THE STATUS OF ADVANCE PAYMENT FOR EVIDENCE IN PROCEEDINGS WHERE THE EX OFFICIO INVESTIGATION PRINCIPLE APPLIES EVALUATION UNDER ARTICLE 325 OF THE CODE OF CIVIL PROCEDURE

Öz

This study examines the relationship between the principle of ex officio investigation, which symbolises the judge’s active role in gathering the material of the case in Turkish Civil Procedural Law, and the financial burden of this process, namely the advance payment for evidence. Pursuant to the fundamental “principle of presentation by the parties” (Article 25 of the Code of Civil Procedure), each party is obliged to cover the costs of any evidence they seek to introduce; otherwise, they are deemed to have waived the right to introduce that evidence (Article 324). However, the most significant exception to this rule is regulated in Article 325, as referenced by Article 324/3, where the principle of ex officio investigation applies in proceedings and matters in which the parties cannot freely dispose due to public order considerations. Within this framework, the judge is tasked with clarifying the facts and collecting evidence, irrespective of the parties’ requests. This study analyses non-contentious proceedings and cases in which the ex officio investigation principle is applicable; in such special circumstances, if the parties fail to deposit the advance payment for evidence, rather than the consequence of “waiving the evidence”, the procedure and principles regarding the reimbursement of litigation expenses by the Treasury are evaluated in light of judicial decisions.

Anahtar Kelimeler

• Ex Officio Investigation Principle
• Advance Payment for Evidence
• Costs of Procedures to be Carried Out Ex Officio

KENDİLİĞİNDEN ARAŞTIRMA İLKESİNİN UYGULANDIĞI DAVA VE İŞLERDE DELİL AVANSININ DURUMU HMK M. 325 KAPSAMINDA DEĞERLENDİRME

Öz

Bu çalışma, Türk Medeni Yargılama Hukuku’nda hâkimin dava malzemesinin toplanmasındaki aktif rolünü simgeleyen kendiliğinden araştırma ilkesi ile bu sürecin mali külfeti olan delil avansı arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Medeni usul hukukunda asıl olan “taraflarca getirilme ilkesi” (HMK m. 25) uyarınca, her taraf ikamesini talep ettiği delilin giderini karşılamakla yükümlüdür; aksi halde o delilden vazgeçmiş sayılır (HMK m. 324). Ancak bu kuralın en temel istisnası, HMK m. 324/3 yollamasıyla m. 325’te vücut bulan ve kamu düzeninin korunması amacıyla tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği dava ve işlerde uygulanan kendiliğinden araştırma ilkesidir. Bu ilke çerçevesinde hâkim, tarafların talebiyle bağlı kalmaksızın vakıaları aydınlatmak ve delil toplamakla görevlidir. Bu çalışmada, kendiliğinden araştırma ilkesinin uygulama alanı bulduğu çekişmesiz yargı işleri ve davalar incelenmekte; bu özel durumlarda delil avansının taraflarca yatırılmaması hâlinde, “delilden vazgeçme” sonucunu yerine yargılama giderlerinin Hazine tarafından karşılanmasına ilişkin usul ve esaslar, yargı kararları ışığında değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kendiliğinden Araştırma İlkesi
• Delil Avansı
• Resen Yapılması Gereken İşlemlere İlişkin Giderler

Kaynakça

1. Akil, Cenk: 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile Getirilen Yargılama Avansları, TAAD, Y: 3 S: 11, Ankara, 2012.
2. Akkaya, Tolga: Medenî Usûl Hukuku Bakımından Boşanma Davası, Ankara, 2017.
3. Aktepe Artık, Sezin: Medeni Usul Hukukunda Adil Yargılanma Hakkı, Ankara, 2014.
4. Alangoya, Yavuz: Medeni Usul Hukukunda Vakıaların ve Delillerin Toplanmasına İlişkin İlkeler, İstanbul Üniversitesi Yayınlarından No: 2571 Hukuk Fakültesi Yayınları No: 576, Fakülteler Matbaası, İstanbul, 1979.
5. Aras, Aslı: Çekişmesiz Yargıda Yargılama Usûlü 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu Çerçevesinde Çekişmesiz Yargı Usûlü, Ankara, 2017.
6. Arslan, Ramazan/Yılmaz, Ejder/Taşpınar Ayvaz, Sema/Hanağası, Emel: Medeni Usul Hukuku, 11. Baskı, Ankara, 2025.
7. Atalay, Oğuz: Pekcanıtez Usûl Medenî Usûl Hukuku, C. V, 16. Bası, İstanbul, 2025, (C. V).
8. Atalay, Oğuz: Pekcanıtez Usûl Medenî Usûl Hukuku, C. III, 16. Bası, İstanbul, 2025, (C. III).

9. Atalı, Oğuz/Dırenisa, Efe: Pekcanıtez Usûl Medenî Usûl Hukuku, C. IV, 16. Bası, İstanbul, 2025.
10. Atalı, Murat/Ermenek, İbrahim/Erdoğan, Ersin: Medeni Usul Hukuku, Güncellenmiş 7. Baskı, Ankara, 2024.
11. Basım, Aybüke: Hukuk Yargılamasında Delillerin Serbestçe Değerlendirilmesi İlkesi, BÜHFD C. 4 S.1, Ankara, 2018.
12. Bolayır, Nur: Hukuk Yargılamasında Delillerin Toplanmasında Tarafların ve Hâkimin Rolü, Galatasaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul, 2013.
13. Budak, Ali Cem/Karaaslan, Varol: Medenî Usul Hukuku, 9. Bası, İstanbul, 2026.
14. Bulut, Harun: Doktrin ve Yargıtay İçtihatları Işığında Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi Cilt-2, Ankara, 2022.
15. Duran, Osman: Medeni Usul Hukukunda Taleple Bağlılık İlkesi, Ankara, 2020.
16. Ercan, İsmail: Avukatlar ve Hâkimler İçin Medeni Usul Hukuku, 2. Baskı, İstanbul, 2013.
17. Ercan, İbrahim/Arslan, Aziz Serkan: Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda Öngörülen Gider Avansının Uygulanması ile İlgili Ortaya Çıkan Bazı Meseleler ve Bunların Değerlendirilmesi, Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 20, Sayı: 2, Aralık 2012, Sayfa: 165-180, Konya, 2012.
18. Erdönmez, Güray/Bolayır, Nur: Pekcanıtez Usûl Medenî Usûl Hukuku, C. II, 16. Bası, İstanbul, 2025.
19. Ergin, Nuri Taner: Gider Avansı ve Delil Avansının Süresinde Ödenmemesi Sorunu, İstanbul Barosu Dergisi, Cilt: 95, Sayı: 5, Eylül 2021, Sayfa: 186-213, İstanbul, 2021.
20. Görgün, L. Şanal/Börü, Levent/Kodakoğlu, Mehmet: Medenî Usûl Hukuku, Gözden Geçirilmiş ve Güncel Yargı Kararları İşlenmiş 13. Baskı, Ankara, 2024.
21. Hanağası, Emel: Medeni Yargılama Hukukunda Silahların Eşitliği, Ankara, 2016.
22. Karaaslan, Varol: Medeni Usul Hukukunda Hâkimin Davayı Aydınlatma Ödevi, 2. Baskı, Ankara, 2019.
23. Karslı, Abdurrahim: Medeni Muhakeme Hukuku, Yenilenmiş ve Gözden Geçirilmiş 5. Baskı, İstanbul, 2020.
24. Kartal, Ümit: Boşanma Yargılamasında Re’sen Araştırma İlkesi ile İddianın ve Savunmanın Genişletilmesi Yasağı, Terazi Hukuk Dergisi C. 9 S. 95, Ankara, 2014.
25. Kaya, Hasan: Yargılama Giderleri, Adalet Yayınevi, Ankara, 2026. Kılıçoğlu, Evren: Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun Gider Avansına İlişkin Düzenlemeleri Hakkında Değerlendirmeler, Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Kazancı Hakemli Hukuk Dergisi, C: 8 S: 99-100, İstanbul, 2012.
26. Kuru, Baki/Aydın, Burak: İstinaf Sistemine Göre Yazılmış Medenî Usul Hukuku Ders Kitabı, 8. Baskı, Ankara, 2023.
27. Kuru, Baki/Aydın, Burak: Medeni Usul Hukuku El Kitabı Ders Kitabı Cilt I-II, Tıpkı 4. Baskı, Ankara, 2025, (El Kitabı Cilt I-II).
28. Özçelik, Volkan: Türk Medeni Usul Hukukunda Taraflarca Getirilme İlkesi, 1. Baskı, Ankara, 2020.
29. Özekes, Muhammet: Medeni Usul Hukukunda Hukuki Dinlenilme Hakkı, Ankara, 2003.
30. Özmumcu, Seda: Türk Hukukunda Yargıtay Kararları Işığında Re’sen Araştırma İlkesi, SDÜ Hukuk Fakültesi Dergisi MİHBİR Özel Sayısı C. 4 S. 2, 2016.
31. Pekcanıtez, Hakan/Atalay, Oğuz/Özekes, Muhammet: Medeni Usul Hukuku Ders Kitabı, 13. Bası, İstanbul, 2025.
32. Şeker, Hilmi: İlkeler Işığında Ön İnceleme Kurumu, İstanbul Barosu Yayınları, İstanbul, 2012.
33. Şişman, Hasan: Yeni Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda Gider Avansı, Belirsiz Alacak Davası ve Kısmi Dava, İstanbul Barosu Dergisi, C: 86 S: 3, İstanbul, 2012.
34. Tahiroğlu, Fatih: Medeni Usul Hukukunda Re’sen Araştırma İlkesi, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Özel Hukuk Doktora Tezleri Dizisi, Oniki Levha, İstanbul, 2021.
35. Tanrıver, Süha: Medenî Usûl Hukuku Dersleri, İstanbul, 2025.
36. Tutumlu, Mehmet Akif: Medeni Usul Hukukunda Gider ve Delil Avansı, Ankara, 2017.
37. Tutumlu, Mehmet Akif: Kuram ve Uygulama Açısından Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun Yeni ve Değişik Hükümlerinin Yorumu, Gözden Geçirilmiş ve Genişletilmiş 2. Baskı, Ankara, 2012, (HMK Yorumu).
38. Tutumlu, Mehmet Akif: Medeni Usul Hukuku Uygulamaları “Tamamlama Avansı” Gider Avansı mı, Delil Avansı mı?, Terazi Hukuk Dergisi, Cilt: 8, Sayı: 77, Ocak 2013, Sayfa: 64-66, Ankara, 2013, (Tamamlama Avansı).
39. Tutumlu, Mehmet Akif: Delil Avansına İlişkin Ara Kararının Özellikleri, Terazi Hukuk Dergisi, Cilt: 10, Sayı: 107, Temmuz 2015, Sayfa: 124-129, Ankara, 2015, (Ara Karar).
40. Umar, Bilge: Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi, 2. Baskı, Ankara, 2014.
41. Ünsal, Hilmi: Amme Alacaklarının Takip ve Tahsili, Katma Değer Vergisi, Damga Vergisi ve Harçlar, Güncellenmiş 2. Baskı, Ankara, 2022.
42. Üstündağ, Saim: Medeni Yargılama Hukuku, Cilt I-II, Gözden Geçirilmiş ve Yenilenmiş 7. Bası, İstanbul, 2000.
43. Üstündağ, Saim: İddia ve Müdafaanın Değiştirilmesi Yasağı, İstanbul, 1967, (İddia ve Müdafaa).
44. Özbek, Mustafa Serdar: Hukuk Yargılama Usulünde Gider Avansı, 4. Baskı, Ankara, 2022.
45. Özbek, Mustafa Serdar: Güncel Yargıtay Kararları Işığında Hukuk Yargılama Usûlünde Gider Avansı, Medeni Usul ve İcra-İflas Hukukçuları Toplantısı XI, Güncel Yargıtay Kararları Işığında HMK Uygulaması, ZÜHFD 2014/3, Gaziantep, 2014, (Özbek-Yargıtay Kararları Işığında Gider Avansı).
46. Yıldırım, M. Kamil: İlkeler Işığı Altında Medeni Yargılama Hukuku, 9. Baskı, İstanbul, 2017.
47. Yılmaz, Ejder: Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi 2. Cilt, Genişletilmiş 4. Baskı, Ankara, 2021.
48. Yılmaz, Ejder: Hukuk Sözlüğü, Yenilenmiş 9. Baskı, Ankara, 2024, (Sözlük).