Çamkoru Dr. Fuat Adalı Araştırma Ormanı’nda Formica rufa Yuvalarının Envanteri, Ekolojisi ve Habitatı

Öz

Kırmızı orman karıncaları (Formica rufa grubu), Holarktik bölgede yayılış gösteren, özellikle boreal ve ılıman kuşaklarda yaşayan türlerdir. Avrasya ve Kuzey Amerika’ya geniş ölçekte dağılmış olup farklı çevresel koşullara yüksek uyum gösterirler. Kuzey orman ekosistemlerinde kilit türlerden biri olarak flora ve fauna ile güçlü etkileşim içindedirler. İğne yapraklı ve karışık ormanlarda yoğunlaşan bu karıncalar, Avrupa’da İskandinavya’dan Akdeniz’e, ayrıca Rusya, Almanya, Polonya, Fransa ve İngiltere’de yaygın popülasyonlara sahiptir. Bu araştırma, Ankara ili Çamlıdere ilçesi Çamkoru Dr. Fuat Adalı Araştırma Ormanı’nda Formica rufa L.’nın yuva envanteri, ekolojisi ve habitat özelliklerini incelemektedir. Amaç; yuva dağılımını etkileyen meşcere yapısı ile topoğrafik ve çevresel değişkenleri belirlemek, yuva hacimlerini hesaplayarak belirleyicilerini ortaya koymak ve türün ekosistem rolünü değerlendirmektir. 2023–2024 tam sayım envanterinde 612,1 ha alanda 359 yuva saptanmış; %42,6’sı aktif, %40,4’ü sönük, %17’si sönen olarak sınıflandırılmıştır. Tek değişkenli analizlerde bakı, yükselti, kapalılık, meşcere tipi ve yaş sınıfı anlamlıdır (p<0,05). Lojistik regresyona göre güneşli bakılarda 3,4 kat, orta kapalılıkta 2,2 kat, olgun meşcerelerde 3,3 kat artış görülmüştür. Yuva hacmini diri örtü örtme oranı ile en yakın ağaç boyu×bakı etkileşimi açıklamıştır. Yuvaların %85’i açık alanda kütük üzerindedir ve toplam hacmin çoğu buradan gelir. Sonuçlar, orta kapalılıklı, odunsu artıkların korunduğu, kısmen güneşli ve orta rakımlı alanların en uygun mikrohabitatı sağladığını göstermektedir. Çalışma, Türkiye’de F. rufa ekolojisine katkı sunmakta ve orman yönetimi ile biyolojik mücadele için altyapı oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Araştırma Ormanı
• envanter
• habitat tercihi
• kırmızı orman karıncası
• sarıçam
• yuva hacmi

Inventory, Ecology, and Habitat of Formica rufa Nests in the Çamkoru Dr. Fuat Adalı Research Forest

Abstract

Red wood ants (Formica rufa group) are Holarctic species occurring primarily in boreal and temperate zones. They are widely distributed across Eurasia and North America and exhibit high adaptability to contrasting environmental conditions. As a keystone component of northern forest ecosystems, they interact strongly with both flora and fauna. These ants are especially associated with coniferous and mixed forests, with extensive populations ranging from Scandinavia to the Mediterranean, and occurring widely in countries such as Russia, Germany, Poland, France, and the United Kingdom. This study investigates the nest inventory, ecology, and habitat characteristics of Formica rufa L. in the Çamkoru Dr. Fuat Adalı Research Forest (Çamlıdere, Ankara, Türkiye). The objectives were to identify stand-structure, topographic, and environmental drivers of nest distribution; to quantify nest volumes and their ecological determinants; and to evaluate the species’ role in forest ecosystems. A complete census conducted in 2023–2024 recorded 359 nests within 612.1 ha; 42.6% were active, 40.4% inactive, and 17.0% declining. Univariate analyses indicated significant relationships between nest presence and aspect, elevation, canopy closure, stand type, and age class (p<0.05). Logistic regression showed higher nest occurrence on sun-exposed aspects (3.4×), under moderate canopy closure (2.2×), and in mature stands (3.3×). Nest volume was primarily explained by understory cover and the interaction between nearest-tree height and aspect. Most nests (85%) were built on stumps in open areas and accounted for the majority of total volume. Overall, moderately closed, partially sunlit, mid-elevation sites where woody debris is retained provide the most suitable microhabitat conditions. This research contributes to the limited evidence base on F. rufa ecology in Türkiye and offers scientific support for forest management and biological control applications.

Keywords

• Research forest
• inventory
• habitat preference
• red wood ant
• Scots pine
• nest volume

Kaynakça

1. Aktaç, N. (1987). Kırmızı Orman Karıncalarının (Formica rufa, Hymenoptera: Formicidae) Türkiye’deki Yayılışları ve Taksonomisi Üzerine Araştırmalar. Türkiye I. Entomoloji Kongresi, 13–16 Ekim 1987, 685-694, İzmir.
2. Avcı, M., Öçal, F., & Kantarcı, M. D. (2011). Isparta-Kapıdağ sedir ormanında kırmızı orman karıncası (Formica rufa L.)’nın bulunuşu ve yayılışının ekolojik açıdan değerlendirilmesi. Türkiye I. Orman Entomolojisi ve Patolojisi Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 60-61, Isparta, Türkiye.
3. Bozakman, M. (1969). Çamkoru Ormanı’nın jeolojik yapısı ve topoğrafik özellikleri. Orman Genel Müdürlüğü Ormancılık Araştırma Enstitüsü Yayınları, Teknik Bülten Seri nu. 37 VI+47, Ankara
4. Carus, S. and Avcı, M. (2005). Growth loss of Lebanon cedar (Cedrus libani) stands as related to periodic outbreaks of the cedar shoot moth (Dichelia cedricola). Phytoparasitica, 33, 33–48.
5. Çakır, M. (2019). The negative effect of wood ants (Formica rufa) on microarthropod density and soil biological quality in a semi-arid pine forest. Pedobiologia, 77, 150593. https://doi.org/10.1016/j.pedobi.2019.150593
6. Çakır, M. (2021). Orman Karıncalarının (Formica rufa grup) Mikroeklembacaklı Komünite Yapısına Etkisi Bartın Orman Fakültesi Dergisi, 2021, 23(3), 941-949. https://doi.org/10.24011/barofd.970997
7. Çakır, M., (2025). Kırmızı Orman Karıncalarında (Formica rufa) ısıl düzenleme mekanizmaları ve besin arama davranışlarının koloni hacmine bağlı değişimi. Turkish Journal of Forestry, 26, 358-365. https://doi.org/10.18182/tjf.1744306
8. Çakır, M., Günlü, A. (2025). Çankırı Karatekin Üniversitesi, Orman Fakültesi Araştırma ve Uygulama Ormanında Formica rufa dağılımının coğrafi bilgi sistemi ile belirlenmesi. Anadolu Orman Araştırmaları Dergisi, 11(2): 415-424.

9. Domisch, T., Finér, L. & Jurgensen, M. F. (2005). Red wood ant mound densities in managed boreal forests. Annales Zoologici Fennici 42(3), 277–282.
10. Ellis, S. (2015). Nest-building behavior in Formica species. Insectes Sociaux, 62(1), 113-122.
11. Hughes, J. and Broome, A. (2007). Forests and wood ants in Scotland. Forestry Commission, Information Note, 8 p, Scotland. Erişim adresi: https://cdn.forestresearch.gov.uk/2022/04/Forests-and-Wood-Ants-in-Scotland-min.pdf
12. Kilpeläinen, J., Punttila, P., Sundström, L., Niemelä, P. & Finér, L. 2005. Forest stand structure, site type and distribution of ant mounds in boreal forests in Finland in the 1950s. Annales Zoologici Fennici, 42(3): 243–258.
13. M. F. Jurgensen, L. Finner, T. Domisch, J. Kilpeläinen, P. Punttila, M. Ohashi, P. Niemelä, L. Sundström, S. Neuvonen, A. C. Risch (2008). Organic mound-building ants: their impact on soil properties in temperate and boreal forests. Journal of Applied Entomology, 132, 266-275. https://doi.org/10.1111/j.1439-0418.2008.01280.x
14. Lavelle, P., Bignell, D., Lepage, M., Wolters, W., Roger, P., Ineson, P., Heal, O., & Dhillion, S. (1997). Soil function in a changing world: the role of invertebrate ecosystem engineers. European Journal of Soil Biology 33(4), 159-193.
15. Mabelis, A. A. (2007). Do ants need protecting? Entomologische Berichten (Amsterdam), 67(4), 145–149.
16. Maňák, V., Nordenhem, H., Björklund, N., Lenoir, L., and Nordlander, G. (2012). Ants protect conifer seedlings from feeding damage by the pine weevil hylobius abietis. Agricultural and Forest Entomology, 15(1), 98-105. https://doi.org/10.1111/j.1461-9563.2012.00597.x
17. Özcan, E., Ünel, İ., & Sivrikaya, F. (2025). A Machine Learning Algorithm-Based Approach (MaxEnt) for Predicting Habitat Suitability of Formica rufa. Journal of Applied Entomology. https://doi.org/10.1111/jen.13403
18. Risch, A. C., Ellis, S. and Wiswell, H. (2016). Where and why? Wood Ant Population Ecology. J. A. Stockan ve E. J. H. Robinson (Ed.), Wood Ant Ecology and Conservation içinde. Cambridge, U.K.
19. Robinson, E. J. H., Stockan, J. A., & Iason, G. (2016). Wood ants and their interaction with other organisms. In J. A. Stockan & E. J. H. Robinson (Eds.), Wood ant ecology and conservation (pp. 177–206). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781107261402.009
20. Serin, M. (1999). Bolu ormanlarında bulunan Formica rufa L. grubu karıncaların yaşam biçimleri ve transplantasyon olanakları üzerinde araştırmalar. Batı Karadeniz Ormancılık Araştırma Enstitüsü, Muhtelif Yayın, 2, 133-182.
21. Serttaş, A., H. Sarıbaşak, H. İ. Yolcu, C. Güngöroğlu, F. Erler, M. Avcı, ve N. Sungur, (2011). “Elmalı Çığlıkara sedir ormanlarına nakledilen kırmızı orman karıncalarının (Formica rufa L.) envanteri ve beslenme alışkanlıklarının tespiti”, Batı Akdeniz Ormancılık Araştırma Enstitüsü Yayını Teknik Bülten No: 47, Enstitü Yayın No: 63, ss. 46, Türkiye.
22. Sondej, I., Domisch, T., Finér, L. and Czechowski, W. (2020). Wood ants prefer conifers to broadleaved trees in mixed temperate forests. Agricultural and Forest Entomology, 23(3), 287-296. https://doi.org/10.1111/afe.12431
23. Sorvari, J. (2016). Threats, conservation and management. In J. A. Stockan & E. J. H. Robinson (Eds.), Wood ant ecology and conservation (pp. 237–255). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781107261402.013
24. Sorvari, J. (2022). Biogeography and habitat preferences of red wood ants of the Formica rufa group Hymenoptera: Formicidae. European Journal of Entomology, 119, 92-98. https://doi.org/10.14411/eje.2022.010
25. Stockan, J. A., & Robinson, E. J. H. (Eds.). (2016). Wood ant ecology and conservation. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781107261402
26. Trigos-Peral, G., Juhász, O., Kiss, P. J., Módra, G., Tenyér, A. ve Maák, I. (2021). Wood ants as biological control of the forest pest beetles Ips spp. Scientific Reports, 11(1), 17931. https://doi.org/10.1038/s41598-021-96990-5
27. Ünel, E. (2024). Maksimum Entropi Modeli ile CBS Kullanılarak Formica rufa Yuvalarının Potansiyel Dağılımının Belirlenmesi, Yüksek lisans tezi, Kastamonu Üniversitesi. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi
28. Yilmaz, M., Özcan, G. E., Sivrikaya, F. ve Enez, K. (2023). Investigation of some factors affecting habitat selection and nest size of Formica rufa. Forest Ecology and Management, 545, 121244. https://doi.org/10.1016/j.foreco.2023.121244