Türk İş Hukuku Temelinde Engellilerin İstihdamına Yönelik Toplumsal Perspektif

Yıl 2025, Cilt: 2 Sayı: 2, 167 - 196, 30.12.2025

Özgür Başyiğit

Öz

Toplumu oluşturan bütün bireylerin, kaynak ve hizmetlerden yararlanma ve ülke ekonomisine katkı sağlama hakkından eşit bir biçimde faydalanması sosyal bütünleşme ve kalkınmanın temel bir gereğidir. Bu hak bireyin gelişiminden, ekonomik getirilere kadar varan pek çok alanda gelişme sağlamaktadır. Engelli bireylerin çalışma yaşamına katılmaları toplumsal yapılanma ve ekonomik işleyiş anlamında çok boyutlu bir mesele olarak karşımıza çıkmaktadır. Engellilerin istihdam dışı bırakılmalarına neden olan düzenlemeler ve uygulamalar anayasal özgürlük ve hakların kısıtlanmasına, koşullanması ve kişisel gelişimin zayıflamasına neden olmaktadır. Engellilere yönelik ayrımcılıkla etkin bir şekilde mücadele edilebilmesi ve eşit fırsatlardan yararlanma imkanı sağlanabilmesi için aktif politikalara ihtiyaç vardır. Söz konusu aktif politikaların başında ise engellilerin onurlarına ve koşullarına uygun bir iş sahibi olmasının sağlanması gelmektedir. İstihdama katılma hakkının tanınması ve korunması sayesinde, engellilerin topluma entegrasyonları ve sosyal gelişimleri ivme kazanmıştır. Ülkemizde başta Cumhurbaşkanlığı olmak üzere bakanlıklar ve üniversiteler nezdinde güçlü bir koruma çerçevesi sunmak yönünde etkili çalışmalar yürütülmekte, engelli kişilerin istihdam hakkını güvence altına almaya ve engellilerin sosyal hizmetlere erişimlerini kolaylaştırmaya yönelik eylemler geliştirilmektedir. Ancak bu faaliyetlerin özel sektör tarafından da desteklenmesi zorunluluğu gözden uzak tutulmamalıdır. Mevcut çalışmamızda ülkemizdeki hakim politika ve toplumsal bakış açısı dahilinde engellilerin işgücü piyasasındaki yeri ve konumuna yönelik perspektifler ortaya konmaya çalışılmıştır. Engellilerin istihdam süreçlerinde karşılaştıkları sorunlar ve bu sorunlara yönelik çözüm esaslı önerilerimiz güncel mevzuat hükümleriyle birlikte verilmiş, karşılaştırmalı hukuktan örnekler sunulmak suretiyle teknolojiden faydalanmanın sağlayacağı faydaların altı çizilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Engelli Hakları , İşgücü Piyasası , İnsan Onuru , Toplumsal Bakış , İstihdam.

Etik Beyan

Çalışmanın tüm süreçlerinin araştırma ve yayın etiğine uygun olduğunu, etik kurallara ve bilimsel atıf gösterme ilkelerine uyduğumu beyan ederim.

Teşekkür

Hukuk literatürüne çok önemli katkılar sağlamakta olan böylesi önemli bir derginin yayına hazırlanması ve sunulmasında emeği geçen herkese teşekkürü bir borç bilirim.

Basierend auf Türkischem Arbeitsrecht Soziale Perspektive auf Die Beschäftigung von Behinderten Menschen

Öz

Es ist eine Grundvoraussetzung für die soziale Integration und Entwicklung, dass alle Menschen, die die Gesellschaft bilden, gleichermaßen das Recht haben, von Ressourcen und Dienstleistungen zu profitieren und zur Wirtschaft des Landes beizutragen. Dieses Recht bietet Entwicklung in vielen Bereichen, von der individuellen Entwicklung bis hin zu wirtschaftlichen Erträgen. Die Teilhabe behinderter Menschen am Arbeitsleben erscheint im Hinblick auf die soziale Strukturierung und das wirtschaftliche Funktionieren als ein mehrdimensionales Problem. Vorschriften und Praktiken, die Menschen mit Behinderungen von der Beschäftigung ausschließen, schränken verfassungsmäßige Freiheiten und Rechte ein, beeinträchtigen sie und schwächen die persönliche Entwicklung. Es bedarf aktiver Maßnahmen, um die Diskriminierung von Menschen mit Behinderungen wirksam zu bekämpfen und ihnen die Möglichkeit zu geben, von gleichen Chancen zu profitieren. Die wichtigste aktive Politik besteht darin, sicherzustellen, dass behinderte Menschen einen Arbeitsplatz haben, der ihrer Würde und ihren Bedingungen entspricht. Durch die Anerkennung und den Schutz des Rechts auf Teilhabe am Erwerbsleben hat die Integration und soziale Entwicklung behinderter Menschen in die Gesellschaft an Dynamik gewonnen. In unserem Land werden wirksame Anstrengungen unternommen, um einen starken Schutzrahmen zu schaffen, insbesondere durch die Präsidentschaft, Ministerien und Universitäten, und es werden Maßnahmen entwickelt, um die Beschäftigungsrechte behinderter Menschen zu sichern und den Zugang behinderter Menschen zu sozialen Diensten zu erleichtern. Allerdings darf die Notwendigkeit der Unterstützung dieser Aktivitäten durch den Privatsektor nicht außer Acht gelassen werden. In unserer aktuellen Studie haben wir versucht, Perspektiven zur Stellung und Stellung behinderter Menschen auf dem Arbeitsmarkt innerhalb der in unserem Land vorherrschenden politischen und gesellschaftlichen Perspektive aufzuzeigen. Die Probleme, mit denen behinderte Menschen in ihren Beschäftigungsprozessen konfrontiert sind, und unsere Lösungsvorschläge für diese Probleme werden zusammen mit aktuellen gesetzlichen Bestimmungen dargelegt und die Vorteile der Nutzung von Technologie werden durch die Darstellung von Beispielen aus der Rechtsvergleichung unterstrichen.

Anahtar Kelimeler

Behindertenrechte , Arbeitsmarkt , Menschenwürde , soziale Perspektive , Beschäftigung.

Etik Beyan

Ich erkläre, dass alle Prozesse der Studie im Einklang mit der Forschungs- und Publikationsethik stehen und dass ich ethische Regeln und wissenschaftliche Zitiergrundsätze einhalte.

Teşekkür

Ich möchte allen meinen Dank aussprechen, die zur Vorbereitung und Präsentation einer so wichtigen Zeitschrift beigetragen haben, die bedeutende Beiträge zur juristischen Literatur leistet.

Based on Turkish Labor Law Social Perspective on The Employment of Disabled People

Öz

It is a fundamental requirement of social integration and development that all individuals constituting the society benefit equally from the right to benefit from resources and services and contribute to the country's economy. This right provides development in many areas ranging from the development of the individual to economic returns. The participation of disabled individuals in working life emerges as a multidimensional issue in terms of social structuring and economic functioning. Regulations and practices that exclude disabled individuals from employment cause the restriction, conditioning of constitutional freedoms and rights and the weakening of personal development. Active policies are needed to effectively combat discrimination against disabled individuals and to ensure the opportunity to benefit from equal opportunities. The most important of these active policies is to ensure that disabled individuals have a job that suits their dignity and conditions. Thanks to the recognition and protection of the right to participate in employment, the integration of disabled individuals into society and their social development have gained momentum. In our country, effective efforts are being made to provide a strong protection framework, primarily by the Presidency, ministries and universities, and actions are being developed to secure the employment rights of disabled people and facilitate their access to social services. However, the necessity of supporting these activities by the private sector should not be overlooked. In our current study, we have attempted to present perspectives on the place and position of disabled people in the labor market within the framework of the dominant policy and social perspective in our country. The problems encountered by disabled people in their employment processes and our solution-based suggestions for these problems are provided together with current legislative provisions, and the benefits of using technology are underlined by presenting examples from comparative law.

Anahtar Kelimeler

Disability Rights , Labor Market , Human Dignity , Social Perspective , Employment.

Etik Beyan

I declare that all processes of the study are in accordance with research and publication ethics, and that I comply with ethical rules and scientific citation principles.

Teşekkür

I would like to express my gratitude to everyone who contributed to the preparation and presentation of such an important journal, which makes significant contributions to the legal literature.

Kaynakça

• Akbulut S, Gerçekten Eşit Miyiz? Acı(ma), Zayıf Gör(me) ve Yok Say(ma) Ekseninde Engelli Ayrımcılığı (1 bs, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları 2012)
• Akpulat KA, ‘İşverenin Engelli İşçi Çalıştırma Yükümlülüğü’ (2019) 77 İstanbul Hukuk Mecmuası 523
• Albayrak H ve Yuvalı E, ‘İşverenin Eşit Davranma Borcuna Aykırı Davrandığı İddialarının İspat Hukuku Açısından Değerlendirilmesi’ (2012) 9 Legal İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku Dergisi 34
• Arslan H ve Altıntaş G, ‘Engellilerin Çalışma Yaşamına Katılımını Arttırarak Toplumla Kaynaşmalarını Sağlamayı Hedefleyen Bir Model Önerisi’ (2014) 2 (5) Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 165
• Aykutalp Özen KG, ‘Nefret ve Ayırımcılık Suçu’ (2021) 2 Namık Kemal Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 419
• Buluş S, ‘Engelli Bireylere Yönelik Kamusal Sosyal Yardım ve Sosyal Hizmetler’ (2022) 2 Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi 835
• Çatalkaya DU, ‘İş Hukukunda Eşitlik İlkesinin İki Bileşeni: İşverenin Dar Anlamda Eşit Davranma Borcu ve Ayrım Yasağı’ (2021) 2 Çalışma ve Toplum 859
• Çelik N, Caniklioğlu N, Canbolat T ve Özkaraca E, İş Hukuku Dersleri (36 bs, Beta Yayınları 2023)
• Çelik A, Avrupa Birliği Sosyal Politikası ve Türkiye, (1 bs, Kitap Yayınevi 2014)
• Çolak NY, ‘Firma Temsilcilerinin Perspektifinden Engelli İstihdamındaki Sorunlar ve Çözüm Önerileri: İstanbul İli Tekstil Sektöründe Nitel Bir Araştırma’ (2024) 8 (2) Uluslararası Ekonomi İşletme ve Politika Dergisi 476
• Dalğıç M, ‘Toplumda Engelli Algısı’ (2021) 12 Diyanet Aylık Dergi 43
• Deniz B, ‘Türk Hukukunda Engelliler Bakımından Kamu Hizmetine Girme Hakkı’ (2021) 3 Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1, 100
• Dulay Yangın D, ‘Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu’nun İş İlişkisinde Ayrımcılık Yasağına İlişkin 2023/238 Sayılı Kararı ve Düşündürdükleri’ (2023) 50 Sicil, 152, 153
• Durmaz Ş, ‘Engellilik ve İşgücü Piyasası İlişkisi’ (2017) 15 Bartın Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 249
• Erbil Erdugan Erbil F, Türkiye’de Özürlü Yoksulluğu Ve Mücadele Politikalarının Değerlendirilmesi: Ankara-Keçiören Örneği (Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı Yayınları 2010)
• Ektaş A.F, Ulusalüstü Boyutlarıyla Engelli Hakları ve Engelli Kişilerin Hakları Sözleşmesi (1 bs, On İki Levha Yayınları 2017)
• Genç Y ve Çat G, ‘Engellilerin İstihdamı ve Sosyal İçerme İlişkisi’ (2013) 1 Akademik İncelemeler Dergisi 363
• Gönülaçan, A, ‘Engelli İstihdamına Yönelik İşveren Tutumları: Trabzon Örneği’ (2016) 16 (3) Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 111
• Gün A, Engellilerin İstihdamı ve Yaşam Memnuniyeti (1 bs, Nobel Yayıncılık 2023)
• Gürler S, Engelli Kadınların İnsan Hakları, (1 bs, Astana Yayınları 2016)
• Henckaerts JM ve Beck D, Uluslararası İnsancıl Teamül (Örf Adet) Hukuku (1 bs, Uluslararası Kızılhaç Komitesi çev, Beta Yayınevi 2005)
• Kalabalık H, İnsan Hakları Hukukuna Giriş (6 bs, Seçkin Yayıncılık 2024)
• Karaaslan L, ‘Geçmişten Günümüze Engelli İstihdamı: Engelliler için Nitelikli İstihdamda Yeni Yaklaşımlar’ (2020) Özel Sayı (1) Çalışma İlişkileri Dergisi 46
• Karaca EZ ve Nam D, ‘Kronik Bir Sosyal Sorun: Engellilere Yönelik Ayrımcılık’ (2021) 23 (1) Bilgi Sosyal Bilimler Dergisi 167
• Karagözler M, Bir Temel Hak Olarak Çalışma Hakkı (1 bs, On İki Levha Yayıncılık 2021)
• Kaynak RE, Yolsever S ve Ekmen F, Engellilik ve İstihdam (1 bs, Down Sendromu Derneği İktisadi İşletmesi Yayınları 2016)
• Kocayusufpaşaoğlu N, Borçlar Hukuku Genel Bölüm, C. 1, Borçlar Hukukuna Giriş Hukuki İşlem Sözleşme, (7 bs, Filiz Kitabevi 2017)
• Koçman A ve Tufan İ, ‘Engelliler İçin Normal Bir Yaşam’ (2005) 2 Ufkun Ötesi Bilim Dergisi 49
• Korkmaz BC, ‘Türkiye’de Engelli İstihdamında Yaşanan Zorluklar’ (2023) 23 Ufkun Ötesi Bilim Dergisi 62
• Köksal A, Türkiye’de Engelli İstihdamı ve Bir Araştırma (1 bs, Eğiten Kitap 2020)
• Mollamahmutoğlu H, Astarlı M ve Baysal U, İş Hukuku (7 bs, Lykeion Yayınları 2022)
• Okur Z, ‘İş Uyuşmazlıklarında İşçi Lehine İspat Kolaylığı’ (2016) 1 İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası Prof. Dr. Fevzi Şahlanan’a Armağan Özel Sayı, 591
• Öksüz EE, Uçar AG ve Kara Ö, Türkiye’de Engelli Kadınların Durumu, İhtiyaçları ve Öncelikleri (1 bs, Engelli Kadın Derneği Yayınları 2024)
• Özateş SO, ‘Engelliliğe İlişkin Varsayımların Keşfi: Görmezden Gelme ya da Normal Dışı Görme’ (2018) 5 Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 192
• Özdemir S, ‘Engelli Bireylerin Manevi Rehabilitelerinde İletişimin Önemi’ (2017) 38 Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 137
• Polat Kanyılmaz E, ‘Engelli Bireylerin Çalışma Yaşamında Karşılaştıkları Sorunlara Yönelik Nitel Bir Araştırma: Çanakkale Örneği’ (2020) 39 İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 869
• Seyyar A, ‘İş Dünyası ve İstihdam Açısından Sakaryalı Özürlüler’ (2005) 39 Sakarya Ekonomi Dergisi 36 Söyler İ, Hukukun Temelleri (2 bs, Platon Hukuk Yayınevi 2023)
• Süzek S ve Başterzi S, İş Hukuku (24 bs, Beta Yayınevi 2024)
• Şenol KE, ‘Sözleşmenin İçeriğini Belirleme Özgürlüğü ve Bunun Genel Sınırı: TBK m.27’ (2016) 74 (2) İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası 709
• Şişman Y, ‘Özürlülük Alanında Kullanılan Kavramlar Üzerine Genel Bir Değerlendirme’ (2012) 28 Sosyal Politika Çalışmalar 69
• Tunçomağ K ve Centel T, İş Hukukunun Esasları (10 bs, Beta Yayıncılık 2022)
• Tuncay C, Ekmekçi Ö ve Gülver E, Sosyal Güvenlik Hukuku Dersleri (22 bs, Beta Yayıncılık)
• Şakar M, İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku (15 bs, Beta Yayıncılık 2024)
• Yaman M, ‘İşverenlerin Engelli, Eski Hükümlü ve Terör Mağduru İstihdam Etme Yükümlülüğü’ (2023) 8 Sosyal Bilimler Dergisi 99
• Elektronik Kaynaklar <https://aile.gov.tr/media/135432/eyhgm_istatistik_bulteni_nisan_23.pdf> Erişim Tarihi 3 Mart 2025
• <https://ec.europa.edu/eurostat/statisticsexplained/index.php?title=Disability_statistics_poverty_and_income_inequalities> Erişim Tarihi 10 Temmuz 2025
• <https://normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/Dosyalar/Kararlar/KararPDF/2015-34-nrm.pdf> Erişim Tarihi 10 Temmuz 2025
• <https://www.tihek.gov.tr/ public/pdf/files/vfqfm4.pdf> Erişim Tarihi 10 Temmuz 2025
• <https://engelsiz.yok.gov.tr/Sayfalar/Haberler/2020/engelsiz-erisim-engelsiz-egitim.aspx> Erişim Tarihi 20 Haziran 2025