An Unusual Turkism in the Serbian, Bosniak and Croatian Languages: Dežmek and Its Variants

Öz

The Balkans are one of the most significant regions in the historical development of the Turkish language, reflecting the changes, transformations, and lasting traces it has left. For centuries, Turkish has maintained a prestigious presence in this cosmopolitan area, where dozens of languages are spoken. Many linguistic elements of Turkish were historically copied into Balkan languages. These copies, known as Turkisms, became indispensable components of these languages. In Serbian, Bosniak and Croatian, it is possible to observe Turkisms in almost every thematic area of daily life. Many words that are no longer used in standard Turkish still persist as Turkisms in Balkan languages. The aim of this study is to examine the word dežmek, which appears in Old Turkish in the form teshik. Although it is not used in standard modern Turkish, it is found in Serbian, Bosniak, and Croatian, along with its derivatives. The study analyzes it from phonological, morphological, and semantic perspectives. In this study, which employs the document analysis method, the etymology of the word dežmek will first be addressed based on historical texts, and its forms and usages in historical Turkish texts will be presented from a diachronic perspective. Subsequently, the usage of dežmek in major modern Turkish dialects and subdialects will be analyzed from a synchronic perspective in terms of its phonological, morphological, and semantic features. Finally, by examining the forms and variants of the word dežmek in standard Serbian, Bosniak and Croatian languages, various observations will be made regarding their introduction into the Balkan region and their semantic value there.

Anahtar Kelimeler

• Turkism
• Bosniak
• Serbian
• Croatian
• Türkiye Turkish dialects
• code-copying
• dežmek
• etymology

Sırpça, Boşnakça ve Hırvatçada Sıra Dışı Bir Türkizm: Dežmek ve Varyantları

Öz

Balkanlar, Türkçenin tarihî seyri içerisinde geçirdiği değişim, dönüşüm ve bıraktığı izler itibarıyla en önemli coğrafyalardan biridir. Türkçe yüzyıllar boyunca onlarca dilin konuşulduğu bu kozmopolit coğrafyada varlığını prestijli bir biçimde sürdürmüştür. Türkçedeki pek çok dilsel öge, tarihsel süreçte Balkan dillerine kopyalanmıştır. Türkizm adı verilen bu kopyalar zamanla o dillerin vazgeçilmez bir unsuru hâline gelmiştir.  Sırpça, Boşnakça ve Hırvatçada hayatın hemen hemen her alanında Türkizmleri görmek mümkündür. Bugün ölçünlü Türkiye Türkçesinde kullanılmayan birçok söz, Türkizm olarak Balkan dillerinde varlığını sürdürmektedir. Bu çalışmanın amacı, eski Türkçede teşik biçiminde görülen, ölçünlü Türkiye Türkçesinde kullanılmayan ancak Sırpça, Boşnakça ve Hırvatçada görülen dežmek sözü ile varyantlarını ses, biçim ve anlam bilimsel açıdan incelemektir. Doküman inceleme yönteminin kullanıldığı çalışmada ilk olarak tarihsel metinlerden hareketle dežmek sözünün köken bilgisine değinilecek ve tarihî Türk metinlerindeki biçim ve kullanımları art zamanlı bir bakış açısıyla sunulacaktır. Daha sonra dežmek sözünün belli başlı çağdaş Türk lehçe ve ağızlarındaki kullanımları, sözün geçirdiği ses, biçim ve anlam özellikleri bağlamında eş zamanlı bir bakış açısıyla incelenecektir. Son olarak ise dežmek sözü ve varyantlarının ölçünlü Sırpça, Boşnakça ve Hırvatçadaki biçim ve varyantları irdelenerek bunların Balkan coğrafyasına gelişine ve buradaki anlamsal değerine dair çeşitli tespitler yapılacaktır

Anahtar Kelimeler

• Türkizm
• Türkiye Türkçesi ağızları
• kod kopyalama
• dežmek
• Türkizm
• Sırpça
• Boşnakça
• Hırvatça
• Türkiye Türkçesi ağızları
• kod kopyalama
• dežmek
• köken bilimi

Kaynakça

1. Adamović, M. (1969). Turske Pozajmice Neosmanskog Porekla. Naš Jezik, 17(5), 284-298.
2. Ali Seydi (1909-1912). Resimli Kâmûs-ı Osmanî. İstanbul: Matbaa ve Kütüphane-i Cihan.
3. Argunşah, M., Güner, G. (2022). Codex Cumanicus. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Arıkoğlu, E., Kuular, K. (2003). Tuva Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
5. Arıkoğlu, E. (2005). Örnekli Hakasça-Türkçe Sözlük. Ankara: Akçağ Yayınları.
6. Ata, A. (1998). Nehcü'l-Ferādis=Uştmaḫlarnın͡g Açuq Yolı (Dizin-Sözlük). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Atalay, B. (1970). Abuşka Lugatı veya Çağatay Sözlüğü. Ankara: Ayyıldız Matbaası.
8. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA) (2006). Azərbaycan Dilinin İzahlı Lüğəti, C II. Bakı: Şərq-Qərb.

9. Begović, Dž., Begović-Ličina, Š. (2012). Sandžački Rječnik. Sarajevo: Fojnica.
10. Clauson, G. (1972). An Etimological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford: Clarendon Press.
11. Čaušević, E. (2014). The Turkish Language in the Ottoman Bosnia. Istanbul: The Isis Press.
12. Đinđić, M. (2006). Pozajmljenice slovenskog porekla u savremenom turskom jeziku. Južnoslovenski filolog, LXII, 281-289.
13. Đinđić, M. (2014). Yeni Türkçe-Sırpça Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
14. Đinđić, M. (2023). Semantičko-Derivaciona Analiza Turcizama u Savremenom Srpskom Jeziku. Beograd: Institut za Srpski Jezik SANU.
15. Eckmann J. (2021). Çağatayca El Kitabı. G. Karaağaç (Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu.
16. Eren, H. (2020). Eren Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Ercilasun A. B., Akkoyunlu Z. (2014). Dîvânu Lugâti't-Türk (Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
18. Gülensoy, T. (2007). Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü, C I. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
19. Güncel Türkçe Sözlük (2025). Erişim tarihi: 28.11.2025, https://sozluk.gov.tr/
20. Gürsoy Naskali E., Duranlı, M. (2019). Altayca-Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
21. Hrvatski Jezični Portal (HJP), (2026). “dèžmek” ve “dežmekast”. Erişim tarihi: 22.06.2026, https://hjp.znanje.hr/index.php?show=search
22. Institut za Jezik Sarajevo (RBJ) (2007). Rječnik Bosanskog Jezika. Sarajevo: Fojnica.
23. Johanson, L. (2018). Türkçe Dil İlişkilerinde Yapısal Etkenler. N. Demir (Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
24. Jugoslavenska Akademija Nauka i Umetnosti (JAZU) (1884-1886). Rječnik Hrvatskoga ili Srpskoga Jezika. Zagreb: L. Hartman (Kugli i Deutsch).
25. Kaçalin, M. S. (2017). Oğuzların Diliyle Dedem Korkudun Kitabı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
26. Karaağaç, G. (2015). Türkçenin Alıntılar Sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları.
27. Karadžić, V. S. (1818). Srpski Rječnik: Istumačen Njemačkijem i Latinskijem Riječima. Beč-Viennae: Štamparija Jermenskog Manastira.
28. Karadžić, V. S. (1852). Srpski Rječnik: Istumačen Njemačkijem i Latinskijem Riječima. Beč-Viennae: Štamparija Jermenskog Manastira.
29. Karamanlıoğlu, A. F. (2019). Gülistan Tercümesi (Kitâb Gülistan bi’t-Türkî). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
30. Klaić, B. (1990). Rječnik Stranih Riječi: Tuđice i Posuđenice. Zagreb: Nakladni Zavod Matice Hrvatske.
31. Koç, K., Bayniyazov, A., Başkapan, V. (2003). Kazak Türkçesi-Türkiye Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları.
32. Korkmaz, Z. (2009). Doğu Karadeniz Bölgesi Ağızlarının Türkiye Türkçesi Ağızları Arasındaki Yeri. Türk Dili, 696, 696-709.
33. Maenchen-Helfen, O. J. (1973). The World of the Huns: Studies in Their History and Culture. Berkeley-Los Angeles-London: University of California Press.
34. Marufov, Z. M. (1981). Uzbek Tilining İzohli Lugati, C II. Moskova: Rus Tili Neşriyeti.
35. Matica Srpska (2011). Rečnik Srpskoga Jezika. Novi Sad: Matica Srpska.
36. Necip, E. N. (2013). Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü. İ. Kurban (Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
37. Ölmez, Z. (2020). Şecere-yi Terākime. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
38. Öner, M. (2009). Kazan-Tatar Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
39. Peco, A. (2007). Radovi o Turcizmima. Sarajevo: Bosansko Filološko Društvo.
40. Pars, M. (2004). Makedon ve Sırp Romanlarında Türkler ve Türk İzleri. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.
41. Poppe, N. N. (2017). Zemahşerî: Mukaddimetü'l-Edeb Moğolca-Çağatayca Çevirinin Sözlüğü. M. S. Kaçalin (Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
42. Räsänen, M. (1969). Versuch Eines Etymologischen Wörterbuchs Der Türksprachen. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura.
43. Skok, P. (1971). Etimologijski Rječnik Hrvatskoga ili Srpskoga Jezika. Zagreb: Jugoslavenska Akademija Znanosti i Umjetnosti.
44. Şemsettin Sami (1919). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdam Matbaası.
45. Škaljić, A. (1966). Turcizmi u Srpskohrvatskom Jeziku. Sarajevo: Svjetlost.
46. Tavkul, U. (2000). Karaçay-Malkar Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
47. Tekin, T., Ölmez, M., Ceylan, E., Ölmez, Z., Eker, S. (1995). Türkmence-Türkçe Sözlük, Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 18. Ankara: Simurg.
48. Tekin, T. (2015). Ana Türkçede Z’leşme ve Ş’leşme. E. Yılmaz, N. Demir (Haz.), Makaleler II: Tarihî Türk Yazı Dilleri içinde (s. 573-586). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
49. Tietze, A. (2016). Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati, II. C. Ankara: TÜBA Yayınları.
50. Türk Dil Kurumu (1993). Derleme Sözlüğü, C 4. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
51. Türk Dil Kurumu (1957). Türkiye’de Halk Ağzından Söz Derleme Dergisi V İndeks. Ö. A. Aksoy, A. İnan, M. Ş. Ülkütaşır (Haz.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
52. Vajzović, H. (1999). Orijentalizmi u Književnom Djelu. Sarajevo: Institut za jezik u Sarajevu.
53. Yaman, E., Mahmud, N. (1998). Özbek Türkçesi-Türkiye Türkçesi ve Türkiye Türkçesi-Özbek Türkçesi Karşılıklar Kılavuzu. Ankara: Türk Dil Kurumu.
54. Yudahin, K. (1988). Kırgız Sözlüğü. A. Taymas (Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.