İŞ HUKUKU ve ARABULUCULUK: EMREDİCİ KURALLAR ile SERBEST TASARRUF İLKESİ ARASINDAKİ DENGE

Öz

Bu çalışmada, iş hukuku ile arabuluculuk ilişkisi ele alınmıştır. İnceleme özellikle serbest tasarruf ilkesi ile emredici hukuk kuralları bakımından yapılmıştır. Kıdem tazminatı tavanı ve ücret alacaklarının arabuluculuk kapsamında nasıl değerlendirildiği tartışılmıştır. HUAK 18/5 maddesindeki dava açma yasağının işçiyi ne ölçüde koruyabildiği üzerinde durulmuştur. Bilgi eksiklikleri, güç dengesizlikleri, kayıtların örtüşmemesi gibi sorunlar örneklenmiş; bu noktadaki hukuki boşluklar değerlendirilmiştir. Ayrıca bazı yabancı ülke uygulamalarına ve Yargıtay kararlarına yer verilmiştir. Son olarak, taraflar arasındaki yapısal eşitsizliklerin azaltılması ve işçi aleyhine sonuçların engellenmesi için öneriler sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İş Hukukunda Arabuluculuk
• Serbest Tasarruf İlkesi
• Emredici Hukuk Kuralları
• Dava Açma Yasağı
• Kıdem Tazminatı

MEDIATION IN LABOR LAW: BALANCING FREE DISPOSITION AND MANDATORY PROVISIONS

Öz

This study examines labour law in the context of mediation, focusing on whether the current framework especially the principle of free disposition alongside mandatory legal provisions adequately protects employees. Issues such as severance pay and wage claims within mediation, the implications of the Law on Mediation in Civil Disputes article 18/5 regarding lawsuit prohibitions, and the vulnerabilities of employees due to information gaps, power imbalance, and inconsistent records are explored. The analysis also considers foreign regulations and Supreme Court decisions. The paper concludes by offering suggestions to reduce inequalities and improve protection for employees in mediation processes.

Anahtar Kelimeler

• Mediation in Labor Law
• Free Disposition Principle
• Mandatory Legal Provisions
• Litigation Prohibition
• Severance Pay

Kaynakça

1. Akkan, Mine, “Arabuluculuk Faaliyeti Sonucunda Anlaşılan Hususlarda Dava Açma Yasağı ve Sonuçları”, Dokuz Eylül Hukuk Fakültesi Dergisi, Y. 2018, C. 20, S. 2, s. 1-31
2. Akyiğit, Ercan, İş Hukuku, 14.B., Ankara 2022.
3. Akyol Aslan, Leyla/Erbahçeci, Gülten Berrak, “Arabuluculuk Faaliyetinin Tarafları ve Tarafların Temsili”, Fırat Üniversitesi İİBF Uluslararası İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Y. 2023, C. 7, S. 1, s. 1-40.
4. Alpagut, Gülsevil, “İş Mahkemeleri Kanunu Tasarı Taslağı ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Tasarısı Taslağının Değerlendirilmesi”, İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku Derneği 40. Yıl Uluslararası Toplantısı İş Mahkemeleri Kanunu Tasarısı Taslağının Değerlendirilmesi Sempozyumu, Yayınlanmış Tebliğ, Ed.: Kübra Doğan Yenisey, B., 2016, s. 195-218.
5. Araujo, Sara / Safradin, Barbara / Brito, Laura, “Comparative Report on Labour Conflicts and Access to Justice: The Impact of Alternative Dispute Resolution”. https://estudogeral.uc.pt/bitstream/10316/87017/1/Comparative%20Report%20on%20Labour%20conflicts%20and%20access%20to%20justice.pdf (Erişim Tarihi: 06.03.2025).
6. Arbeitsgerichtsgesetz, https://www.gesetze-im-internet.de/arbgg/__54a.html (Erişim Tarihi 15.3.2025), Arıcı, Kadir, Türk İş Hukuku-I Ferdi İş İlişkileri Hukuku, 1.B., Ankara 2022.
7. Badur, Emel, “Arabuluculuk Anlaşma Belgesinin Borçlar Hukuku Açısından Değerlendirilmesi”, Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, Y. 2021, S. 18, s. 49-87.
8. Baş, Seda, “6325 Sayılı Kanun ile Öngörülen Dava Açma Yasağının Bir İstisnası Olarak Arabuluculuk Anlaşma Belgesinin İptali”, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi (İÜHFD), Y. 2022, C. 13, S. 1, s. 176-190.

9. Başbuğ, Aydın/Yücel Bodur, Mehtap, İş Hukuku, 6.B., İstanbul 2021.
10. Başbuğ, Aydın, “Kıdemin Esas Alındığı Ücret Sistemleri ve Özellikleri”, İş ve Hayat Dergisi, Y. 2016, C. 2, S. 4, s. 77-96.
11. Başbuğ, Aydın, Sosyal Hukuk, Hukukun Toplumsal Temelleri, 1. Baskı, Ankara 2010.
12. Bozkurt Gümrükçüoğlu, Yeliz/Civan, O. Ersun/Manav Özdemir, A. Eda/Savaş Kutsal, F. Burcu/Evcimen, Ahmet (Ed.), İş Hukukunda Uzman Arabuluculuk, 1.B., Ankara 2023.
13. Bulur, Alper, “Avukatlık Kanunu m. 35/A’nın Alternatif Uyuşmazlık Çözüm Yolları Çerçevesinde İrdelenmesi ve Bir Düzenleme Önerisi”, TBB Dergisi, Y. 2010, S. 89, s. 197-241.
14. Canbolat, Talat/Ocak, Saim/Özgür, Oğuz/Karaca, Aybüke/Bulur, Alper/Koç, Erol, İş Hukukunda Uzmanlık Eğitimi Kaynak Kitabı, 1.B., Ankara 2018.
15. Caniklioğlu, Nurşen/Canbolat, Talat, “4857 sayılı İş Kanunu’nda Para Cezasına Bağlanan Yükümlülükler ve Bu Para Cezalarının Özellikleri”, Kamu İş Dergisi, Y. 2004, C. 7, S. 3, s. 1-57
16. Çelik, Nuri/Caniklioğlu, Nurşen/Canbolat, Talat, İş Hukuku Dersleri, 36. B., İstanbul 2023.
17. Çetin, Orhan, “Telekonferans Yöntemiyle Yapılan Arabuluculuk Görüşmelerinde Yaşanan Sorunlar ve Bu Sorunlara İlişkin Çözüm Önerileri”, Ankara Barosu Dergisi, Y. 2021, S. 4, s. 108-130.
18. Çiçek, Mustafa, İş Hukukunda Zorunlu Arabuluculuk, 1.B., İstanbul 2018.
19. Çil, Selda, Arabuluculuk Sürecinde Taraf Vekilliği, 1.B., Ankara 2020.
20. Çil, Şahin, İş Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk ve 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu Uygulaması Tazminat ve Alacaklarda Hesaplamalar İş Güvencesi, 1.B., Ankara 2018 (İş Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk).
21. Directive 2008/52/EC of the European Parliament and of the Council, 21 Mayıs 2008, (Erişim Tarihi 15.5.2025), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A32008L0052.
22. Doğan Yenisey, Kübra, “İş Yargısında Zorunlu Arabuluculuk”, İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku Derneği 40. Yıl Uluslararası Toplantısı İş Mahkemeleri Kanunu Tasarısı Taslağının Değerlendirilmesi Sempozyumu, Yayınlanmış Tebliğ, Y. 2016, s. 167-195.
23. Ekmekçi, Ömer/Hatemi, Hüseyin/Yazıcıoğlu, Emine, Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk, 2.B., İstanbul 2019.
24. Eminoğlu, Cafer, “Anonim Şirketler Hukuku Uyuşmazlıklarının Arabuluculuğa Elverişliliği ve Elverişliliğin Tespitinde Ölçüt Önerileri”, TFM Dergisi, Y. 2021, C. 7, S. 2, s. 271-291.
25. Eyrenci, Öner/ Taşkent, Savaş / Ulucan, Devrim / Baskan, Esra, İş Hukuku, 11. B., İstanbul 2024.
26. Geçmez, Taha Polat, Bireysel İş Hukukunda Zorunlu Arabuluculuk, 1.B., Ankara 2020.
27. Gobile, Sibongile / Awoyemi, Olanrewaju, “Mediation as a Strategic Tool: A Comparative Framework for Reducing Court Backlogs in U.S. and Ni-gerian Legal Systems”, Journal of Frontiers in Multidisciplinary Rese-arch, Vol 5, 2024, s. 240-252, https://doi.org/10.54660/.JFMR.2024.5.1.240-252 (Erişim Tarihi 28.12.2025)
28. Göktaş, Seracettin, İş Hukuku Yargıtay Uygulaması, 1.B., Ankara 2024.
29. Göktaş, Seracettin, Yargı ve İş Dünyası Sempozyumları Kitabı, 1.B., İstanbul 2023 (Yargı ve İş).
30. Günay, Cevdet İlhan, İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Dersleri, 6.B., Ankara 2020.
31. Hekimler, Alpay, Şematik İş Hukuku Bireysel İş Hukuku Boyutunda, 2.B., Ankara 2025.
32. İlhan, Onur, Arabuluculuk Sözleşmesi, 1.B., Ankara 2020.
33. İŞKUR. Pasif Hizmetleri Genelgesi, S. 72808405-403, 2020/1. https://www.iskur.gov.tr. (Erişim Tarihi: 15.5.2025).
34. Jenkins, Alan/Thuderoz, Christian/Colson, Aurelien. “Mediation and Conciliation in Collective Labor Conflicts in France”, Mediation in Collective Labor Conflicts, Industrial Relations & Conflict Management, Springer, 2019, https://doi.org/10.1007/978-3-319-92531-8_6 (Erişim Tarihi: 06.03.2025).
35. Kaplan, Emine Tuncay, Bireysel İş Hukuku, 10. B., Ankara 2019.
36. Kar, Bektaş, İş Yargılama Usulü, B., Ankara 2021 (İş Yargılama Usulü).
37. Kar, Bektaş, “İş Yargılamasına Hâkim Olan İlkeler”, DEÜHFD, Y. 2014, C. 15, Özel Sayı, s. 869-882.
38. Karaca Öz, Ayşe, “Arabuluculuk Anlaşma Belgesinin Aşırı Yararlanma Sebebiyle İptali”, Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Y. 2023, C. 11, S. 2, s. 1406-1428.
39. Karacabey, Kürşat, “Zorunlu Arabuluculuğun Hukukun Temel İlkelerine Aykırılığı ve Uygulanabilirliğine Dair Sorunlar”, Ankara Barosu Dergisi, Y. 2016, S. 1, s. 457-489.
40. Kaya, Sedat, “7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu Çerçevesinde Bireysel İş Uyuşmazlıklarında Zorunlu Arabuluculuk”, EBYÜHFD, Y. 2018, C. 22, S. 1-2, s. 209-261.
41. Kayırgan, Hasan, “İş Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Anlaşma Tutanaklarının İrade Fesadı Bağlamında Değerlendirilmesi”, Arabuluculuğun Geleceği Sempozyumu, Yayınlanmış Tebliğ, Y. 2020, s. 59-101.
42. Kekeç, Elif Kısmet, Arabuluculuk Yoluyla Uyuşmazlık Çözümünde Temel Aşamalar ve Taktikler, 1.B., Ankara 2014.
43. Kılıçoğlu, Mustafa, İş Hukuku Esasları Yargıtay ve Bölge Adliye Mahkemeleri Uygulaması: İş Hukuku Uyuşmazlıklarında Zorunlu Arabuluculuk, 2. B., Ankara 2019.
44. Kıyak, Emre, “Tarafları Bağlayıcı Arabuluculuk Anlaşmalarının Hukuki Niteliği ve Dava Açma Yasağı Etkisi Üzerine Düşünceler”, https://blog.lexpera.com.tr/taraflari-baglayici-arabuluculuk-anlasmalarinin-hukuki-niteligi-ve-dava-acma-yasagi-etkisi-uzerine-dusunceler/, (Erişim Tarihi: 20.05.2025).
45. Korkmaz, Fahrettin/Alp, Nihat Seyhun, Bireysel İş Hukuku, 4.B., Ankara 2019.
46. Korkusuz, Refik/Korkusuz, M. Halit, “İş Hukukunun Emredici Hükümlerine Aykırı İfa Edilen Zorunlu Arabulucu Anlaşmalarının Hukuki Durumu”, Adalet Dergisi, Y. 2020, C. 64, S. 1, s. 481-506.
47. Malets, Marta, “Principles of Mediation as an Alternatıve Method To Ensure Human and Citizen’s Rights” Vol 9, 2022, s. 171-177, https://doi.org/10.23939/law2022.35.171 (Erişim Tarihi: 28.12.2025).
48. Martin C Euwema / Francisco J Medina/ Ana Belen García /Erica Romero Pen-der, “Mediation in Collective Labor Conflicts”, Industrial Relations & Conflict Ma-nagement, Springer 2019, https://doi.org/10.1007/978-3-319-92531-8 (Erişim Tarihi 08.05.2025)
49. Mediationsgesetz (Alman Arabuluculuk Kanunu) Çeviren İbrahim Özbay ve Damla Özden Çelt. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Y.2018, C. 22, S. 1-2, 147-153.
50. Mollamahmutoğlu, Hamdi/Astarlı, Muhittin/Baysal, Ulaş, İş Hukuku Ders Kitabı, 1.B., İstanbul 2018.
51. Morris, Anne. “COT3 Agreements.” https://www.davidsonmorris.com/cot3, (Erişim Tarihi: 30.04.2025).
52. Özbek, Mustafa Serdar, Alternatif Uyuşmazlık Çözümü, 5. B., Ankara 2022.
53. Özdemir, Erdem, “İş Hukukunda Mutlak Emredici Hükümlerin Yeri”, AÜHFD, Y. 2005, C. 54, S. 3, s. 95-120.
54. Özmumcu, Seda, “Türk Hukukunda Yargıtay Kararları Işığında Resen Araştırma İlkesi”, SDÜ Hukuk Fakültesi Dergisi, Y. 2014, C. 4, S. 2, s. 146-171.
55. Pamuk, Eylem, İş Hukukunda Arabuluculuk Anlaşma Belgesi, 1. B, Ankara 2024.
56. Rahul Sagar / Utsav Chandrappa, “The Role of Mediation and Alternative Dispute Resolution in Modern Legal Practice” 2023https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4616500, (Erişim Tarihi: 28.12.2025).
57. Scherman Naser / Talal Momani, Bashar, “Alternative Dispute Resolution: Mediation as a Model”, 2024 Jul 9, http://doi.org/10.12688/f1000research.152362.2 (Erişim Tarihi: 28.12.2025)
58. Sindhu, Sashi / Shukla, Niket “Mediation as a Prominent Dispute Resolution Mechanism”, International Journal for Multidisciplinary Research, Volume 6, Issue 5, September-October 2024, https://www.ijfmr.com/papers/2024/5/29358.pdf (Erişim Tarihi: 28.12.2025)
59. Sümer, Haluk Hadi, İş Hukuku, 28.B., Ankara 2025.
60. Süzek, Sarper, İş Hukuku, 22.B., İstanbul 2021.
61. Süzek, Sarper/Başterzi, Süleyman, 24.B, İstanbul 2024.
62. Şahlanan, Fevzi, “Kıdem Tazminatı Tavanının Mutlak Emrediciliği”, Mess Sicil İş Hukuku Dergisi, Y. 2008, C. 4, S. 12, s. 44-46.
63. Şahin Emir, Asiye/Kazmaz Tepe, Büşra, “İş Uyuşmazlıklarına İlişkin İbra Hükmü İçeren Arabuluculuk Anlaşma Belgesi”, Çalışma ve Toplum Dergisi, Y. 2018, S. 3, s. 1481-1508.
64. Şakar, Müjdat, İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku, 15.B., İstanbul 2024.
65. The Employment Tribunals, (Early Conciliation: Exemptions and Rules of Procedure) Regulations 2014, https://www.legislation.gov.uk/uksi/2014/254/contents, (Erişim Tarihi: 16.4.2025).
66. Yağcıoğlu, Kaan Muharrem, “Yeni İş Mahkemeleri Kanunu Uyarınca Arabuluculuk ve Arabuluculuğun İş Yargılamasına Etkileri”, DEÜHFD, Y. 2018, C. 20, S. 2, s. 457-486.
67. Yazıcı, Uğur, Arabuluculukta Gizliliğin İhlali Suçu, 1.B., Ankara 2023
68. Yuvalı, Ertuğrul, “Asıl İşveren-Alt İşveren İlişkisinde Zorunlu Arabuluculuk”, Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Y. 2021, C. 11, S. 2, s. 355, 355-376.
69. Adana BAM 3. HD. E. 2022/1743, K. 2022/1277, T. 14.06.2022: https://emsal.uyap.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 30.12.2025).
70. Ankara BAM 9. HD., E. 2023/6, K. 2023/935, T. 14.03.2023: https://dagdeviren.av.tr/wp-content/uploads/2023/04/ANKARA-BAM-K-9-HD-2023-935-ARABULUCULUK-TUTANAGININ-GABIN-NEDENIYLE-IPTALI.pdf, (Erişim Tarihi: 25.06.2025).
71. Ankara BAM 8. HD., E. 2019/2686, K. 2019/3067, T. 13.12.2019: https://web2.e-baro.web.tr/uploads/58/2022/ARABULUCULUK%20BAM%20KLARI%20(Sivas-2022).pdf (Erişim Tarihi: 03.4.2025).
72. AYM, E. 2017/178, K. 2018/82, T. 11.07.2018: https://www.anayasa.gov.tr/tr/kararlar-bilgi-bankasi/(Erişim Tarihi:15.3.2025)
73. AYM, E. 2012/94, K. 2013/89, T. 10.07.2013: https://www.anayasa.gov.tr/tr/kararlar-bilgi-bankasi/ (Erişim Tarihi: 03.3.2025).
74. AYM, E. 2024/157, K. 2025/121, T. 03.06.2025: https://normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/Dosyalar/Kararlar/KararPDF/2025-121-nrm.pdf (Erişim Tarihi:21.1.2026)
75. İstanbul BAM 43. HD., E. 2022/1167, K. 2022/921, T. 08.09.2022: https://emsal.uyap.gov.tr/# (Erişim Tarihi: 2.3.2025).
76. Y. 3. HD., E. 2022/3245, K. 2022/4451, T. 11.05.2022: https://karrarama.yargitay.gov.tr/# (Erişim Tarihi: 18.2.2025).
77. Y. 9. HD., E. 2023/14948, K. 2024/70, T. 19.2.2025: https://kararrama.yargitay.gov.tr/# (Erişim Tarihi: 19.2.2025).
78. Y. 9. HD., E. 2022/16194, K. 2023/279, T. 12.01.2023: https://karararama.yargitay.gov.tr/# (Erişim Tarihi: 19.2.2025).
79. Y. 9. HD., E. 2022/3792, K. 2022/4837, T. 19.04.2022: https://karararama.yargitay.gov.tr/# (Erişim Tarihi: 03.4.2025).
80. Y. 9. HD., E. 2022/3398, K. 2022/5294, T. 26.04.2022: https://karararama.yargitay.gov.tr/# (Erişim Tarihi: 29.3.2025).
81. Y. 9. HD., E. 2016/27600, K. 2020/11776, T. 14.10.2020: https://karararama.yargitay.gov.tr/# (Erişim Tarihi: 03.4.2025)
82. Y. 9. HD., E. 2024/10147, K. 2024/13332, T. 10.10.2024: https://karararama.yargitay.gov.tr/# (Erişim Tarihi: 20.4.2025).
83. Y. 9. HD., E. 2021/12911, K. 2022/1387, T. 07.02.2022: https://karararama.yargitay.gov.tr/# (Erişim Tarihi: 08.4.2025).
84. Y. 9. HD., E. 2011/37085, K. 2013/27910, T. 04.11.2013: https://karararama.yargitay.gov.tr/# (Erişim Tarihi: 19.4.2025).
85. Y. 9. HD., E. 2021/11105, K. 2021/15254, T. 02.11.2021: https://karararama.yargitay.gov.tr/# (Erişim Tarihi: 09.6.2025)
86. Y. 9. HD., E. 2023/8070, K. 2023/10330, T. 04.07.2023: https://karararama.yargitay.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 15.6.2025)
87. Y. 9. HD., E. 2015/18005, K. 2018/11403, T. 22.05.2018: https://karararama.yargitay.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 25.6.2025)
88. Y. 22. HD., E. 2017/24376, K. 2019/17964, T. 02.10.2019: https://karararama.yargitay.gov.tr/# (Erişim Tarihi: 09.4.2025).
89. Y. 7. HD., E. 2014/18849, K. 2015/8252, T. 07.05.2015: https://karararama.yargitay.gov.tr/# (Erişim Tarihi: 19.4.2025).
90. YHGK, E. 2015/1616, K. 2016/128, T. 29.01.2016: https://karararama.yargitay.gov.tr/# (Erişim Tarihi: 16.6.2025).
91. Y. 9. HD, E. 2025/4942 K. 2025/5661 T. 01.07.2025 https://karararama.yargitay.gov.tr/# (Erişim Tarihi: 28.12.2025).