Türk sinemasında aile üyelerinin perspektifinden portreler: Teyzem ve Dayım Filmlerinin Freytag Piramidi ve sosyolojik çözümlemeyle incelenmesi

Yıl 2025, Cilt: 28 Sayı: 54, 827 - 852, 16.12.2025

Emre Ertürk

https://doi.org/10.31795/baunsobed.1629977

Öz

Aile, toplumsal bağlamdan etkilenen ve aynı zamanda onu etkileyen dinamik bir yapıdır. Duygusal, psikolojik ve sosyal etkileşimlerin gerçekleştiği bu alan, bireylerin kimlik oluşumunda belirleyici bir rol oynamaktadır. Toplumsal yapıyla sıkı bir ilişki içinde yer alan Türk sinemasının aileye dair temsilleri de çoğunlukla kolektivist bir tutumla ve geleneksel değerlerle şekillenmiş patriarkal bir çerçevede tasvir edilmektedir. Çalışma kapsamında ele alınan Halit Refiğ’in Teyzem (1986) ve Tayfun Pirselimoğlu’nun Dayım (1999) filmleri de aile olgusunu ve aile ilişkilerini irdelemekte, “yeğen” figürünün bakış açısıyla teyze ve dayı karakterlerini sorgulamaktadır. İki erkek çocuğun anlatıcı olduğu bu filmler, aile içi dinamiklere dair önemli perspektifler sunarken aynı zamanda bireysel hafızaların toplumsal bağlamda yeniden üretildiğini göstermektedir. Bu çerçevede amaçlı örneklem yöntemiyle belirlenen filmler, Gustav Freytag’ın Piramidi temelinde analiz edilmiştir. Bu yapı, anlatının Giriş, Yükselen Aksiyon, Doruk Noktası, Düşüş Aksiyonu ve Çözüm gibi unsurlarını incelemeye olanak sağlayarak dramaturjik bir okumaya imkân tanımaktadır. Freytag’ın parametreleri üzerinden yapılan çözümlemenin ötesinde, elde edilen veriler sosyolojik film çözümlemesi yöntemiyle de yeniden okunmuştur. Bu yaklaşım, bireysel deneyimlerin ve aile içi krizlerin, toplumsal yapının normatif düzenlemeleri ve ideolojik baskılarıyla nasıl iç içe geçtiğini göstermektedir. Aile sosyolojisi bağlamında ise, her iki film aileyi hem duygusal bağların kurulduğu hem de toplumsal düzenin yeniden üretildiği bir alan olarak konumlandırmaktadır. Kişisel özerklik ile toplumsal beklentiler arasındaki etkileşim, bireyin aile kurumu içerisindeki kimliğini ve aidiyetini şekillendirirken, patriarkal kültürel yapının sınırları da görünür kılınmakta; dramatik anlatı ile sosyolojik çözümlemenin kesiştiği verimli bir inceleme alanı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Türk sineması , Aile , Freytag Pramidi , Halit Refiğ , Tayfun Pirselimoğlu

Portraits from the perspective of family members in Turkish cinema: Analysis of Teyzem and Dayım films with Freytag's Pyramid and sociological analysis

Öz

The family is dynamic and exerts impact on society. The realm of emotional, psychological, and social interactions influences identities. Turkish cinema, intricately linked to the social framework, frequently depicts families within a collectivist and patriarchal environment influenced by traditional values. The portrayal of family in Turkish cinema mirrors the social framework and influences popular sentiment. This analysis investigates Halit Refiğ’s film Teyzem (1986) and Tayfun Pirselimoğlu’s film Dayım (1999). These films examine familial relationships and the “nephew” viewpoint of aunt and uncle figures. The films are narrated by two young toddlers who explore familial bonds and the recurrence of social events. Gustav Freytag’s Pyramid was employed to analyze purposive sampling videos. This framework facilitates a dramatic interpretation of the narrative’s Introduction, Development, Climax, Resolution, and Catastrophe segments. In addition to Freytag’s framework, sociological film analysis was employed to assess the data. This approach illustrates the impact of social norms and beliefs on individual and familial problems. In family sociology, both films portray the family as a locus of emotional bonds and social structure. The tension between personal autonomy and society expectations influences individual identity and belonging within the family unit, underscores the constraints of the patriarchal cultural framework, and enriches both the dramatic narrative and sociological study.

Anahtar Kelimeler

Turkish cinema , Family , Freytag Pyramid , Halit Refiğ , Tayfun Pirselimoğlu

Teşekkür

I would like to thank my student Okan Yılmaz for his ideas and impressions on the film Dayım.

Kaynakça

• Atakan, S. A. (1991). Boşanma sürecinde yaşanan evreler. B. Dikeçligil, & A. Çiğdem (Ed.). Evlilik kurumu ve ilişkileri içinde (ss. 549-550). Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Yayınları.
• Başgüney, H. (2010). Türk Sinematek Derneği-Türkiye’de politik tartışma. Libra Yayınları
• Birkan, A. E. (2022). Yeni kara film olarak Tayfun Pirselimoğlu sineması: Filmlerin sinematografi ve anlatı analizleri. [Doktora Tezi], Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Bozkurt, A. (2024). Saç: Sistemin Uzak Uçlarında. Altyazı. 11.06.2024 tarihinde https://altyazi.net/yazilar/elestiriler/sac-sistemin-uzak-uclarinda/ adresinden alındı.
• Bütev, S., & Öztürk, S. (2017). Tayfun Pirselimoğlu ile söyleşi. SineFilozofi, 2(3), 220-239.
• Cherlin, A. J. (2009). The marriage-go-round: The state of marriage and the family in America today. Journal of Marriage and Family, 72(5), 1455–1457.
• Erkal, M. E. (2006). Sosyoloji (toplumbilimi). Der Yayınları.
• Francis, D. W. (2019). Excavating Freytag’s Pyramid narrative, ıdentity and the museum visitor experience. University College of London, Institute of Archeology.
• Freytag, G. (2007). Technique of the drama: An exposition of dramatic composition and art. Scott, Foresman P.
• Giddens, A., & Sutton, P. W. (2014). Essential consepts in socıology. John Wiley & Sons Press.
• Hart, J. (2021). Storycraft. The University of Chicago Press.
• Kandiyoti, D. (1984). Rural transformation in Turkey and ıts ımplications for women’s status, in women on the move: Contemporary changes in family and society. UNESCO.
• Kağıtçıbaşı, Ç. (2021). İnsan, aile, kültür. Remzi Kitabevi.
• Karabulut, T. (2015). Dramatik yapının analizinde Freytag tekniğinin kullanımı. Tiyatro Araştırmaları Dergisi, 39(2), 37-55.
• Kierkergaard, S. (2019). Felsefe parçaları ya da bir parça felsefe. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Onaran, A. Ş. (1994). Türk sineması. Kitle Yayıncılık.
• Özden, Z. (2004). Film eleştirisinde temel yaklaşımlar ve tür filmi eleştirisi. İmge Kitabevi.
• Özdemir, S. (2011). Yeni kara filmler. Nirengi Kitap.
• Refiğ, H. (1967). Bende Bir Kara Sevda Var. Yön Dergisi, 15(15), 14-15.
• Schärfe, H. (2008). Narratives that move. In persuasive 2008: Oulu University, The Third International Conference, 102-105.
• Sartre, J. P. (2022). Varlık ve hiçlik fenomenolojik ontoloji denemesi. İthaki Yayınları.
• Süar Oral, S., & Çetin Erus, Z. (2018). Kolektif sinemada dönüşen aile kavramı üzerinden kolektif belleğin kurucusu olarak kadın ve erkek. İNİF e-dergi, 3(1), 213-233.
• Tokuroğlu, B. (1991). Türkiye’de aile araştırmaları-Türk aile ansiklopedisi 1. T.C. Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Yayınları
• Tuna, F. (1965). Halit Refiğ ile “Kırık Hayatlar” üzerine bir konuşma. Sinema Dergisi, 65(6), 8-10.
• Turgut, T. (2011). Çalışmaya tutkunluk: İş yükü, esnek çalışma saatleri, yönetici desteği ve iş-aile çatışması ile ilişkileri. Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 3(4), 155-179.
• Wagner, D. G., & Berger, J. (1997). Gender and ınterpersonal task behaviors: Status expectation accounts. Sociological Perspectives, 40(1), 1-32.
• Webster, H. (1929). Sumner and Keller’s science of society. The Quarterly Journal of Economics, 43(2), 324–337.
• Esen, Uluç (2014). Aristotales’ten Freytag’a klasik drama yapısı. [Yüksek Lisans Tezi], Eskişehir Anadolu Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü.
• Yağbasan, M., & Ateş, U. (2018). 1980 öncesi ve 2000 sonrası Türk sinemasında ailenin temsili. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, 67(22), 26-40.