Kimlik ve mekânsal temsil bağlamında Erzurum gastronomi kültürü (coğrafi işaretli ürünler)

Öz

Bu çalışma, Erzurum’un gastronomi kültürünün mekân ve kimlik temsili üzerindeki rolünü coğrafi işaretli ürünler üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Kültür, bireylerin yaşadıkları çevreyle kurdukları ilişkiler doğrultusunda şekillenen dinamik bir yapı olup gastronomi bu yapının en önemli göstergelerinden biridir. Erzurum’a özgü tescilli ürünler, yalnızca yerel lezzetleri değil aynı zamanda kentin tarihsel, kültürel ve coğrafi kimliğini temsil eden semboller olarak değerlendirilmektedir. Nitel araştırma yönteminin benimsendiği çalışmada, Erzurumlu ev hanımları ve yerel işletmecilerle gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış görüşmeler ve doküman analizi aracılığıyla toplanan veriler içerik analizi ile değerlendirilmiştir. Coğrafi işaretli ürünlerin bireysel ve kolektif kimlik inşasında, mekânsal aidiyetin güçlenmesinde ve kültürel mirasın korunmasında işlevsel olduğu bulgulanmıştır. Erzurum’un özgün coğrafi yapısı ve iklim koşulları, yerel mutfağın biçimlenmesinde belirleyici rol oynamakta, bu durum yemeklerin kimliksel ve mekânsal anlamını pekiştirmektedir. Ayrıca gastronomi turizmi aracılığıyla yerel ürünlerin tanınırlığının artması, kentsel temsiliyetin kültürel ve ekonomik boyutlarını da etkilemektedir. Sonuç olarak, Erzurum mutfağı; geçmişin belleğini taşıyan, toplumsal aidiyeti pekiştiren ve mekânsal kimliği görünür kılan güçlü bir kültürel ifade biçimi olarak öne çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Coğrafi işaret
• Erzurum
• Gastronomi kültürü
• Mekân-kimlik temsili

Erzurum gastronomic culture in the context of identıty and spatial representation (geographical indicatıin products)

Öz

This study aims to examine the role of Erzurum's gastronomic culture in the representation of space and identity through geographically indicated products. Culture is a dynamic structure shaped by the relationships individuals establish with their environment, and gastronomy is one of its most prominent indicators. The registered products unique to Erzurum are considered not only as local delicacies but also as symbols that reflect the city's historical, cultural, and geographical identity. Employing a qualitative research method, the study collected data through semi-structured interviews with Erzurum-based housewives and local business owners, as well as document analysis, and analyzed the findings using content analysis. The results indicate that geographically indicated products serve a functional role in the construction of individual and collective identity, the reinforcement of spatial belonging, and the preservation of cultural heritage. Erzurum's distinctive geographical features and climatic conditions play a crucial role in shaping its local cuisine, thereby reinforcing the spatial and identity-related meanings of traditional dishes. Moreover, the growing recognition of local products through gastronomic tourism influences both the cultural and economic dimensions of urban representation. In conclusion, Erzurum’s cuisine emerges as a powerful form of cultural expression that preserves the memory of the past, reinforces social belonging, and renders spatial identity more visible.

Anahtar Kelimeler

• Geographical ındication
• Erzurum
• Gastronomic culture
• Spatial-ıdentity representation

Kaynakça

1. Alpaslan, İ. (2012). Kuzeydoğu Anadolu’da doğal bitkilerden yenilen ve yemeklerde kullanılanlar. O. Belli ve V. E. Belli (Ed.), III. Uluslararası Doğu Anadolu Bölgesi Geleneksel Mutfak Kültürü ve Erzurum Yemekleri Sempozyumu. (ss. 323–332). Atatürk Üniversitesi Yayınları.
2. Anderson, J. (2015). Understanding cultural geography: Place and traces. Routledge.
3. Asiliskender, B. (2004). Kimlik, mekân ve yer deneyimi. Kültür ve İletişim, 7(2)(14), 73–94.
4. Barthes, R. (1999). Ara olaylar (S. Rıfat, Çev.). Kaf Yayıncılık.
5. Belge, M. (2001). Tarih boyunca yemek kültürü. İletişim Yayınları.
6. Belli, O. ve Belli, G. S. (2012). Kaynak ve Seyahatnamelere Göre Erzurum Bölgesi Geleneksel Mutfak Kültürü ve Yemekleri. O.Belli ve V. E. Belli (Ed.), III. Uluslararası Doğu Anadolu Bölgesi Geleneksel Mutfak Kültürü ve Erzurum Yemekleri Sempozyumu. (ss. 68–90). Atatürk Üniversitesi Yayınları.
7. Beşirli, H. (2010). Yemek, kültür ve kimlik. Milli Folklor Dergisi, 11(87), 159–169.
8. Beşirli, H. (2012). Yemek sosyolojisi: Yiyeceklere ve mutfağa sosyolojik bakış. Phoenix Yayıncılık.

9. Bozdoğan, S. ve Benek, S. (2021). Modern coğrafi düşüncede mekân ve yer kavramlarının teorik temelleri üzerine bir değerlendirme. Coğrafya Dergisi, (43), 177–195.
10. Breadworth, A. ve Keil, T. (2011). Yemek sosyolojisi (A. Dede, Çev.). Phoenix Yayıncılık.
11. Bulut, İ. (2022). Erzurum ilinin tarım coğrafyası. S. Birinci, Ç. K. Kaymaz ve Y. Kızılkan (Ed.), Erzurum ilinde coğrafya araştırmaları içinde (ss. 331–382). Kriter Yayınevi.
12. Chang, R. C. Y. ve Mak, A. H. N. (2018). Understanding gastronomic image from tourist’s perspective: A repertory grid approach. Tourism Management, 68, 89–100.
13. Çalışkan, O. (2013). Destinasyon rekabetçiliği ve seyahat motivasyonu bakımından gastronomik kimlik. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 1(2), 39–51.
14. Çalışkan, V. ve Koç, H. (2013). Türkiye’de coğrafi işaretlerin dağılış özelliklerinin ve coğrafi işaret potansiyelinin değerlendirilmesi. Doğu Coğrafya Dergisi, 17(28), 193–214.
15. Çetin, B. ve Coşkun, M. (2020). Kültürel miras unsuru olan aba güreşine yönelik şekilsel ve işlevsel kültür bölgesi belirleme denemesi (Hatay). Coğrafya Dergisi, (40), 65–82.
16. Çetinkaya, N. ve Yıldız, S. (2018). Erzurum’un yenilebilir otları ve yemeklerde kullanım şekillerine yönelik bir araştırma. Güncel Turizm Araştırmaları Dergisi, 2(Ek.1), 482–503.
17. Danhi, R. (2005). Understanding a culinary identity to create authentic products for the marketplace. Asian Restaurant News, February, 40–48.
18. Denk, E. (2023). Erzurum mutfak kültürünün sahip olduğu zenginliğin mutfak turizmi açısından farkında olmak. Uluslararası Turizm, Ekonomi ve İşletme Bilimleri Dergisi, 7(2), 59–79.
19. Diker, O. ve Deniz, T. (2017). Kars kültürel ve gastronomik kimliğinde kaz. Doğu Dergisi, 22(38), 189–204.
20. Durukan, A. (2022). Kars ve yemek kültürü. A. Cihan (Ed.), Türkiye’nin mutfak sosyolojisi içinde (ss. 387–409). Çalış Ofset Matbaacılık.
21. Fox, R. (2007). Reinventing the gastronomic identity of Croatian tourist destinations. International Journal of Hospitality Management, 26, 546–559.
22. Gierny, T. F. (2000). A space for place in sociology. Annual Review of Sociology, 26, 463–496.
23. Grange, J. (1985). Place, body and situation. D. Seamon ve R. Mugerauer (Ed.), Dwelling, place and environment: Towards a phenomenology of person and world içinde (ss. 71–84). Dordrecht: Martinus Nijhoff Publishers.
24. Güvenç, İ. ve Kaya, Y. (1996). Erzurum’da sebze olarak değerlendirilen yöresel bazı bitkiler. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 27(3), 369–374.
25. Harrington, R. J. (2005). Defining gastronomic identity. Journal of Culinary Science & Technology, 4(2–3), 129–152. https://doi.org/10.1300/J385v04n02_10
26. Haviland, W. A., Prins, H. E. L., Walrath, D. ve McBride, B. (2008). Kültürel antropoloji (İ.D. Erguvan Sarıoğlu, Çev.). Kaknüs Yayınları.
27. Hopkins, N. ve Dixon, J. (2006). Space, place, and identity: Issues for political psychology. Political Psychology, 27(2), 173–185.
28. Kan, M. ve Gülçubuk, B. (2008). Kırsal ekonominin canlanmasında ve yerel sahiplenmesinde coğrafi işaretler. Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 22(2), 57–66.
29. Kaya, G. (2022). Erzurum ilinin iklim özellikleri. S. Birinci, Ç. K. Kaymaz ve Y. Kızılkan (Ed.), Erzurum ilinde coğrafya araştırmaları içinde (ss. 35–74). Kriter Yayınevi.
30. Kayserili, A. (2011). Erzurum şehrinin kültürel coğrafyası (Maddi öğelerine göre) [Doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi.
31. Kıstak, D. (2013). Yemek sosyolojisi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırma Dergisi, 2(2), 281–284.
32. Koday, S. (2005). Doğu Anadolu Bölgesi’nde hayvancılık. Atatürk Üniversitesi Yayınları.
33. Kopar, İ. (2022). Erzurum ilinin jeolojik ve jeomorfolojik özellikleri. S. Birinci, Ç. K. Kaymaz ve Y. Kızılkan (Ed.), Erzurum ilinde coğrafya araştırmaları içinde (ss. 1–34). Kriter Yayınevi.
34. Köşker, H., Ercan, F. ve Albuz, N. (2018). Osmanlı Çileği’nin gastronomik kimlik unsuru olarak değerlendirilmesi. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (30), 1236–1269. https://doi.org/10.14520/adyusbd.443594
35. Main, K. ve Sandoval, G. F. (2015). Placemaking in a translocal receiving community: The relevance of place to identity and agency. Urban Studies, 52(1), 71–86. https://doi.org/10.1177/0042098014522720
36. Nuttall, M. (2001). Locality, identity and memory in south Greenland. Études/Inuit/Studies, 25(1–2), 53–72.
37. Oğuz, B. (2002). Türkiye halkının kültür kökenleri I: Giriş - beslenme teknikleri. Anadolu Aydınlanma Vakfı Yayınları.
38. Reddy, G. ve Van Dam, R. M. (2020). Food, culture, and identity in multicultural societies: Insights from Singapore. Appetite, 149, 104633. https://doi.org/10.1016/j.appet.2020.104633
39. Relph, E. (1976). Place and placelessness. Pion.
40. Sağır, A. (2012). Bir yemek sosyolojisi denemesi örneği olarak Tokat mutfağı. Electronic Turkish Studies, 4(7), 2675–2695.
41. Sarıışık, M. ve Özbay, G. (2019). Ulusal gastronomi ve Türk mutfağı: Tarihçe, hammadde, ritüeller, özgün yemekler, reçeteler. Detay Yayıncılık.
42. Şavkay, T. (2000). Osmanlı mutfağı. Şekerbank T.A.Ş. ve Radikal Gazetesi.
43. Şengül, S. ve Türkay, O. (2017). Türkiye’nin yöresel mutfakları. Detay Yayıncılık.
44. Şengül, S., Çakır, A. ve Çakır, G. (2015). Yöresel mutfaklar. Beta Basım Yayın ve Dağıtım.
45. Tan, M. (2022). Kent, kültür ve mutfak: Siirt büryanı. A. Cihan (Ed.), Türkiye’nin mutfak sosyolojisi içinde (ss. 445–461). Çalış Ofset Matbaacılık.
46. Tanrıkulu, M. (2011). Türkiye’de coğrafi işaretlerin tespiti ve tescil edilmesinin önemi. Uluslararası Sosyal Bilimler Eğitimi Dergisi, 1(2), 173–184.
47. Tanrıkulu, M. (2014). Coğrafya ve kültür (mekân-kültür-tarih-coğrafi işaret). Edge Akademi.
48. Tekelioğlu, Y. ve Demirer, R. (2008). Küreselleşme sürecinde yöresel ürünler ve coğrafi işaretlerin geleceği. Küreselleşme, demokratikleşme ve Türkiye uluslararası sempozyumu bildiri kitabı içinde (ss. 715–730). Gazi Kitabevi.
49. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. Bs). Seçkin Yayıncılık.