Cumhuriyet Modernleşmesinde Kıyafet, Meşruiyet ve Otorite Krizi

Yıl 2026, Cilt: 9 Sayı: 17 , 89 - 106 , 30.03.2026

Mehmet Alpaslan Eşki

https://izlik.org/JA28GN33AC

Öz

Osmanlı-Türk modernleşme tarihinde kıyafet, biçimsel bir tercih olmanın ötesinde; devletin ideolojik yönelimini ve toplumsal tahayyülünü simgeleyen en radikal araçlardan biridir. II. Mahmut döneminde fesin ikamesiyle başlayan bürokratik reform sürecinin Cumhuriyet’in 1925 tarihli Şapka Kanunu ile ulaştığı aşama; meşruiyet inşası, otorite tesisi ve iktisadi rasyonalite bağlamında yapısal süreklilik ve kopuşları barındıran bir bütündür. Cumhuriyet rejimi kıyafeti; siyasal meşruiyetin tahkimi, ulusal pazarın inşası ve dış politikadaki "bekâ" kaygılarının yönetilmesi adına stratejik bir enstrüman olarak kullanmıştır.. Reformun ekonomi-politiği incelendiğinde; Osmanlı modernleşmesinin kıyafetin biçimini dönüştürmesine rağmen, "Feshane-i Amire" örneğinde görüldüğü üzere üretimi tam anlamıyla millileştiremediği ve Avusturya sanayisine olan yapısal bağımlılığı kıramadığı gözlemlenmektedir. Buna mukabil Cumhuriyet, "Sümerbank" projesiyle ithal ikamesine dayalı devletçilik politikalarını devreye sokarak, kıyafet devrimini bir "milli iktisat" hamlesine dönüştürmüş; tekstil üretimini ulus-devletin endüstriyel çekirdeğine yerleştirmiştir. Hukuki ve siyasi düzlemde reformun toplumsal tabana yayılması; Takrir-i Sükûn döneminin olağanüstü şartları ve İstiklal Mahkemeleri üzerinden yürütülen bir toplumsal disiplin süreciyle ilintilidir. 1925 yılındaki reaksiyonlar, yalnızca sosyo-kültürel bir muhalefet değil; aynı zamanda Musul Meselesi ve İtalyan yayılmacılığı ekseninde beliren "Güvenlik İkilemi"ne verilmiş bir devlet yanıtıdır. Ankara, içeride tesis edilen görsel birliği, Batı kamuoyuna yönelik "çağdaş ve homojen bir toplum" imgesi şeklinde formüle ederek uluslararası sistemde eşit süje olma iradesini sergilemiştir. Nihayetinde kıyafet devrimi; bireyin bedeninden başlayarak kamusal alanı, hukuk sistemini ve üretim ilişkilerini dönüştüren; teokratik imparatorluktan seküler ulus-devlete geçişin en somut "biyo-politik" müdahalesi olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kıyafet İnkılabı , Şapka Kanunu , İstiklal Mahkemeleri , Milli İktisat , Modernleşme.

Attire, Legitimacy, and the Crisis of Authority in Republican Modernization

https://izlik.org/JA28GN33AC

Öz

In the history of Ottoman-Turkish modernization, dress is far beyond a formal preference; it is one of the most radical instruments symbolizing the ideological orientation and societal imagination of the state. The reform process, which began with the substitution of the fez during the reign of Mahmud II and culminated in the Hat Law (1925) of the Republican era, constitutes a totality embodying continuities and ruptures in the context of legitimacy construction, the establishment of authority, and economic rationality. The Republican regime instrumentalized dress not merely as a tool for modernization, but as a strategic apparatus for the consolidation of political legitimacy, the construction of a national market, and the alleviation of "survival" (bekâ) concerns in foreign policy. Regarding the political economy of the reform, although Ottoman modernization altered the form of attire, it failed to nationalize production—as evidenced by the "Feshane-i Amire" case—and could not break the structural dependence on the Austrian industry due to the constraints of the capitulations. In contrast, the Republic transformed the dress revolution into a "national economy" campaign by implementing import substitution and statism policies through the "Sumerbank" project, positioning textiles as the industrial core of the nation-state. On the legal and political levels, the dissemination of the reform to the social base is directly linked to the "political justice" executed through the Independence Tribunals and the extraordinary conditions of the Maintenance of Order (Takrir-i Sükûn) period. The anti-hat reactions in 1925 were not merely socio-cultural opposition; they were also a state response to the "Security Dilemma" emerging from the Mosul Question and Italian expansionism in the Mediterranean. Ankara encoded the formal uniformity achieved internally as a message of "civilization, stability, and homogeneity" to the Western public, asserting its will to be an equal subject in the international system. Furthermore, this transformation indirectly shaped the public visibility of women, substituting secular-legal norms for traditional-religious ones. Ultimately, the dress revolution can be interpreted as the most concrete "bio-political" intervention of the transition from a theocratic empire to a secular nation-state, transforming the individual body, the public sphere, the legal system, and production relations.

Anahtar Kelimeler

Clothing Reform , Hat Law , Independence Tribunals , National Economy , Modernization.

Kaynakça

• Ahıska, M. (2005). Radyonun sihirli kapısı: Garbiyatçılık ve politik öznellik. Metis Yayınları.
• Akı, N. (2001). Yakup Kadri Karaosmanoğlu: İnsan-eser-fikir. İletişim Yayınları.
• Alexandris, A. (1983). The Greek minority of Istanbul and Greek-Turkish relations 1918-1974. Center for Asia Minor Studies.
• Anderson, B. (1993). Hayali cemaatler: Milliyetçiliğin kökenleri ve yayılması (İ. Savaşır, Çev.). Metis Yayınları.
• Atabaki, T., & Zürcher, E. J. (2004). Men of order: Authoritarian modernization under Atatürk and Reza Shah. I.B. Tauris.
• Atatürk, M. K. (2006). Atatürk’ün söylev ve demeçleri II (1920-1938). Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Yayınları.
• Atay, F. R. (2004). Çankaya. Pozitif Yayınları.
• Aybars, E. (1975). İstiklal Mahkemeleri. Bilgi Yayınevi.
• Aybars, E. (2009). İstiklal Mahkemeleri (1920-1927). Bilgi Yayınevi.
• Aydemir, Ş. S. (1966). Tek adam: Mustafa Kemal (1922-1938) (Cilt 3). Remzi Kitabevi.
• Barlas, D. (1998). Etatism and diplomacy in Turkey (1929-1939). Brill.
• Berkes, N. (2002). Türkiye’de çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları.
• Boratav, K. (2003). Türkiye iktisat tarihi (1908-2002). İmge Kitabevi.
• Bourdieu, P. (2015). Pratik nedenler: Eylem kuramı üzerine (H. Tufan, Çev.). Hil Yayınları.
• Caporal, B. (1982). Kemalizmde ve Kemalizm sonrasında Türk kadını. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Cronin, S. (2014). Armies and state-building in the modern Middle East. I.B. Tauris.
• Cumhuriyet Halk Partisi. (1935). C.H.P. dördüncü büyük kurultayı görüşmeleri tutanağı (9-16 Mayıs 1935). Ulus Basımevi.
• Çakır, S. (2013). Osmanlı kadın hareketi. Metis Yayınları.
• Çelik, M. (2011). İskilipli Atıf Hoca'nın siyasi faaliyetleri. Akis Kitap.
• Demirci, S. (2006). Belgelerle Musul-Kerkük sorunu. Kırmızı Kedi Yayınevi.
• Deringil, S. (2002). İktidarın sembolleri ve ideoloji: II. Abdülhamid dönemi (1876-1909). Yapı Kredi Yayınları.
• Elias, N. (2000). Uygarlaşma süreci (E. Özbek, Çev.). İletişim Yayınları.
• Foucault, M. (2000). Cinselliğin tarihi (H. Tufan, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Germaner, S., & İnankur, Z. (2002). Constantinople and the orientalists. İş Bankası Kültür Yayınları.
• Göle, N. (1991). Modern mahrem: Medeniyet ve örtünme. Metis Yayınları.
• Gözaydın, İ. B. (2009). Diyanet: Türkiye Cumhuriyeti’nde dinin tanzimi. İletişim Yayınları.
• İnan, A. (1972). Devletçilik ilkesi ve Türkiye Cumhuriyeti’nin birinci sanayi planı 1933. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• İnan, A. (1998). Atatürk hakkında hatıralar ve belgeler. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Jäschke, G. (1972). Yeni Türkiye'de İslamlık. Bilgi Yayınevi.
• Kandiyoti, D. (1997). Cariyeler, bacılar, yurttaşlar. Metis Yayınları.
• Kara, İ. (2008). Cumhuriyet Türkiyesi'nde bir mesele olarak İslam. Dergâh Yayınları.
• Karaosmanoğlu, Y. K. (1987). Panorama. İletişim Yayınları.
• Karaosmanoğlu, Y. K. (1996). Yaban. İletişim Yayınları.
• Karpat, K. H. (2010a). Türk demokrasi tarihi. Timaş Yayınları.
• Karpat, K. H. (2010b). Türk siyasi tarihi. Timaş Yayınları.
• Kaynar, R. (2010). Cumhuriyet dönemi hukuk devrimi ve yargı. İÜ Hukuk Fakültesi Yayınları.
• Kemal, Y. (2011). Bu diyar baştan başa: Röportajlar. Yapı Kredi Yayınları.
• Kirchheimer, O. (1961). Political justice: The use of legal procedure for political ends. Princeton University Press.
• Koçak, C. (2013). Tek parti döneminde muhalif sesler. İletişim Yayınları.
• Köker, L. (1990). Modernleşme, Kemalizm ve demokrasi. İletişim Yayınları.
• Kürkçüoğlu, Ö. (1972). Türk-İngiliz ilişkileri (1919-1926). Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
• Lewis, B. (1961). The emergence of modern Turkey. Oxford University Press.
• Mardin, Ş. (1991). Türk modernleşmesi: Makaleler 4. İletişim Yayınları.
• Mardin, Ş. (1996). Yeni Osmanlı düşüncesinin doğuşu. İletişim Yayınları.
• Mardin, Ş. (2017). Türkiye'de din ve siyaset. İletişim Yayınları.
• Moran, B. (1990). Türk romanına eleştirel bir bakış (Cilt 1). İletişim Yayınları.
• Mumcu, A. (1993). Tarih açısından Türk devriminin temelleri ve gelişimi. İnkılap Kitabevi.
• Öke, M. K. (1991). Musul ve Kürdistan sorunu (1918-1926). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
• Quataert, D. (1987). Osmanlı Devleti'nde Avrupa iktisadi yayılımı ve direniş (1881-1908). Yurt Yayınları.
• Quataert, D. (2005). Osmanlı İmparatorluğu (1700-1922) (A. Berktay, Çev.). İletişim Yayınları.
• Sarıkoyuncu, A. (2002). Millî Mücadele’de din adamları. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Scott, J. C. (1985). Weapons of the weak: Everyday forms of peasant resistance. Yale University Press.
• Tanör, B. (2002a). Osmanlı-Türk anayasal gelişmeleri. Yapı Kredi Yayınları.
• Tanör, B. (2002b). Türkiye’de yerel kongre iktidarları. Cumhuriyet Kitapları.
• Tekeli, İ., & İlkin, S. (1982). Uygulamaya geçerken Türkiye'de devletçiliğin oluşumu. Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
• Toprak, Z. (1982). Türkiye'de "Milli İktisat" (1908-1918). Yurt Yayınları.
• Tunçay, M. (2005). Türkiye Cumhuriyeti'nde tek parti yönetimi'nin kurulması (1923-1931). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Velidedeoğlu, H. V. (1974). Türkiye'de üç devir (Cilt 2). Sinan Yayınları.
• Volkan, V. D., & Itzkowitz, N. (1998). Ölümsüz Atatürk: Bir psikobiyografi. Bağlam Yayınları.
• Yılmaz, L. (2013). Modern zamanlar: Tarih, modernite ve birey. İletişim Yayınları.
• Zürcher, E. J. (2010). Modernleşen Türkiye'nin tarihi (Y. Saner, Çev.). İletişim Yayınları.