Ebû Hayyân’ın Menhecu’s-Sâlik fi’l-Kelâm ʻalâ Elfiyyeti İbn Mâlik Adlı Eseri ve İstişhâd Yöntemi

Öz

Bu çalışma, Endülüs’ün önde gelen dil âlimlerinden Ebû Hayyân el-Endelusî’nin Menhecu’s-sâlik fî’l-kelâmi ʿalâ Elfiyyeti İbn Mâlik adlı eserini, özellikle eserde kullandığı istişhâd yöntemine odaklanarak incelemektedir. Eser, İbn Mâlik’in meşhur Elfiyye’sini ayrıntılı biçimde şerh etmek, nahiv meselelerindeki görüş ayrılıklarını ortaya koymak ve farklı ekollerin (Basra ve Kûfe) yaklaşımlarını mukayeseli olarak değerlendirmek amacıyla kaleme alınmıştır. Araştırmada, Ebû Hayyân’ın istişhâd anlayışı bağlamında kullandığı deliller; Kur’ân-ı Kerîm, kıraat farklılıkları, hadis rivayetleri, Câhiliye ve Muhadramûn dönemlerine ait klasik Arap şiirleri, fasih kabul edilen nesir örnekleri ile nahiv usûlündeki kıyas ve icmâʻ gibi nahiv usûlü delilleri çerçevesinde ele alınmıştır. Ebû Hayyân’ın delil hiyerarşisinde semâʻî kaynaklara mutlak öncelik verdiği; şiirle istişhâdda, yalnızca dil bakımından güvenilir dönemlere ait beyitleri tercih ettiği; hadis ve nesir örneklerinde ise metin güvenliğine ve isnad sağlamlığına dikkat ettiği görülmektedir. Kıyası, ancak semâʻî delillerle desteklenmesi hâlinde geçerli saymış; icmâʻı ise nass ile çelişmemek şartıyla muteber görmüştür. Muvelledûn dönemine ait şiir ve nesir örneklerini istişhâd amacıyla büyük ölçüde reddetmiş; bunları ancak açıklayıcı veya istisnaî örnekler olarak kullanmıştır. Menhecu’s-sâlik, titiz kaynak seçimi, metodolojik netlik, ekoller arası mukayeseye dayalı analitik yaklaşım ve eleştirel üslubu ile hem Elfiyye şerhleri arasında hem de Arap dili ve nahiv araştırmaları literatüründe seçkin bir yere sahiptir. Bu yönüyle eser, yalnızca klasik nahiv tartışmalarını yansıtmakla kalmamakta, aynı zamanda dilsel verilerin değerlendirilmesinde dönemin metodolojik standartlarını ve Ebû Hayyân’ın ilmî şahsiyetini de açık biçimde ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• Ebû Hayyân
• İstişhâd
• Menhecu’s-Sâlik
• Elfiyye

Abû Hayyân’s Manhaj Al-Sâlik Fî Al-Kalâm ʿalâ Alfiyyat Ibn Mâlik and His Method of Istishhâd

Öz

This study examines Menhaj al-Sâlik fî al-Kalâm ʿalâ Alfiyyat Ibn Mâlik, a work by Abû Hayyân al-Andalusî, one of the foremost linguists of al-Andalus, with a particular focus on the method of istishhâd (citation of linguistic evidence) employed in the text. The work was composed with the aim of providing a detailed commentary on Ibn Mâlik’s celebrated Alfiyya, elucidating grammatical disputes, and comparatively evaluating the approaches of different schools (Basra and Kufa). Within the framework of Abû Ḥayyân’s understanding of istishhâd, the study analyzes the evidences he employed, including the Qurʾân, qirâʾât variations, hadîth reports, classical Arabic poetry from the Jâhiliyya and Muḥadramûn periods, prose examples deemed linguistically authentic, as well as principles of analogy (qiyâs) and consensus (ijmâʿ) within the methodology of grammar. The findings indicate that Abû Hayyân gave absolute priority to samâʿî (transmitted, oral) sources in his hierarchy of evidence; in citing poetry, he restricted himself to verses belonging to periods considered linguistically reliable; and in using ḥadīth and prose materials, he paid close attention to textual authenticity and sound chains of transmission. He accepted analogy (qiyâs) only when supported by samâʿî evidence, and considered consensus (ijmâʿ) valid provided it did not contradict explicit textual sources (nass). Poetic and prose materials from the Muwa llaidûn period were largely excluded from use as evidence, being employed only for explanatory or exceptional purposes. Distinguished by its meticulous selection of sources, methodological clarity, comparative analysis of linguistic schools, and critical approach, Menhaj al-Sâlik occupies a prominent place not only among commentaries on the Alfiyya, but also within the broader field of Arabic linguistic and grammatical studies. In this respect, the work does not merely reflect classical grammatical debates, but also clearly demonstrates both the methodological standards of the period in the evaluation of linguistic data and the scholarly persona of Abû Hayyân.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Abû Ḥayyân
• Istishhâd
• Menhaj al-Sâlik
• Alfiyya.

Kaynakça

1. Abdulhak Sûdânî. “Usûlu’n-nahv”. Cezayir, 2016.
2. Arslan, Kıyasettin. “Nahiv Kaidelerinin Tespitinde Kullanılan Kaynaklar”. Turkish Academic Research Review 1/1 (2016), 61-79.
3. Bağdâdî, Abdulkâdir. Hızânetu’l-edeb ve lubbu lubâbi lisâni’l-‘Arab. thk. ‘Abdusselâm Muhammed Hârûn. Kâhire: Mektebetu’l-Hancî, 4. Basım, 1997.
4. Buhârî, Muhammed b. İsmâʻîl Ebû ʻAbdillâh. el-Câmiʻu’l-Musnedu’s-Sahîhu’l-Muhtasar min Umûri Rasûlilâh Sallalâhu ʻaleyhi ve Selem ve Sunenih ve Eyyâmih. thk. Muhammed Zuheyr b. Nâsır. Dâru Tavki’n-Necât, 1422/2001.
5. Cündî, Ahmed Muhammed. “Mevkifu Ebî Hayyân el-Endelusî mine’l-istişhâdi bi’l-hadîs fî kitâbih Menhecu’s-sâlik fi’l-kelâm ʻalâ Elfiyyeti İbn Mâlik”. Mecelletu’t-Turâsi’n-Nebevî 1/3 (2018), 187-206.
6. Çıkar, Mehmet Şirin. Kıyas Bir Nahiv Usûl İlmi Kaynağı. Van: Ahenk Yayınları, 2007.
7. Ebû Bekr b. Ahmed b. Muhammed b. ‘İbn Kâdî Şuhbe, Ebû Bekr b. Ahmed b. Muhammed b. Ömer b. Muhammed Takiyyuddîn. Tabakâtu’n-nuhât ve’l-luğaviyyîn ve’l-mufessirîn ve’l-fukahâ’. thk. Muhsin Ğiyâd. Beyrut: ed-Dâru’l-‘Arabiyyetu li’l-Mevsû‘ât, 2008.
8. Ebû Hayyân el-Endelusî, Muhammed b. Yûsuf b. ‘Alî b. Yûsuf b. Hayyân. et-Tezyîl ve’t-tekmîl fî şerhi kitâbi’t-Teshîl. thk. Hasan el-Hindâvî. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1998.

9. Ebû Hayyân el-Endelusî, Muhammed b. Yûsuf b. ‘Alî b. Yûsuf b. Hayyân. İrtişâfu’d-darab min lisâni’l-ʻArab. thk. Raceb ‘Osmân Muhammed, Ramedân ‘Abduttevvâb. Kâhire: Mektebetu’l-Hancî, 1998.
10. Ebû Hayyân el-Endelusî, Muhammed b. Yûsuf b. ‘Alî b. Yûsuf b. Hayyân. Menhecu’s-sâlik fi’l-kelâm ʻalâ Elfiyyeti İbn Mâlik. thk. ‘Alî Muhammed Fâhır vd. Kâhire: Dâru’t-Tabâ‘ati’l-Muhammediyye, 2013.
11. Ebû Hayyân el-Endelusî, Muhammed b. Yûsuf b. ‘Alî b. Yûsuf b. Hayyân. Menhecu’s-sâlik fi’l-kelâm ʻalâ Elfiyyeti İbn Mâlik. thk. Şerîf ʻAbdulkerîm en-Neccâr, Yâsîn Ebu’l-Heycâ’. İrbid: ʻÂlemu’l-Kutubi’l-Hadîs, 2015.
12. Ebû Hayyân el-Endelusî, Muhammed b. Yûsuf b. ‘Alî b. Yûsuf b. Hayyân. Tefsîru’l-Bahri’l-muhît. thk. ‘Âdil Ahmed ‘Abdulmevcûd, ‘Alî Muhammed Mu‘avvad. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʻİlmiyye, 1993.
13. Ebû İshâk eş-Şâtıbî, İbrâhîm b. Mûsâ. el-Mekâsidu’ş-şâfiye fî şerhi’l-Hulâseti’l-Kâfiye. Mekke: Maʻhedu’l-Buhûsi’l-ʻİlmiyye ve İhyâu’t-Turâsi’l-İslâmî Câmiʻatu Ummu’l-Kurâ, 2007.
14. Ebu’l-Heycâ’, Yasin. “Meʻâlimu menheci Ebî Hayyân el-Endelusî fî kitâbih Menheci’s-sâlik fi’l-kelâm ʻalâ Elfiyyeti İbni Mâlik”. Mecelletu Câmiʻati Taybe 12 (1438/2016).
15. Enbârî, Ebu’l-Berakât ‘Abdurrahmân Kemâluddîn b. Muhammed. Lume‘u’l-edille fî usûli’n-nahv. thk. Sa‘îd el-Afğânî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım, 1971.
16. Fahreddîn er-Râzî, Ebû ‘Abdillâh Muhammed b. Ömer b. el-Hasen b. el-Huseyn et-Teymî. Mefâtîhu’l-ğayb (et-Tefsîru’l-kebîr). Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-‘Arabî, 3. Basım, 1999.
17. Fâsî, Ebû ‘Abdillâh Muhammed b. et-Tayyib. Feydu neşri’l-inşirâh min Ravdi tayyi’l-iktirâh. thk. Mahmûd Yûsuf Feccâl. Dubai: Dâru’l-Buhûs li’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye ve İhyâi’t-Turâs, 2. Basım, 2002.
18. Fehd b. Sâlim b. Muhammed el-Mağlûs eş-Şemr. Menhecu Ebî Hayyân el-Endelusî fi’t-taʻlîli’s-sarfî fî kitâbih İrtişâfi’d-darab. Suudi Arabistan: Câmi’atu’l-Kasîm, 2012.
19. Ferrâ’, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Ahmed Yûsuf Necâtî, Muhammed ‘Alî en-Neccâr. Kâhire: Dâru’l-Kitâbi’l-Mısriyye, 1955.
20. Fuâd Hannâ Terzî. fî Usûli’l-luğa ve’n-nahv. Beyrut: Dâru’l-Kutub, 1969.
21. Ğazâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed. el-Mustasfâ min ‘ilmi’l-usûl. thk. Hamza b. Zuheyr Hâfız. Şeriketu’l-Medîneti’l-Munevvera li’t-Tabâ‘a, ts.
22. Habeşî, Abdullâh Muhammed. Câmi‘uş-şurûh ve’l-havâşî. Ebû Zaby: el-Mecme‘u’s-Sekâfî, 2004.
23. Hadîsî, Hadîce. eş-Şâhid ve usûlu’n-nahv fî kitâbi Sîbeveyhi. Kuveyt: Matbaʻatu Câmi‘ati’l-Kuveyt, 1974.
24. Hâmid Nâsır ez-Zâlimî. Usûlu’l-fikri’l-luğaviyyi’l-‘Arabî fî dirâsâti’l-kudemâi ve’l-muhdesîn dirâse fi’l-binye ve’l-menhec. Bağdat: Dâru’ş-Şu’ûni’s-Sekâfiyye’l-‘Âmme, 2011.
25. Hatîb eş-Şirbînî, Şemsuddîn Muhammed b. Ahmed. Fethu’l-Hâliki’l-Mâlik fî halli elfâzi kitâbi Elfiyyeti İbn Mâlik. thk. Seyyîd b. Şeltût eş-Şâfi‘î. Kuveyt: Dâru’d-Diyâ’, ts.
26. İbn Cinnî, Ebu’l-Feth ‘Osmân. el-Hasâis. thk. Muhammed ‘Alî en-Neccâr. el-Hey’etu’l-Mısriyyetu’l-‘Âmme li’l-Kitâb, 4. Basım, ts.
27. İbn Mâce, Ebû ʻAbdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sunenu İbn Mâce. thk. Muhammed Fuâd ʻAbdulbâkî. Dâru İhyâi’l-Kutubi’l-ʻArabiyye, ts.
28. İbn Madâ, Ebu’l-‘Abbâs Ahmed b. ‘Abdirrahmân b. Muhammed. Kitâbu’r-Redd ‘ala’n-nuhât. thk. Şevkî Dayf. Kâhire: Dâru’l-Fikri’l-ʻArabî, 1947.
29. İbn Raşîk el-Kayravânî, Ebû ‘Alî el-Hasan. el-‘Umde fî mehâsini’ş-şi‘r ve âdâbih ve nakdih. thk. Muhammed Muhyiddîn ‘Abdulhamîd. Mısır: Matbaʻatu’s-Seʻâde, 2. Basım, 1955.
30. İbn Tağrîberdî el-Atâbekî, Cemâluddîn Ebu’l-Mehâsin Yûsuf. en-Nucûmu’z-zâhira fî mulûki Misr ve’l-Kâhira. thk. Cemâluddîn eş-Şiyâl, Fehîm Muhammed Şeltût. el-Muessesetu’l-Mısriyye’l-‘Âmme, 1972.
31. İbnu’l-Hâcib, Ebû ʻAmr Osmân b. Ömer. el-Îzâh fî şerhi’l-Mufassâl. thk. Mûsâ Binây el-‘Alîlî. Irak: İhyâu’t-Turâsi’l-İslâmî, 1976.
32. İbnu’l-Hanbelî, Radıyyuddîn Muhammed b. İbrâhîm b. Yûsuf et-Tâzifî el-Halebî. Rabtü’ş-şevârid fî halli’ş-şevâhid. thk. Mehmet Hayri Acat. İstanbul: Şifa Yayınevi, 2020.
33. İmâm Mâlik b. Enes. el-Muvatta’. thk. Muhammed Fuâd ʻAbdulbâkî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʻArabî, 1985.
34. İnâs Haydar Muhammed Hayâdira. eş-Şâhidu’ş-şi‘rî fî kadâya’n-nahv fî kitâbi Menheci’s-sâlik li Ebî Hayyân el-Endelusî. Ürdün: Câmiʻatu’l-Yermûk, 2017.
35. İsmâil Bâşâ el-Bağdâdî. Hediyyetu’l-‘ârifîn Esmâu’l-Muellifîn ve âsâru’l-Musannifîn. Muessetu’t-Târîhi’l-‘Arabî, ts. Karaman, Fikret vd. Dini Kavramlar Sözlüğü. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2007.
36. Kârînâ ‘Abdulkerîm Bedr el-Ca‘berî. Şerhâ Ebî Hayyân ve İbn Hişâm ‘alâ Elfiyyeti İbn Mâlik dirâse ve muvâzene. Ramallah: Kulliyyetu’l-Âdâb Cami’atu Bîrzeyt, 2017.
37. Kâtib Çelebî, Mustafâ b. ‘Abdillâh. Keşfu’z-zunûn ‘an esâmi’l-kutub ve’l-funûn. thk. Şerafettin Yaltkaya - Rıfat Bilge. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʻArabî, ts.
38. Kınar, Kadir. “Kufe Nahiv Ekolünün Kurucusu el-Kisâî ve Nahivle İlgili Görüşleri (II)”. Bilimname 14/1 (2008), 109-140.
39. Kütübî, Muhammed b. Şâkir b. Ahmed. Fevâtu’l-vefeyât (Zeylun ‘alâ Vefeyâtu’l-a‘yân li İbn Hallikân). thk. Muhammed Muhyiddîn ‘Abdulhamîd. Kâhire: Mektebetu’n-Nehdati’l-Mısriyye, 1951.
40. Mahmûd Ahmed Nahle. Usûlu’n-nahvi’l-‘Arabî. Beyrut: Dâru’l-‘Ulûmi’l-‘Arabiyye, 1987.
41. Makkarî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ahmed. Nefhu’t-tîb min ğusni’l-Endelusi’r-ratîb. thk. İhsân ‘Abbâs. Beyrut: Dâru Sâdir, 1968.
42. Meydânî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm. Kitâbu Mecme‘i’l-emsâl. thk. Muhammed Muhyiddîn ʻAbdulhamîd. Beyrut: Daru’l-Meʿrife, ts.
43. Muhammed el-Hıdır Huseyn. Dirâsât fi’l-‘Arabiyye ve târîhihâ. nşr. ‘Alî er-Rıdâ et-Tûnusî. Dımaşk: el-Mektebetu’l-İslâmî/Mektebetu Dâri’l-Feth, 2. Basım, 1960.
44. Muhammed el-Hıdır Huseyn. el-Kıyâs fi’l-luğati’l-‘Arabiyye. Kâhire: el-Matba‘atu’s-Selefiyye ve Mektebetuhâ, 1353/1934.
45. Muhammed Hân. Usûlu’n-nahvi’l-‘Arabî. Sukrâ: Matbaʻatu Câmi‘ati Muhammed Haydar, 2012.
46. Muhammed Miftâh Muhammed İşvîha. İ‘tirâdâtu Ebî Hayyân ʻalâ İbn Mâlik fî ebvâbi’l-mubtede’ ve’l-haber ve nevâsihıhimâ min kitâbi’t-Tezyîl ve’t-Tekmîl fî Şerhi’t-Teshîl. Libya: Câmi’atu’l-Merkib, 2015.
47. Mustafâ Cemâluddîn. “Ra’yun fî Ûsûli’n-Nahv ve Siletuh bi Ûsûli’l-Fıkh”. Mecelletu Turâsinâ 15 (1988), 98-151.
48. Nesâî, Ebû ‘Abdirrahmân Ahmed b. Şu‘ayb b. ‘Alî el-Horâsânî. es-Sunenu’s-Suğrâ. thk. ‘Abdulfettâh Ebû Ğudde. Haleb: Mektebetu’l-Matbû‘âti’l-İslâmiyye, 2. Basım, 1986.
49. Ömer, Ahmed Muhtâr. el-Bahsu’l-luğavî ʻinde’l-ʻArab. ʻAlemu’l-Kutub, 6. Basım, 1988.
50. Ramazan ‘Abduttevvâb. Fusûl fî Fikhi’l-‘Arabiyye. Kâhire: Mektebetu’l-Hancî, 6. Basım, 1999.
51. Safedî, Salâhuddîn Halîl b. Aybek. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnavût, Turkî Mustafâ. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʻArabî, 2000.
52. Sa‘îd el-Efğânî. fî Usûli’n-Nahv. Beyrut: el-Mektebetu’l-İslâmî, 1987.
53. Semâ’ Hâlid Cemâl el-ʻArbîd. Eseru Ebî Hayyân fî telâmîzih şârihî’l-Elfiyye dirâse vasfiyye tahlîliyye. Gazze: el-Câmiʻatu’l-İslâmiyye, 2015.
54. Süyûtî, ‘Abdurrahmân Celâluddîn. el-Muzhir fî ‘ulûmi’l-Luğa ve envâ‘ihâ. nşr. Muhammed Ahmed Câd el-Mevlâ Bek, Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhim, ‘Alî Muhammed el-Bicâvî. Beyrut: Menşûrâtu’l-Mektebeti’‘Asriyye, 1986.
55. Süyûtî, Celâluddîn. el-İktirâh fî Usûli’n-Nahv. thk. ‘Abdulhakîm ‘Atıyye. İstanbul: Dâru’l-Beyrûtî, 2. Basım, 2006.
56. Şâfi‘î, Muhammed b. İdrîs. er-Risâle. thk. Ebu’l-Eşbâl Ahmed Muhammed Şâkir. Mısır: Matbaʻatu Mustafâ el-Bâbî el-Halebî ve Evlâduh, 1938.
57. Şevkî Dayf. el-Medârisu’n-nahviyye. Kâhire: Dâru’l-Me’ârif, 7. Basım, ts.
58. Taberânî, Ebu’l-Kâsım Suleymân b. Ahmed b. Eyyûb b. Mutayr el-Lahmî eş-Şâmî. el-Mu‘cemu’l-kebîr. thk. Hamdî b. ‘Abdilmecîd es-Selefî. Kâhire: Mektebetu İbn Teymiye, 2. Basım, 1994.
59. Tantâvî, Muhammed. Neş’etu’n-nahv ve târîhu eşheri’n-nuhât. Kâhire: Dâru’l-Me’ârif, 2. Basım, 1995.
60. Tekin, Selim. “Ebû Hayyân el-Endelüsî’nin Usûlu’n-Nahv İlmindeki Yeri”. Amasya İlahiyat Dergisi 13 (2019), 535-555. Temmâm Hassân. el-Usûl. Kâhire: ‘Âlemu’l-Kutub, 2000.
61. Tûm, Âişe Muhammed İbrâhîm. Cuhûdu Ebî Hayyân en-Nahviyye min hılâli kitâbih İrtişâfu’d-darab min lisâni’l-‘Arab. Hartûm: Cami’atu Ummu Dermân ed-Dirâsiyye, 2009.
62. Vahdî, İbrahim b. Mustafa b. Muhammed b. Dursun er-Rûmî. el-İ‘tisâm fî şerhi ebyâti’l-‘İsâm. thk. Mehmet Hayri Acat. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2024.
63. Vahdî, İbrahim b. Mustafa b. Muhammed b. Dursun er-Rûmî. es-Sâmî şerhu ebyâti’l-Câmî. thk. Mehmet Hayri Acat. İstanbul: Şifa Yayınevi, 2021.
64. Zerkeşî, Bedruddîn Muhammed b. ‘Abdillâh. el-Burhân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. Kâhire: Dâru’t-Turâs, ts.
65. Ziyaalp, Yakup. Ebû Hayyân’ın İbn Mâlik’e İtirazları (Menhecu’s-Sâlik Bağlamında). Kayseri: Kimlik Yayınları, 2025.