Ortaokul 6. sınıf fen bilimleri kitaplarında fen, mühendislik ve girişimcilik uygulamaları: karşılaştırmalı bir inceleme

Öz

Bu araştırmanın amacı, 2024-2025 eğitim-öğretim yılı 6. sınıf fen bilimleri ders kitaplarındaki fen, mühendislik ve girişimcilik uygulamalarını 2018 Fen Bilimleri Öğretim Programı çerçevesinde incelemektir. Çalışma, Millî Eğitim Bakanlığı [MEB] ve özel bir yayınevinin hazırladığı ders kitaplarını karşılaştırarak öğretmen görüşlerini de dikkate almıştır. Yöntem olarak doküman analizi ve yarı yapılandırılmış mülakat teknikleri kullanılmıştır. Araştırma sonuçları, MEB yayınlarında öğrenci merkezli ve yapılandırmacı bir yaklaşımın yer aldığını, özel yayınevine ait kitabın ise daha çok teorik ve yönlendirici bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymuştur. Uygulamalar genellikle yüzeysel olup, bireysel farklılıklar ve sürdürülebilirlik unsurları yeterince dikkate alınmamıştır. Öğretmenler, etkili bir uygulama için daha fazla rehberlik, öğretmen eğitimi ve derinlikli içerik üretmenin gerekliliğine vurgu yapmıştır. Ayrıca, girişimcilik ve mühendislik uygulamalarının sınıf içi pratiğe dönüştürülmesinde çeşitli yapısal ve pedagojik eksiklikler olduğu belirlenmiştir. Sonuç olarak, STEM uygulamalarının etkinliğini artırmak için öğretmen desteği, içerik güçlendirilmesi ve teknolojik altyapı önerilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• fen ve mühendislik uygulamaları
• girişimcilik
• kitap inceleme
• öğretmen görüşleri
• nitel araştırma

Destekleyen Kurum

ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ, SOSYAL VE BEŞERİ BİLİMLER ETİK KURUL BAŞKANLIĞI, Eğitim Bilimleri Birim Etik Kurulu ERZURUM

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davranıldığını; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterildiğini ve bu kaynaklara kaynakçada yer verildiğini; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapılmadığını beyan ederiz. Ayrıca çalışmanı 28.04.2025 toplantı tarihli (toplantı sayısı: 05 ve karar no: 11) etik ilkeleri açısından değerlendirilmiştir. Etik ve bilimsel yönden bir sakınca buunmadığına Etik Kurulu oy birliği ile karar verilmiştir.

Science, engineering and entrepreneurship applications in 6th grade middle school science textbooks: a comparative analysis

Öz

The aim of the research is to examine the science, engineering, and entrepreneurship practices included in 6th-grade science textbooks for the 2024-2025 academic year within the framework of the 2018 Science Curriculum. The study compared textbooks prepared by the Ministry of National Education [MoNE] and a private publishing house, taking into account teacher opinions. Document analysis and semi-structured interviews were used as methods. The findings revealed that the MoNE publications adopted a student-centered and constructivist approach, whereas the private publisher's textbook had a more theoretical and directive structure. The practices were generally superficial, and individual differences and sustainability factors were not sufficiently considered. Teachers emphasized the need for more guidance, teacher training, and in-depth content for effective implementation. Furthermore, several structural and pedagogical deficiencies were identified in translating entrepreneurship and engineering practices into classroom practice. Consequently, teacher support, content enhancement, and technological infrastructure should be developed to increase the effectiveness of STEM practices.

Anahtar Kelimeler

• science and engineering practices
• entrepreneurship
• textbook analysis
• science teacher views
• qualitative research

Destekleyen Kurum

ATATÜRK UNIVERSITY RECTORATE, SOCIAL AND HUMAN SCIENCES ETHICS COMMITTEE, Education Sciences Unit Ethics Committee, ERZURUM

Etik Beyan

We declare that this study is original; that all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information, were conducted in accordance with scientific ethical principles and rules; that all data and information not obtained within the scope of this study have been cited and listed in the references; and that no changes have been made to the data used. Furthermore, the study was evaluated in terms of ethical principles at the meeting dated April 28, 2025 (meeting number: 05 and decision number: 11). The Ethics Committee unanimously decided that there were no ethical or scientific objections.

Kaynakça

1. Çetintürk-Özdemir, S. S. ve Mıhladız Turhan, G., Bilim tarihinin kuramsal temelli ve bilim eğitimi entegrasyonuna ilişkin literatürünün eleştirel incelenmesi, Educational Academic Research, 49, 119-133, (2023).
2. Yakman, G., Recognizing the in STEM education, Middle Ground, 16, 1, 15, (2012).
3. Gedik, Y., Tarihi Emir Saltuk kümbeti dinamik kimliklendirme çalışması, Yüksek Lisans Tezi, Erzurum Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Erzurum, (2022).
4. Hayırlıdağ, M., Mısır tıbbının gizemi papirüsler, Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi, 4, 4, 68-86, (2021).
5. Tunçel, O., Kitabın ı̇lk formu: Eski Mezopotamya’nın kil tabletleri, Sanat ve Tasarım Dergisi, 1, 25, 305-321, (2020).
6. Gülbahar, B., Okul yöneticilerinin öğretim programlarının uygulanmasındaki öğretim liderliği rollerini belirlemeye yönelik bir alanyazın tarama çalışması, Milli Eğitim Dergisi, 44, 201, 83-108, (2014).
7. Küçükali, R. ve Akbaş, H., Eleştirel düşüncenin bilimlerin gelişmesine katkıları, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19, 3, 1-10, (2016).
8. Sarıkaya, B., Türkçe öğretmenlerinin Türkçe ders kitapları ile ilgili görüşleri, Asya Studies, 7, 26, 1-14, (2023).

9. Özlüleci, M. ve Kayacan, K., Fen, mühendislik ve girişimcilik becerileri değerlendirme ölçeği: geçerlilik ve güvenirlik çalışması, Milli Eğitim Dergisi, 52, 1, 493-512, (2023).
10. Millî Eğitim Bakanlığı (MEB), Fen bilimleri dersi öğretim programı (ilkokul ve ortaokul 3, 4, 5, 6, 7 ve 8. sınıflar) [science curriculum (primary and secondary schools grades 3-8)], Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı, Ankara, (2018).
11. Gülhan, F. ve Şahin, F., Fen-teknoloji-mühendislik-matematik entegrasyonunun (STEM) 5.sınıf öğrencilerinin bu alanlarla ilgili algı ve tutumlarına etkisi, International Journal of Human Sciences, 13, 1, 602-620, (2016).
12. Akarsu, M., Okur Akçay, N. ve Elmas, R., STEM eğitimi yaklaşımının özellikleri ve değerlendirilmesi, Bogazici University Journal of Education, 37, 155-175, (2020).
13. Çavaş, P., Ayar, A. ve Gürcan, G., Türkiye’de STEM eğitimi üzerine yapılan araştırmaların durumu üzerine bir çalışma, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17, 1, 823-854, (2020).
14. Acar, D., Tertemiz, N. ve Taşdemir, A., STEM eğitimi ile öğrenim gören öğrencilerin matematik ve fen bilimleri problem çözme becerileri ve başarıları arasındaki ilişkinin incelenmesi, Bartın Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 3, 2, 12-23, (2019).
15. Çeken, R., İlköğretim öğrencilerinin 2005 öncesi ve sonrası uygulanan programlara göre aldıkları fen ve teknoloji eğitimine yönelik tutumu, Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, 14, 38-48, (2010).
16. Erdoğan, M., Kayır, Ç. G., Kaplan, H., Ünal, Ü. Ö. A. ve Akbunar, Ş., Teachers views on curriculum developed since 2005: A content analysis of the researches between 2005 and 2011, Kastamonu Education Journal, 23, 1, 171-196, (2015).
17. Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı, Öğretim programlarını değerlendirme raporu, 361, İzleme ve Değerlendirme Daire Başkanlığı, Ankara, (2020).
18. Honey, M., Pearson, G. ve Schweingruber, H., STEM integration in K-12 education: Status, prospects, and an agenda for research, 180, National Academies Press, Washington, (2014).
19. Ülger-Çetin, S., 5. sınıf fen bilimleri dersi “elektrik devre elemanları” ünitesi için stem uygulamalarının öğrencilerin akademik başarılarına ve STEM’e karşı tutumlarına etkisinin incelenmesi, Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Erzurum, (2023).
20. Chambliss, M. J. ve Calfee, R. C., Textbooks for learning: Nurturing children’s minds, 316, Blackwell, Oxford, (1998).
21. Altun, A., Türkiye’de ders kitaplarının tarihsel gelişimi ve sorunları, Eğitim ve Bilim, 40, 177, 1-15, (2015).
22. Millî Eğitim Bakanlığı ders kitapları ve eğitim araçları yönetmeliği, resmî gazete tarihi: 14.10.2021, resmî gazete sayısı: 31628. (2021). https://resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/10/20211014-1.htm, (11.02.2025).
23. Bybee, R. W., Achieving scientific literacy: From purposes to practices, 265, Heinemann, Portsmouth NH, (1997).
24. Uludağ, Z. ve Harman, G., Fen bilimleri öğretmenlerinin fen ve mühendislik uygulamalarına yönelik farkındalıklarının incelenmesi, Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 62, 3374-3425, (2024).
25. Yılmaz, Z. ve Yıldırım, H. İ., Fen bilimleri ders kitaplarının değerler açısından incelenmesi üzerine bir araştırma, Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 21, 2, 933-958, (2023).
26. Ünsal, İ. ve Bakar, E., Fen bilimleri dersi öğretim programı ve fen bilimleri ders kitaplarında stem eğitim yaklaşımının yeri, Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22, 2, 623-647, (2022).
27. Uyanık, S., Özakdağ, A. ve Yıldırım, M., Ortaokul fen bilimleri ders kitaplarında yer alan STEM etkinlik yeterliliklerinin incelenmesi, IBAD Sosyal Bilimler Dergisi, 13, 266-302, (2022).
28. Kenar, İ. ve Balcı, M., Fen ve teknoloji dersine yönelik tutum ölçeği geliştirme: ilköğretim 4 ve 5. sınıf örneği, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 34, 201-210, (2012).
29. Aktamış, H. ve Ergin, Ö., Fen eğitimi ve yaratıcılık, Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 20, 77-83, (2006).
30. Hacıoğlu, Y. ve Kutru, Ç., Fen eğitimiyle yaratıcı düşünme becerisinin geliştirilmesi: Türkiye’de yürütülen lisansüstü tezlerden yansımalar, Anadolu Öğretmen Dergisi, 5, 1, 77-96, (2021).
31. Kayacan, K. ve Özlüleci, M., Yedinci sınıf fen bilimleri ders kitabının fen, mühendislik ve girişimcilik uygulamaları açısından incelenmesi, Journal of Qualitative Research in Education, 27, 319-345, (2021).
32. Harlen, W., Assessment & inquiry-based science education: Issues in policy and practice, 95, Global Network of Science Academies, Trieste, (2013). https://www.interacademies.org/sites/default/files/publication/ibse_assessment_guide_iap_sep_0.pdf
33. Aydın, E. ve Derin, G., Matematik öğretmeni eğitiminde STEM-matematiksel modelleme birlikteliğinin problem çözme ve modelleme becerilerine etkisi, Bogazici University Journal of Education, 37, 93-121, (2020).
34. Bayar, Z., Kullanıcı deneyimi tasarımı odağında bir tasarım bileşeni olarak insan bilişselliği ve duygular, Yedi: Sanat, Tasarım ve Bilim Dergisi, Sanatta Dijitalizm Özel Sayısı, 267-279, (2024).
35. Norman, D. A., The design of everyday things, 270, Basic Books, Hachette UK, (2013).
36. Brown, T., Change by design: How design thinking transforms organizations and inspires innovation, 272, Harper Collins, New York, (2009).
37. Simon, H. A., The Science of the Artificial, 231, MIT Press, Massachusetts, (1996).
38. Ulrich, K. T., Design: Creation of artifacts in society, 137, Pearson, Narberth PA, (2011).
39. Güngör, T., Endüstri 4.0 çerçevesinde inovasyon ve teknoloji temelli büyüme, Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, (2018).
40. Zuhal, M., Güney Kore, Brezilya ve Türkiye’nin ulusal inovasyon sistemlerinin ve kalkınma deneyimlerinin karşılaştırmalı analizi, The Journal of International Scientific Researches, 5, 3, 402-426, (2020).
41. Koca, K. C., Sanayi 4.0: Türkiye açısından fırsatlar ve tehditler, Sosyoekonomi, 26, 36, 245-252, (2018).
42. Denizer, B., Ersöz, S. ve Bulut, K., Application of process ımprovement methods in r&d department, International Journal of Engineering Research and Development, 13, 3, 83-97, (2021).
43. Seçilmiş, N. ve Konu, A., OECD ülkelerinde Ar-Ge teşvikleri ve inovasyon ilişkisi üzerine ampirik bir inceleme, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16, 2, 686-702, (2019).
44. Schumpeter, J. A., Capitalism, socialism and democracy, 460, Routledge, London and New York, (1942). [Master e-book] https://doi.org/10.4324/9780203202050
45. Shane, S. ve Venkataraman, S., The promise of entrepreneurship as a field of research, The Academy of Management Review, 25, 1, 217–226, (2000).
46. Müftüoğlu, M. T., Girişimcilik, 157, Açıköğretim Fakültesi Yayınları, Eskişehir, (2004).
47. Erkan, S. ve Çoban, A., Ders kitaplarında yer alan yöresel özellikler, 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 10, 29, 315-345, (2021).
48. Hançer, A. H., Şensoy, Ö. ve Yıldırım, H. İ., İlköğretimde çağdaş fen bilgisi öğretiminin önemi ve nasıl olması gerektiği üzerine bir değerlendirme, Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 13, 13, 80-88, (2003).
49. Şahin, M., Ders kitaplarının mesaj tasarımı ilkeleri açısından değerlendirilmesi, Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 13, 3, 129-154, (2012).
50. Singer, S. R., Nielsen, N. R. ve Schweingruber, H. A., Discipline-based education research: Understanding and improving learning in undergraduate science and engineering, 282, National Academies Press, Washington, (2012).
51. Pehlivanoğlu, F. ve Kayan, K., Türkiye’de girişimcilik: mevcut durum analizi ve çözüm önerileri, Kırklareli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 8, 1, 58-78, (2019).
52. Tezcan Şirin, G., Tüysüz, M. ve Kaval Oğuz, E., Ortaokul fen bilimleri ders kitaplarında yer alan etkinliklerin STEM etkinliklerine uygunluğuna dair öğretmen görüşleri, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19, Özel Sayı, 354-386, (2022).
53. Bybee, R. W., What is STEM education?, Science, 329, 5995, 996-996, (2010).
54. Sanders, M. E., Stem, stem education, stemmania, The Technology Teacher, 68, 4, 20-26, (2008).
55. Yakman, G., STEAM Education: an overview of creating a model of integrative education, In The Pupils’ Attitudes Towards Technology Conference, 2008 Annual Proceedings, 1-28, Pulaski VA, (2008).
56. Ayvacı, H. Ş., Alaca, M., B. ve Er-Nas, S., Fen bilimleri öğretim programında yeniden yapılandırılan fen ve mühendislik uygulamalarının öğretmen görüşlerine dayalı olarak değerlendirilmesi, Journal of Instructional Technologies and Teacher Education, 9, 1, 28-41, (2020).
57. Çınar, S. ve Terzi, S. Y., STEM eğitimi almış öğretmenlerin STEM öğretimi hakkındaki görüşleri, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18, 2, 213-245, (2021).
58. Chiappetta, E. L. ve Fillman, D.A., Analysis of five high school biology textbooks used in the United States for inclusion of the nature of science, International Journal of Science Education, 29, 15, 1847–1868, (2007).
59. Eroğlu Doğan, E., Ekinci, R. ve Doğan, D., Fen bilimleri ders kitapları ile ilgili yapılan çalışmaların incelenmesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9, 5, 3479-3499, (2020).
60. Demir, S. ve Şahin, F., Fen bilimleri ders kitaplarında STEM eğitiminin yeri: Bir içerik analizi çalışması, Eğitim ve Bilim, 45, 204, 45-61, (2020).
61. Yıldırım, B. ve Altun, Y., Mühendislik tasarım temelli fen eğitimi ve öğretim materyalleri geliştirme: Ders kitaplarına yansımalar, Fen Eğitimi Dergisi, 7, 1, 22-34, (2019).
62. Yıldırım, A. ve Şimşek, H., Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri, 427, Seçkin Yayıncılık, Ankara, (1999).
63. Merriam, S. B. ve Tisdell, E. J., Qualitative research: A guide to design and implementation, 368, John Wiley & Sons, San Francisco, (2015).
64. Şimşek, N. ve Arslan, K., Matematik öğrenme güçlüğü ile ilgili çalışmaların betimsel analizi, Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 13, 1, 433-449, (2022).
65. Denzin, N. K., Triangulation 2.0, Journal of Mixed Methods Research, 6, 2, 80–88, (2012).
66. NGSS Lead States, Next generation science standards: For states, by states, 534, The National Academies Press, Washington DC, (2013).
67. Söğüt, M., Ortaokul öğrencilerinin girişimcilik becerilerinin geliştirilmesi: bir öğretmen eylem araştırması, Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara, (2024).