Ka‘bî’nin Kadercilikle Suçladığı Râvîlerden Buhârî’nin Rivayetleri: el-Câmiʿu’s-Sahîh Bağlamında Bir Değerlendirme

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 318 - 342, 30.12.2025

Tahsin Kazan

https://doi.org/10.58657/batmanakademi.1774458

Öz

Bir hadisin sıhhat kazanabilmesi için taşıması gereken bazı şartlar vardır. Hadisi nakleden râvilerin adil olması bu şartlar arasında önemli bir yer tutmaktadır. Muhaddisler, hadis râvilerini değerlendirirken mensup oldukları itikadî anlayış ve geliştirdikleri usûllerin etkisi altında kalmışlardır. Mu‘tezile, Vâsıl b. ‘Atâ’nın (ö. 131/748) temelini attığı ve kıble ehlinden kabul edilen bir fırkadır. Daha çok akâid ve kelâmla meşgul olan Mu‘tezile, İslâm düşünce sistemini derinden etkilemiştir. Bu çalışmada Mu‘tezile’nin râvilerden hareketle rivayetlere nasıl yaklaştığı, hangi kıstaslarla hadisleri kabul veya reddettikleri ortaya konulacaktır. Mu‘zili âlim el-Ka’bî (ö. 319/931), mâkâlât türünde kaleme alınmış ilk eserlerden birinin müellifi olup eserinde râviler hakkında değerlendirmelerde bulunmuştur. Çalışmasını farklı kılan husus, Kaʿbî’nin söz konusu mezhebin önde gelen âlimlerinden biri olmasıdır. Ka’bî, Mâkâlât adlı eserinde râviler hakkında birçok değerlendirmede bulunmakla birlikte, bu çalışma sadece kaderi inkâr etmekle itham edilen ve Buhârî’nin el-Câmi’s-sahîh adlı eserinde rivayetlerine yer verdiği râvilerle sınırlı kalmıştır. Ayrıca el-Kaʿbî’nin râvîler hakkındaki cerh ve taʿdîl değerlendirmelerinin isabet derecesi ve başvurduğu kaynaklar analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Râvî , Adalet , Bid'at , Kader , Ka'bî

An Analysis of Bukhari’s Narrations from Transmitters Accused of Fatalism by Kaʿbī in al-Jami' al-Sahih

Öz

There are certain conditions that must be met for a hadith to be considered authentic. Among these, the integrity (‘adālah) of the narrators who transmit the hadith holds an important place. While evaluating hadith transmitters, the scholars of hadith (muhaddithūn) were influenced by their theological affiliations and the methodological principles they adopted. The Mu‘tazila, founded by Wāṣil b. ʿAṭāʾ (d. 131/748), is a sect regarded as part of the ahl al-qibla (those within the fold of Islam). Although primarily engaged in theology (ʿaqīdah and kalām), the Mu‘tazila profoundly influenced the Islamic intellectual tradition.

This study aims to reveal how the Mu‘tazila approached hadiths through their assessment of narrators and by what criteria they accepted or rejected hadith reports. The Mu‘tazilī scholar al-Kaʿbī (d. 319/931) is the author of one of the earliest works in the maqālāt genre and made evaluations concerning hadith transmitters in his book. What distinguishes his work is that al-Kaʿbī was one of the leading scholars of the Mu‘tazilī school. Although al-Kaʿbī made numerous judgments about narrators in his Maqālāt, this study is limited to those narrators who were accused of denying divine decree (qadar) and whose narrations were included by al-Bukhārī in his al-Jāmiʿ al-Ṣaḥīḥ. Furthermore, the accuracy of al-Kaʿbī’s evaluations concerning narrator criticism (jarḥ and taʿdīl) and the sources he relied upon have been analyzed.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Narrator , Justice , Bid‘ah , Destiny , Ka‘bî

Kaynakça

• Aydın, Nevzat. “Ricâl Kaynaklarında Bid’at Ehli Hakkında Kullanılan Bazı Ta’dil Lafızları”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 12/63 (2019), 1196-1212.
• ’Aynî, Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. Meğāni’l-ahyâr fî ricâli Meʿâni’l-âsâr. thk. Muhammed Hasan İsmail. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1427.
• Bayler, Şehmus. İslam Düşüncesinde İlk Kaderîler Veya Mu’tezilî Düşüncenin Teşekkül Süreci. Sosyal Bilimler Enstitüsü: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Doktora, 2023.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. et-Târîhu’l-kebîr. thk. Muhammed Abdülmuîd Hân. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, ts.
• Cüzcânî, İbrâhîm b. Ya‘kûb b. İshâk es-Sa’dî. Ahvâlu’r-Ricâl. thk. Abdülalîm Abdülazîm el-Bestevî. Faysal Âbâd/Pakistan: Hadisü akâdemî, ts.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. İcâbâtühû ʿalâ suʾâlâti Ebî ʿUbeyd Muhammed b. ʿAlî b. ʿOsmân el-Âcurrî. thk. Muhammed b. Kasım el-’Umerî. Medine-i Münevvere: İmâdetü’l-bahsi’l-ilmiyye Câmiatü’l el-İslâmiyye, 1403.
• Ebû Zehra, Muhammed. Târîhu’l-mezâhibi’l-İslâmiyye. Kahire: Dârü’l-fikri’l-arabî, ts.
• Halîfe, Mecîd. “Muhammed b. İshâk ve mervîyâtuh fî Câmi’i-sahîh li’l-Buhârî”. Mecelletü’l-hikme 51 (2015), 401-440.
• Hamidullah, Muhammed. Siyer-i İbn-i İshâk. İstanbul: Düşüm Yayıncılık, 2012.
• Hatemleh, Thamer. “Mevkıfü’l-Câhız (el-Mu’zelî) mine’l-hadîsi’n-nebeviyye ve’s-sahâbe”. Mecelletü’l-Câmi’âti’-İslâmî 28/4 (2020), 82-113.
• İbn ’Adî, Ebû Ahmed b. ‘Adî Cürcânî. el-Kâmil fî duʿafâʾi’r-ricâl. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1418.
• İbn ‘Asâkir, Ebü’l-Kāsım Alî b. el-Hasen b. Hibetillâh b. Abdillâh b. Hüseyn ed-Dımaşkī. Târîhu Dımaşk. thk. Amr b. Garâme el-‘Umerî. Beyrut: Dârü’l-fıkr, 1415.
• İbn Ebî Hâtim, Abdurrahman b. Muhammed b. İdrîs b. Münzîr er-Râzî. el-Cerh ve’t-taʿdîl. 9 Cilt. Haydarâbâd: Dâiretü’l-me‘ârifi’l-osmâniyye, 1271.
• İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ b. Muhammed er-Râzî el-Kazvînî el-Hemedânî. Muʿcemü mekâyîsi’l-luga. thk. Abdüsselam Hârûn. Dımaşk: Dârü’l-fikr, 1979.
• İbn Fendeme, Zahîruddîn Ebu’l-Hasen Ali. Târîhu Beyhak. Dımaşk: Dâru İkra’, 1425.
• İbn Ferhûn, İbrahîm b. Ali b. Muhammed. ed-Dîbâcü’l-müzheb fî ma’rifeti a’yâni ’ulemâi’l-mezheb. thk. Muhammed el-Ahmedî. 2 Cilt. Kahire: Dârü’t-türâs, ts.
• İbn Hacer el-Askalânî. Fethu’l-bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhibüddîn el-Hatîb. 13 Cilt. Beyrut: Dârü’l-ma’rife, 1379.
• İbn Hacer el-Askalânî. Tehzîbü’t-Tehzîb. 12 Cilt. Haydarâbâd: Dâʾiretü’l-maʿârifi’l-ʿOsmâniyye, 1326.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Lisânü’l-Mîzân. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Dârü’l-beşâiri’l-İslâmiyye, 2000.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Ta’rîfu ehli’t-takdîs bi merâtibi’l-mevsûfîn bi’t-tedlîs. thk. Âsım b. Abdullah el-Karyûtî. ’Ammân: Mektebetü’l-mennâr, 1403.
• İbn Hallikân, Şemseddin Ahmed b. Muhammed b. İbrahim b. Ebî Bekr b. Hallikân. Vefeyâtü’l-a’yân ve enbâü’z-zamân mimmâ sebete bi’n-nakl evi’s-semâ’ ev esbetehü’l-’ayân. thk. İhsân Abbâs. 7 Cilt. Beyrut: Dâru sâdır, ts.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. Kitâbü’s-sikât. 9 Cilt. Haydarâbâd: Dâiretü’l-me‘ârifi’l-osmâniyye, 1393.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. Meşâhîru ʿulemâʾi’l-emsâr. thk. Merzûk Ali İbrahim. Dârü’l-vefâ, 1411.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Muhtasaru Târîhi Dımeşk. thk. Ruhiyye en-Nehhâs vd. 29 Cilt. Dımeşk: Dârü’l-fıkr, 1402.
• İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm el-Harrânî. Minhâcü’s-sünne. thk. Muhammed Raşid Sâlim. 9 Cilt. Suudi Arabistan: Câmiatü’l-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, 1406.
• İbnü’s-Salâh, Osman b. Abdurrahman. ʿUlûmü’l-hadîs Halep 1386/1966; Beyrut 1972; Dımaşk 1404/1984. thk. Nûreddin Itr. Halep: Dârü’l-fikr, 1404.
• İclî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Abdillâh b. Sâlih. Târihu’s-sikāt. thk. Abdülalîm Abdülazîm el-Bestevî. 2 Cilt. Medine-i Münevvere: Mektebetü’d-dâr, 1405.
• İndûnîsiyâ, Bint Hâlid Muhammed Hasûn. Menhecü’l-İmâm el-Buhârî fi’r-rivâye ’ammen rumiye bi’l-bid’ati ve merviyâtihihim fi’l-Câmii’s-sahîh. Mekke: Ummü’l-Kurra, 1423.
• İzzüddîn b. Abdüsselâm, Ebû Muhammed İzzüddîn Abdülazîz b. Abdisselâm b. Ebi’l-Kāsım es-Sülemî ed-Dımaşkī. Kavâʿidü’l-ahkâm fî mesâlihi’l-enâm. thk. Tâhâ Abdurrauf Sa’d. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-külliyati’l-Ezheriyye, 1414.
• Ka’bî, Ebü’l-Kāsım Abdullāh b. Ahmed b. Mahmûd el-Belhî. el-Makâlât ve me’ahu’l-Uyûnü’l-mesâʾil. thk. Hüseyin Hansu vd. İstanbul: Kuramer, 1439.
• Mağrivî, Ebû Sehl Muhammed b. Abdurahman. Mevsûatü mevâkifi’s-selef fi’l-’akîde ve’l-menhec ve’t-terbiyye. 10 Cilt. Kahire: el-Mektebetü’l-İslâmî, ts.
• Mizzî, Ebü’l-Haccâc Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdirrahmân b. Yûsuf. Tehzîbü’l-Kemâl fî esmâʾi’r-ricâl. thk. Beşşâr ’Avvâd Ma’rûf. 35 Cilt. Beyrut: Muessesetü’r-Risâle, 1400.
• Öztürk, Mustafa. “Kaderî Olmakla İtham Edilen Hadis Râvileri”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/23 (2013), 77-112.
• Reşîd, Mahmûd Ahmed Ya’kûb. “el-Muttehemüne bi’l-kader mimen ittefeka’l-Buhârî ve Müslim ’alâ ihrâci hadîsihim fi’s-Sahihayn”. el-Mecelletü’l-Ürdüniyye fi’d-dirâsâti’l-İslâmiyye 12/4 (2016), 319-349.
• Safedî, Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnâût ve Türkî Mustafa. 29 Cilt. Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-arabî, 1420.
• Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî es-. Tabakātü’ş-Şâfiʿiyyeti’l-kübrâ. thk. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî ve Abdülfettâh Muhammed el-Hulv. Kahire: Hicrun li’t-tibâati ve’n-neşr, 1413.
• Şakir, Fidan. İbn İshâk ve es-Sîra’sındaki Hadislerin Tahrîci ve Değerlendirilmesi. Konya: Selçuk Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2009.
• Şeyh Nacî, Ahmed Muharrem. ed-Davü’l-lamii’l-mübin an menahicil-muhaddisin. 2 Cilt, ts.
• Takıyyüddin el-Fâsî, Ebü’t-Tayyib Takıyyüddîn Muhammed b. Ahmed b. Alî el-Hasenî. el-ʿİkdü’s-semîn fî târîhi’l-beledi’l-emîn. thk. Muhammed Abdülkadir Atâ. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1998.
• Turhan, Halil İbrahim - Taş, Mustafa. “Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (2016), ss.69-116.”
• Ukaylî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Amr b. Mûsâ. ed-Duʿafâʾü’l-kebîr. thk. Abdulmu’tî Emîn Kal’acî. Beyrut: Dârü’l-mektebi’l-ilmiyye, 1404.
• Üzüm, İlyas. “Kaderiyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 24/64-65. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2001. Vassâbî, Nureddin b. Ali b. Abdullah es-Sed’î. Tühfetü’l-lebîb bi men tekelleme fîhim el-Hâfız İbn Hacer. 2 Cilt. Mansûre: Mektebetü İbn Abbâs, 1431.
• Vellevî, Muhammed b. Ali b. Âdem el-İtyûbî. Kurretü’l-’ayn fî talhîsi terâcimi ricâli’s-Sahîhayn. Riyad: Dârü’l-mi’râc, 1421.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Dîvânü’l-duʿafâʾ ve’l-metrûkîn. thk. Hammâd b. Muhammed el-Ensârî. Mekke: Mektebetü’n-nahdati’l-hadîse, 1387.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. el-Kâşif fî maʿrifeti men lehû rivâye fi’l-Kütübi’s-sitte. thk. Muhammed Avvâme. 2 Cilt. Dârü’l-kıble, 1413.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. el-Muğnî fi’d-du’âfâ’. thk. Nûreddin Itr. 2 Cilt. Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-arabî, 1978.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Men tüküllime fîhi ve hüve müvessekun. thk. Muhammed Şekûr el-Meyâdînî. Zerkâ: Mektebetü’l-mennâr, 1406.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Mîzânü’l-iʿtidâl. thk. Ali Muhammed el-Bicâvî. Beyrut: Dârü’l-ma’rife, 1382.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. thk. Şuayb el-Arnaût. 25 Cilt. Beyrut: Muessesetü’r-Risâle, 1405.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târîhü’l-İslâm. thk. Beşşâr ’Avvâd Ma’rûf. Beyrut: Dârü’l-garbi’l-İslâmî, 2003.
• Zirikli, Muhammed Hayrüddîn b. Mahmûd b. Muhammed b. Alî b. Fâris. el-Aʿlâm. Beyrut: Dârü’l-ilim li’l-melâyîn, 2002.