On the trail of the bandit: Kidnappings in and around Balıkesir in the early 20th century

Öz

Banditry activities, which made its presence felt almost every period as a chronic public order problem in the Ottoman Empire, deeply affected the society in many aspects, including economic, sociological and psychological, and shook public security from its foundations. One of the most prominent acts of banditry that increased day by day across the country was the act of kidnapping, which is the subject of this study. In addition to its negative effects on social life, these acts, which the banditry turned into a professional source of income, reached a dangerous and harmful dimension that hindered commercial activities and production, caused foreign ambassadors to put pressure on the Ottoman government for the protection, rescue and ransom of their kidnapped subjects, and, in short, targeted the state authority. From this point of view, the cases of kidnappings carried out by bandits in the early twentieth century in order to extort ransom from people of different social status living in and around Balıkesir are analyzed based on the archival documents that form the basis of this study. In this way, it was aimed to reveal the struggle of the Ottoman government, local authorities and law enforcement forces against banditry in Balıkesir and its environs, the methods they followed, and the sociocultural, political and economic consequences of the kidnapping of innocent people by bandits. In the light of the data obtained, it was determined with concrete examples that despite the measures taken in the light of the data obtained, banditry incidents continued to exist strongly in various villages, towns and accidents of Balıkesir as well as throughout the country due to the political, administrative and financial weaknesses.

Anahtar Kelimeler

• Public Order
• Balıkesir
• Banditry
• Ransom
• Kidnapping

Eşkıyanın izinde: XX. yüzyıl başlarında Balıkesir ve çevresinde insan kaçırma vakaları

Öz

Osmanlı Devleti’nde kronik bir asayiş sorunu olarak varlığını hemen her dönem hissettiren eşkıyalık faaliyetleri, toplumu iktisadi, sosyolojik ve psikolojik olmak üzere birçok bakımdan derinden etkileyen, kamu güvenliğini temelinden sarsan hadiselerdendi. Ülke sathında günden güne artan eşkıyalık hareketleri arasında öne çıkanlardan biri de bu çalışmanın konusunu teşkil eden insan kaçırma fiiliydi. Eşkıyanın profesyonel bir kazanç kapısı haline getirdiği söz konusu eylemleri, toplumsal yaşama yönelik olumsuz tesirlerinin dışında, ticarî faaliyetlere ve üretime ket vuran, yabancı elçilerin kaçırılan tebaasının korunması, kurtarılması ve fidye bedelinin tazmini gibi hususlarda Osmanlı hükümetine baskı yapmasına yol açan, özetle devlet otoritesini hedef alan, tehlikeli ve zararlı bir boyuta ulaştı. Bu noktadan hareketle, XX. yüzyıl başlarında eşkıyanın Balıkesir ve çevresinde yaşayan farklı sosyal statüye sahip kimselerden fidye koparmak maksadıyla gerçekleştirdiği insan kaçırma vakaları, çalışmanın temelini teşkil eden arşiv belgelerine istinaden incelendi. Bu sayede Balıkesir ve çevresi odağında Osmanlı hükümeti, bölgedeki mülki amirler ve kolluk kuvvetlerinin eşkıyalıkla mücadeleleri, takip ettikleri yöntem ile eşkıyanın masum insanları kaçırmasının meydana getirdiği sosyokültürel, siyasi ve iktisadi sonuçların ortaya konulması amaçlandı. Elde edilen veriler ışığında alınan tedbirlere rağmen, içinde bulunulan siyasi, idari ve mali zaafların da tesiriyle, eşkıyalık olaylarının ülke genelinde olduğu gibi Balıkesir’in çeşitli köy, kasaba ve kazalarında da güçlü bir şekilde varlığını sürdürdüğü somut örnekleriyle tespit edildi.

Anahtar Kelimeler

• Asayiş
• Balıkesir
• Eşkıyalık
• Fidye
• İnsan kaçırma

Kaynakça

1. Aydın, M. (1998). Makedonya meselesi ve Amerikalı rahibenin kaçırılması. Osmanlı Araştırmaları, 18 (18), 239-257.
2. Barkey, K. (2011). Eşkıyalar ve devlet: Osmanlı tarzı devlet merkezileşmesi. 2. Baskı. (Zeynep Altok, Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
3. Braudel, F. (1990). Akdeniz ve Akdeniz dünyası. (M. Ali Kılıçbay, Çev.). C. II, Eren Yayıncılık.
4. Bülbül, İ. (2010). Balya-Karaaydın maden şirketi işçileri 1901-1922. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(24), 227-240.
5. Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Babıali Evrak Odası Evrakı (BOA, BEO): 824/61742; 878/65796; 1155/86585; 1605/120336; 1605/120339; 2203/165222; 2466/184903; 2578/193328; 2585/193807; 2594/194547; 2604/195256; 2627/196970; 2633/197421; 2642/198104; 2769/207664; 2772/207864; 2775/208096; 2793/209405; 2818/211326; 2904/217732; 3031/227281; 3118/233782; 3211/240795; 3322/249122; 3322/249123; 3246/243414; 3562/267150; 3615/271088; 4543/340669; 4544/340793.
6. Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Dahiliye Nezareti Altıncı Şube (BOA, DH. EUM. 6 Şb): 15/39; 29/4; 34/17; 35/58; 38/42.
7. Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Dahiliye Nezareti Asayiş Kalemi (BOA, DH. EUM. AYŞ): 1/19; 53/9; 53/65; 54/54; 55/87; 57/37.
8. Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Dahiliye Nezareti Emniyet Şubesi (BOA, DH. EUM. EMN): 31/10; 31/24. Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Dahiliye Nezareti Hukuk (BOA, DH. H): 13/58; 67/2; 67/8; 67/10.

9. Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Dahiliye Nezareti Kalem-i Mahsus (BOA, DH. KMS): 24/66.
10. Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi (BOA, DH. MKT): 452/55; 460/35; 593/62; 990/9; 962/11; 1181/27; 1201/61; 1544/111; 2471/73; 2504/48; 2668/34; 2839/25; 2894/99; 2900/36; 2903/32; 2912/6.
11. Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Dahiliye Nezareti Muhaberatı Umumiye İdaresi (BOA, DH. MUİ): 1-5/29; 4-1/38; 20-1/30; 68-1/51.
12. Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Dahiliye Nezareti Şifre Kalemi (BOA, DH. ŞFR): 41/179; 82/166; 82/191; 104/209; 196/14; 232/123; 294/29; 294/53; 383/81; 389/69; 397/120; 398/4; 574/76; 575/93; 621/25.
13. Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Dahiliye Nezareti Tesri-i Muamelat ve Islahat Komisyonu Muamelat Evrakı (BOA, DH. TMIK. M): 156/66; 218/35.
14. Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Hariciye Nezareti Siyasi (BOA, HR. SYS): 15/27.
15. Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Hariciye Nezareti Tahrirat (BOA, HR. TH): 213/117.
16. Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Yıldız Sadaret Hususi Maruzat Evrakı (BOA, Y. A. HUS): 236/111.
17. Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Yıldız Sadaret Resmi Maruzat Evrakı (BOA, Y. A. RES): 110/67.
18. Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Yıldız Esas Evrakı Kamil Paşa Evrakı (BOA, Y. EE. KP): 6/552; 12/1187; 27/2608.
19. Cumhurbaşkanlığı devlet arşivleri başkanlığı Osmanlı arşivi, Yıldız Perakende Evrakı Askeri Maruzat (BOA, Y. PRK. ASK): 241/18.
20. Çevik, Z. (2017). Hasan Basri (Çantay) Bey’in Ses Gazetesi’ne göre Balıkesir’de asayiş meselesi ve Balat (Dursunbey). Kuvâ-yı Milliye şehri Balıkesir: Kentin yakın tarihinden sosyal ve kültürel izler içinde (ss. 247-254). Karesi Belediyesi Kültür Yayınları.
21. Daşcıoğlu, K. (2017). Osmanlı’da eşkıyalık hareketlerinin cezalandırma yöntemi olarak sürgünler. O. Köse (Ed.). Osmanlı’dan günümüze eşkıyalık ve terör içinde (ss. 303-317). Samsun İlkadım Belediyesi Kültür Yayınları.
22. Derdest, (2 Mayıs 1332). Karesi, Üçüncü sene, 4-108, 2.
23. Derdest, (20 Ağustos 1917a). Karesi, Dördüncü sene, 15-171, 1.
24. Derdest, (10 Eylül 1917b). Karesi, Dördüncü sene, 18-174, 1.
25. Derdest, (17 Eylül 1917c). Karesi, Dördüncü sene, 19-175, 1.
26. Derdest, (8 Teşrinievvel 1917d). Karesi, Dördüncü sene, 21-177, 1. Doğan, C. (2021). Modern rebels: Banditry and the crime of ransom kidnapping in the reign of Abdulhamid II (1876-1906). Vakanüvis-Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 6 (1), 98-117. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.880446
27. Doğtekin, A. (2020). Mondros Mütarekesi’nin hemen öncesinde Karesi Sancağı’nda firariler sorunu ve eşkıyalık faaliyetleri. Turkish Studies -History, 15 (3), 893-911. http://dx.doi.org/10.47846/TurkishStudies.45837
28. Eldem, V. (1994). Harp ve mütareke yıllarında Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomisi, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
29. Ertaş, M. Y. (2017). 18. ve 19. yüzyılda Osmanlı taşrasında yasadışılık: Yerel idarecilerle eşkıya ilişkileri. O. Köse (Ed.). Osmanlı’dan günümüze eşkıyalık ve terör içinde (ss. 179-189). Samsun İlkadım Belediyesi Kültür Yayınları.
30. Eşkıyalık Meselesi, (24 Teşrinievvel 1918). Ses, 2, 1.
31. Güneş, G. (2019). Osmanlı Devletinin son yıllarından Cumhuriyet’e Ödemişte eşkıyalık ve güvenlik sorunu. O. Pullukçuoğlu, C. Özgün, A. Çelik (Ed.). Batı Anadolu eşkıyalık tarihi içinde (ss. 205-262). Ege Üniversitesi Yayınları.
32. Hasanoğlu, E. , (Ekim 2024). Makedonya sorununun bir başka boyutu: Fidye için insan kaçırma, Ellen Maria Stone örneği (1901-1902). Kadim, 8, 77-113. https://doi.org/10.54462/kadim.1426538 Hobsbawm, E. J. (1997). Eşkıyalar. (O. Akalın-N. Hasgül, Çev.). Avesta Yayınları.
33. İlgürel, M. (1995). Osmanlılar’da Eşkıyalık Hareketleri. TDVİA, C. XI, 466-469.
34. Karacakaya, S. F. (2021). Balkan Savaşları sırasında Balıkesir bölgesinde asayişi sağlamak için alınan tedbirler. BANÜSAD, 4 (BCS 21 Özel Sayısı), 74-86.
35. Köç, A. (2020). XVII ve XVIII. yüzyıllarda sicillere göre Balıkesir’de eşkıyalık. Z. Çevik vd. (Ed.). Millî mücadelenin 100. yılında Kuva-yı Milliye şehri Balıkesir uluslararası sempozyumu: Sempozyum bildiri kitabı I (19-22 Eylül 2019) (125-134). Balıkesir Büyükşehir Belediyesi Kent Arşivi Kültür Yayınları.
36. Köç, A. (2016). Two city one comment: Bandit force on foundations in XVII and XVIIIth century. R. Efe, İ. Cürebal vd. (Ed.). Recent researches in interdıscıplınary scıences içinde (ss. 176-188). St. Kliment Ohridski University Press.
37. Kuzucu, K. (2017). II. Abdülhamid dönemi layihalarında ayrılıkçı hareketleri önlemeye yönelik sosyokültürel çözüm önerileri. O. Köse (Ed.). Osmanlı’dan günümüze eşkıyalık ve terör içinde (ss. 375-392). Samsun İlkadım Belediyesi Kültür Yayınları.
38. Küpeli, Ö. (2000). 1882-1922 yılları arasında Gönen kazası. Tarih İncelemeleri Dergisi, 15 (1), 231-255.
39. Küpeli, Ö. (2002). Mahallinden gönderilen belgelere göre II. Meşrutiyet sonrasında Gönen ve havalisinde asayiş. Atatürkçü Bakış, 1 (1), 59-70.
40. Küsmez, A. C. (2023). Atatürk dönemi, eşkıya ile mücadele harekâtında jandarma. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (12), 1136-1365. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1346710
41. Öntuğ, M. M. (2007). Balıkesir ve çevresinde eşkıyalık hareketleri (1570-1640). Z. G. Yağcı, vd. , (Ed.). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Balıkesir içinde (ss. 61-92). Yeditepe Yayınları.
42. Özdamar, T. (2023). Osmanlı madenlerinde sermaye: Babıâli ve işçiler Balya-Kaaraydın maden şirketi örneği. Çukurova Araştırmaları, 9(1), 16-36.
43. Özdamar, T. (2022). Osmanlı madenlerinde Fransız sermayesi ve Galata bankerleri ortaklığı: Balya-Karaaydın, Kesendire ve Karasu şirketleri. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
44. Özdemir, Z. (2003). Balıkesir Kuvâ-yı Millîye Hatıraları. Balıkesir Valiliği.
45. Özgün, C., Nelson, E. C., Hamaloğlu, İ., Özdemir, Y. ve Tunç, G. (2022). II. Abdülhamit döneminde İzmir ve çevresinde eşkıya ve eşkıya yatakları (Haritalandırma ve haritalara analitik bir yaklaşım). Ege Üniversitesi Yayınları.
46. Özgün, C. (2019). II. Abdülhamid döneminde eşkıyalıkla mücadele politikası ve İzmir. O. Pullukçuoğlu, C. Özgün, A. Çelik (Ed.). Batı Anadolu eşkıyalık tarihi içinde (ss. 95-111). Ege Üniversitesi Yayınları.
47. Özgün, C. (2017). 19. Yüzyılın ikinci yarısında Aydın Sancağı’nda eşkıyalık hareketleri üzerine gözlemler. O. Köse (Ed.). Osmanlı’dan günümüze eşkıyalık ve terör içinde (ss. 159-178). Samsun İlkadım Belediyesi Kültür Yayınları. Pamuk, Ş. (2000). İstanbul ve diğer kentlerde 500 yıllık fiyatlar ve ücretler, 1469-1998. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü Yayınları.
48. Peirce, L. (2012). İnsan kaçırmanın namuslu ve namussuz halleri: Osmanlı dünyasında hükümdarlar, eşkıyalar ve kahramanlar. Kebikeç, (34), 41-60.
49. Sarıyıldız, G. (2009). Sicill-i Ahvâl defterleri. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (c. 37, s. 134-136). Sarıyıldız, G. (2008). Osmanlı bürokrasisinde fotoğraflı belge kullanımı ve parmak izi uygulaması. Tarih Dergisi, (47), 183-208.
50. Satılmış, S. (2019). Osmanlı Devleti’nde ilk tren sabotajı: Sinekli hadisesi ve Anastaş çetesi. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 6 (1), 252-283.
51. Sunay, S. (2007). II. Abdülhamid döneminde Balıkesirli mülki görevliler hakkında bir inceleme (Sicill-i Ahval kayıtlarına göre 1879-1909). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
52. Sunay, S. (2019). Servet avcısı eşkıyanın Fransız tebaasından Madam Branzeau’yu kaçırması ve alınan tedbirler. O. Pullukçuoğlu, C. Özgün, A. Çelik (Ed.). Batı Anadolu eşkıyalık tarihi içinde (ss. 157-177). Ege Üniversitesi Yayınları.
53. Sunay, S. (2021). Mülki ve askerî görevlilerin raporlarına göre Yunan işgali altında Balıkesir (1920-1922). Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları-Recent Period Turkish Studies, (39), 1-37. https://doi.org/10.26650/YTA2021-842417
54. Şakilerin İstisâli, (26 Teşrinievvel 1331). Karesi, İkinci sene, 29-81, 5. Tekir, S. (2024). Yol kesiciler ve kanunsuzlar: Türkiye'de kırsal ve siyasi eşkıyalıkla mücadele (1923-1938). Turcology Research, 81, 513-524. Tosun, M. D. (2019). Nemlizadeler. Depo Print Dijital Baskı ve Reklam Sanayii ve Tic. Ltd. Şti.
55. Ürkmez, N. (2015). Eşkıyalığın engellenmesine dair Sultan II. Abdülhamid’e sunulan rapor. Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(1), 31-64.
56. Yaşar, H. (2015). II. Meşrutiyet’in ilanından Yunan işgaline Batı Anadolu’da eşkıyalık (1908-1919). [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi, Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü.
57. Yazıcı, N. (1993). Hasan Basri (Çantay) ve Ses Gazetesi. Atatürk Yolu: Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Dergisi, III/12, 431-445.
58. Yetkin, S. (2003). Ege’de eşkıyalar. (3. Bs.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
59. Yiğit, Y. (2009). Mütareke günlerinde Balıkesir’de eşkıyalık hareketleri. O. Köse (Ed.). Osmanlı’dan günümüze eşkıyalık ve terör içinde (ss. 327-338). Samsun İlkadım Belediyesi Kültür Yayınları.