bilâdiyyeleri. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 13(1), 102-124.
28. Kaplan, Y. (2019). Priştineli Vâsık ve Bilâdiyyesi. Studies of The Ottoman Domain, 9(17), 43-68.
29. Kaplan, Y. (2025). Esmâ-i Bilâd/Bilâdiye (Ferdi, Arayıcı-zâde). Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Hoca Ahmet Yesevi Üniversitesi. https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/esma-i-bilad-biladiye-ferdi-arayici-zade-huseyin-efendi
30. Karacasu, B. (2010). Esmâ-yı Bilâd-ı Ferdî: Kurnaz Yayımına Katkı. Journal of Turkish Studies, 32(1), 257–273.
31. Karavelioğlu, M. A. (2015). Mecmû’a-i Kasâ’id-i Türkiyye. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
32. Kayaalp, İ. (2019). Bahtî Divan’ı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
33. Kılıç, M. (2022). Edirneli Mecdî Divan. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları.
34. Köksal, M. F. (2017). Edirneli Nazmi Mecma‘u’n-Nezâ’ir (İnceleme-Metin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
35. Kurnaz, C. (1997). Divan Edebiyatı Yazıları. Ankara: Akçağ Yayınları.
36. Mehmet Süreyya (1996). Koca Davut Paşa. (Nuri Akbayar, Hz.). Sicill-i Osmani içinde (Cilt 2, s. 407). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
37. Mehmet Süreyya (1996). Veli Mahmut Paşa. (Nuri Akbayar, Hz.). Sicill-i Osmani içinde (Cilt 3, s. 924-925). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
38. Mermer, A. (2004). Kütahyalı Rahîmî ve Divan’ı. İstanbul: Sahaflar Kitap Sarayı.
39. Okuyucu, C., & Yazar, S. (2020). Tuhfetü’l-İhvân XVI. Yüzyıldan Bir Kâtibin Sergüzeşti. Ankara: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
40. Şen, Y. (2017). Klasik Türk Şiirinde Kızıl Elma. Journal of Turkish Language and Literature, 3(4), 197-218.
41. Seyhan, N. (2000). Medhî Divan’ı. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
42. Sezen, T. (2017). Osmanlı Yer Adları. Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü.
43. Tarlan, A. N. (1992). Necatî Bey Divan’ı. Ankara: Akçağ Yayınları.
44. Taş, H. (2010). Vusûlî Divan (İnceleme-Metin-Çeviri-Açıklamalar-Dizin). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
45. Tosun, S. (2011). Hâfız Ahmed Paşa Divan’ı ve İncelemesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
46. Tuğluk, İ. H. (2022). Lâmekânî, Hüseyin. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Hoca Ahmet Yesevi Üniversitesi. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/lamekani-huseyin
47. Yakar, H. İ. (2018). Gelibolulu Sun’î Divan’ı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
48. Yavuz, O. (2002). Kansu Gavrî’nin Türkçe Divan’ı (Metin-İnceleme-Tıpkıbasım). Konya: Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınları.
49. Yekbaş, H. (2011). Sebzî Divan’ı (İnceleme-Tenkitli Metin) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Cumhuriyet Üniversitesi.