Türkçe Edebiyatta Anadolulu Ortodoks Hristiyan Karakterlerin Temsili

Öz

Bu makalede 1923 Türk-Yunan nüfus mübadelesi öncesinde Anadolu’da yaşayan ve Türkçe konuşan Anadolulu Ortodoks ahaliye mensup kişilerin (Karamanlıların) 19. yüzyıl sonunda Osmanlı’da gerçekleşen sosyal ve ekonomik dönüşümler neticesinde Balkan coğrafyasının en büyük şehirlerinden biri olan İstanbul’ a göç etmelerinin Yunan ve Arap harfli Türkçe edebî metinlerde nasıl temsil edildiğine odaklanılmıştır. Makalede öncelikle Anadolulu Ortodoksların edebiyatta ilk kez görünür oldukları Yunanca tiyatro oyunlarından söz edilmiştir. Bu ilk temsillerde Anadolulu karakterlerin Türkçe konuşmaları ve yaşam tarzları nedeniyle Rumlar/Yunanlar tarafından alay konusu oldukları görülmektedir. 1871-1923 arasında yayımlanmış Yunan ve Arap harfli Türkçe roman ve öykülerde ise İstanbul’a göç eden Anadolulu Ortodoksların göçmenlik deneyiminin, çok geniş bir literatür yaratamasa da İstanbul folklorunda ve edebiyatında unutulmaz bir “Karamanlı bakkal” tipini ortaya çıkardığı söylenebilir. 20. yüzyılın başlarına kadar Rum toplumu içerisinde Türkçe bilmelerinin sağladığı avantajla İstanbul esnaf sınıfı ve ticaret hayatının önemli bir bileşeni olmaları ve Müslüman mahalle halkıyla samimi ilişkiler kurmaları anlatılarda öne çıkan bir unsurdur. Bununla birlikte, Anadoluluların İstanbul’da tutunma gayretleri, ticaretteki kıvraklıkları ve özellikle de veresiyecilik gibi ticaret hayatındaki yeni uygulamaları, onların kimi zaman açıkgöz ve düzenbaz olarak temsil edilmelerine yol açmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Anadolulu Ortodokslar
• Karamanlılar
• Yunan harfli Türkçe
• Karamanlıca
• göç anlatıları

The Representation of Anatolian Orthodox Christian Characters in Turkish Literature

Öz

This article focuses on the representation of the Turkish-speaking Anatolian Orthodox Christians (Karamanlis, Karamanlides), the residents of Asia Minor before the population exchange between Greece and Turkey (1923), in literary texts written in Turkish with Greek and Arabic letters considering the migration movements of the community members to Istanbul- one of the largest cities of the Balkan region- due to the social and economic transformations in the Ottoman Empire in 19th century. The article first highlights early depictions in Greek theatrical plays in which Anatolian characters were often ridiculed by Greeks due to their use of the Turkish language and their lifestyle. In Turkish novels and short stories written in Greek and Arabic scripts between 1871 and 1923, while not generating a vast body of literature, they gave rise to the unforgettable figure of the "Karamanli grocer" in Istanbul’s folklore and literature.  In the narratives until the early 20th century, the Karamanli grocers are mostly represented by their ability to speak Turkish fluently which also provided them significant advantages within the Greek community, allowing them to become an integral part of Istanbul’s merchant class and commercial life. They also developed close relationships within Muslim neighborhoods, which is a recurring theme in these narratives. However, the efforts of Anatolian migrants to establish themselves in Istanbul, their sharp business acumen, and especially their innovative trade practices such as selling on credit (veresiyecilik) sometimes led to their representations as cunning or scheming individuals.

Anahtar Kelimeler

• Anatolian Orthodox Christians
• Karamanlis
• Turkish in Greek script
• Karamanlidika
• migration stories

Kaynakça

1. Ahmet Mithat Efendi. (2007). Vah. S. E. Arlıhan (Yay. Haz.). İstanbul: Sel.
2. Anestidis, S. T. (2014). Yunan ve Türk Edebiyatında Erken Karamanlı Tiplemeleri. (E. Balta ve M. Ölmez, Haz.), Cultural Encounters in the Turkish-Speaking Communities of the Late Ottoman Empire içinde (s. 29-40). İstanbul: Isis.
3. Augustinos, G. (1997). Küçük Asya Rumları. Devrim Evci (Çev.). Ankara: Ayraç.
4. Balta, E. (2014). Vatan, Din ve Dille Bölünmüş Bir Kimliğin Serüvenleri. E. Yalçın (Ed.), Gerçi Rum isek de Rumca bilmez Türkçe söyleriz Karamanlılar ve Karamanlıca Edebiyat Üzerine Araştırmalar içinde (s. 117-140). İstanbul: İş Bankası.
5. Balta, E. (2013). Turkish-speaking Anatolian Christian Types (Karamanlılar) in Modern Greek Comedies (19th century). Miscellaneous Studies on the Karamanlidika Literary Tradition içinde (s. 76-88). İstanbul: Isis. Bhabha, H. K. (1994). The Location of Culture. London: Routledge.
6. Benlisoy, S. (2003a). İstanbul'a Göçmüş Ürgüplü Ortodoksların Kurduğu Bir Cemiyet “Aret” Maarifperveran Cemiyeti. Tarih ve Toplum, (233), 4-5.
7. Benlisoy, S. (2003b). İstanbul'da Yaşayan Nevşehirli Ortodokslar Tarafından Kurulan Papa Yeorgios Nam Cemiyet-İ İslahiyyesi. Tarih ve Toplum, (236), 35-41.
8. Benlisoy, S. (2017). Yitip Gitmiş Bir Dünya: Türkdil Anadolulu Ortodokslar. Mahmut Yesari (Yaz.), S. Benlisoy (Haz.), Bir Namus Meselesi içinde (s. 25-38). İstanbul: İstos.

9. Benlisoy, F. ve Benlisoy, S. (2016). Hıristiyan Türkler ve Papa Eftim. İstanbul: İstos.
10. Benlisoy, S. ve F. (2010). Türkdilli Anadolu Ortodoksların Kimlik Algısı. Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar, (11), 251, 7-22.
11. Bozis, S. (2004). Kapadokya Lezzeti. İstanbul: Tarih Vakfı.
12. Brendemoen, B. (2016). Karamanlidic literature and its value as a source for spoken Turkish in the 18th and 19th centuries. Turkic Languages, (20), 5-25.
13. Brubaker, R. (2004). Ethnicity without Groups. Cambridge, MA: Harvard University Press.
14. Clark, B. (2008). İki Kere Yabancı Kitlesel İnsan İhracı Modern Türkiye'yi ve Yunanistan'ı Nasıl Biçimlendirdi? Müfide Pekin (Çev.). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi.
15. Clogg, R. (1996). Anadolu Hristiyan Karındaşlarımız: The Turkish-Speaking Greeks of Asia Minor. Anatolica Studies in the Greek East in the 18th and 19th Centuries içinde (s. 65-91). Variorum.
16. Eckmann, J. (1950a). Anadolu Karamanlı Ağızlarına Ait Araştırmalar I: Phonetica. Ankara Üniversitesi DTCF Dergisi, 8, 165-200.
17. Eckmann, J. (1950b). Yunan Harfli Karamanlı İmlâsı Hakkında. Türk Dili ve Tarihi Hakkında Araştırmalar I içinde (s. 27-31). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
18. Gazel, A. A., Ortak, Ş. (2010). İkinci Meşrutiyet’ten 1927 Yılına Kadar Yayın İmtiyazı Alan Gazete ve Mecmualar (1908-1927). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(1), 223-256.
19. Gültekin, H. (2010). Kelebek Mecmuası İnceleme, Tahlilî Fihrist, Seçme Metinler [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fatih Üniversitesi.
20. Hall, S. (1997a). The Work of Representation. Representation: Cultural Representations and Signifying Practices içinde (s. 13-74). London: Sage.
21. Hall, S. (1997b). The Spectacle of the Other. Representation: Cultural Representations and Signifying Practices içinde (s. 223-290). London: Sage.
22. Kahya, H. (2017). Karamanlıca Resimli Bir Çocuk Dergisi Angeliaforos Çocukları İçün (1872). Ankara: Grafiker.
23. Kappler, M. (2016). Transcribtion Text, Regraphization, Variety? -Reflections On Karamanlidika. E. Csato, A. Menz ve F. Turan (Der.), Spoken Ottoman in Mediator Texts içinde (s. 119-128). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
24. Kaya, D. (2019). Âşık Edebiyatında Esnaf ve İş Destanları. Sivas.
25. Kitromilides, P., Alexandris, A. (1986). Ethnic Survival, Nationalism and Forced Migration. Bulletin of the Centre for Asia Minor Studies, (6), 9-44.
26. Koçu, R. E. (1960). Bakkal. İstanbul Ansiklopedisi içinde. (Cilt 4, s. 1923-1928). İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi.
27. Koçu, R. E. (1960). Bakkal Civanları. İstanbul Ansiklopedisi içinde. (Cilt 4, s. 1928-1929). İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi.
28. Misailidis, E. (1988). Temaşa-i Dünya ve Cefakâr u Cefakeş. R. Anhegger ve V. Günyol (Haz.). İstanbul: Cem.
29. Misailidis, E. (1871-1872). Temaşa-i Dünya ve Cefakâr u Cefakeş (4 Cilt). İstanbul: Kulalı Evangelinos Misailidis Matbaası.
30. Orakçı, M. (2020). Karamanlıca Kaynakların Işığında Türkçe Konuşan Ortodokslar ve Türk-Yunan İlişkileri. İstanbul: Libra.
31. Paspatis, A. (2014). İstanbul’un Ortodoks Esnafı (1833-1860). İstanbul: Kitap.
32. Selahattin Enis. (2018). Lambo Usta. M. Kanar (Ed.), Bataklık Çiçeği içinde (s. 36-43). İstanbul: Ayrıntı.
33. Spataris, H. (2004): Biz İstanbullular Böyleyiz! (1906-1922). İstanbul: Kitap.
34. Strauss, J. (2010). Is Karamanli Literature Part of a “Christian-Turkish (Turco-Christian) Literature”? (E. Balta, M. Kappler, Ed.), Cries and Whispers in Karamanlidika Books – Proceedings of the First International Conference on Karamanlidika Studies (Nicosia 11th-13th September 2008) içinde (s. 153-200). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
35. Şişmanoğlu Şimşek, Ş. (2014). İki Kilise Arasında Binamaz. İstanbul: Metis.
36. Şişmanoğlu Şimşek, Ş. (2017). Osmanlı Tefrika Çalışmalarında Göz Ardı Edilen Bir Kaynak: Karamanlıca Anatoli Gazetesi. Kebikeç, (44), 145-187.
37. Şişmanoğlu Şimşek, Ş. (2022). Sersem Kocanın Kurnaz Karısı ya da Yorgaki Dandini’den Himmet Ağa’ya Bir Dönüşümüm Hikâyesi. A. Yılmaz (Ed.), Kayseri ve Çevresi: Toplumsal, Ekonomik ve Kültürel Tarihi Konferansı Tebliğleri içinde (s. 323-337). HDV.
38. Tane, V. (2012). Selahattin Enis Atabeyoğlu'nun Hayatı ve Eserleri Üzerine Bir Araştırma [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ege Üniversitesi.
39. Yesari, M. (2017). Bir Namus Meselesi. S. Benlisoy (Haz.). İstanbul: İstos.