Difficulties in Organizing the Database of Idioms for Uzbek and Turkish Machine Translation Program

Öz

According to the generally accepted view, idioms express a new meaning acquired by a few words beyond their basic meaning and are often considered as a syntactic whole that cannot be translated word for word. Idioms, which reflect our world of thought and cultural codes, have been derived to express a feeling and idea as a result of various events and situations that nations have experienced over many years. Therefore, they hold an important place in our vocabulary and carry traces of the semantic layers of the language. The high number of idioms in a language indicates the development of that language. When it comes to the translation of idioms, the cultures of the source and target language speakers must be taken into consideration. Without this care, a successful translation cannot be spoken of. Therefore, in order to perform a computer translation with a context-based approach, parallel idioms must be collected from the source and target languages. This article examines the structural state of idioms and the factors that form the basis for their new meanings. Natural Language Processing (NLP) methods have formed the basis for computer translation tools; and artificial intelligence has further increased the quality of translation. Computer translation tools may be inadequate in translating idioms; In some cases, semantic errors are observed. Particularly striking are the shortcomings in the appropriate use of idioms. In this article, the aforementioned deficiencies and semantic deviations were examined through Uzbek-Turkish idioms, the situations where translation tools are inadequate were tried to be shown and solutions were suggested with corresponding explanations reflecting the contex.

Anahtar Kelimeler

• idiom
• phraseological unit
• translation tools
• computer translation
• machine translation
• semantic deviation
• parallel corpus

Özbekçe-Türkçe Bilgisayarlı Çeviri Programları için Deyimlerin Veri Tabanını Oluşturmada Karşılaşılan Güçlükler

Öz

Genel kabul gören görüşe göre deyimler; birkaç sözcüğün temel anlamı dışında kazandığı yeni anlamı ifade eder ve çoğu kez kelimesi kelimesine çevrilemeyen söz dizimsel bir bütün olarak düşünülür. Düşünce dünyamızı ve kültürel özelliklerimizi yansıtan deyimler; ulusların uzun yıllar boyu deneyimlediği çeşitli olay ve durumların sonucunda bir duygu ve düşünceyi anlatmak amacıyla türetilmişlerdir. Bu nedenle söz varlığımız içinde önemli bir yer tutar ve dilin anlam katmanlarından izler taşır. Bir dildeki deyimlerin sayısının çokluğu, o dilin gelişmişliğini gösterir. Deyimlerin çevirisi söz konusu olduğunda, kaynak ve hedef dili konuşanların üyesi oldukları kültürlerin göz önüne alınması gerekir. Buna özen gösterilmediğinde başarılı bir çeviriden söz edilemez. Dolayısıyla bağlam temelli bir yaklaşımla bilgisayarlı bir çeviri yapılabilmesi için kaynak ve hedef diller arasında koşut deyimlerin toplanması gerekir. Bu makalede deyimlerin yapısal durumu ve yeni anlamları için temel oluşturan etkenler incelenmiştir. Doğal Dil İşleme (DDİ) yöntemleri, bilgisayarlı çeviri araçlarına temel oluşturmuş; yapay zekâ çevirinin kalitesini daha da arttırmıştır. Bilgisayarlı çeviri araçları, deyimleri çevirme konusunda yetersiz kalabilmekte; bazı durumlarda anlam bozuklukları görülmektedir. Özellikle deyimlerin yerinde kullanılması konusundaki eksikler dikkat çekicidir. Bu makalede, söz konusu eksiklik ve anlam sapmaları Özbekçe-Türkçe deyimler üzerinden incelenmiş, çeviri araçlarının yetersiz kaldığı durumlar gösterilmeye çalışılmış ve bağlamı yansıtan karşılık açıklamalar ile çözümle önerilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• deyim
• deyim birim
• çeviri araçları
• bilgisayarlı çeviri
• makine çevirisi
• anlamsal sapma
• koşut derlem

Kaynakça

1. Arxangelskiy, V.L. “Ustoychivie frazi v sovremennom russkom yazike,” Rostov-na-Donu: izd-vo Rstovskogo un-ta, 1964. – S. 135.
2. Kunin, A.V. “Osnovnie ponyatiya frazeologicheskoy stilistiki” // Problemi lingvisticheskoy stilistiki (materiali konferensii). – M.: 1969. – S. 71-75.
3. Sag, I. A. Baldwin, T. Bond, F. Copestake, A. & Flickinger, D. “Multiword expressions: A pain in the neck for NLP,” Proceedings of the Third International Conference on Intelligent Text Processing and Computational Linguistics, 2002. pp. 1–15.
4. Moon, R. “Fixed Expressions and Idioms in English: A Corpus-Based Approach,” Oxford University Press. 1998.
5. Fazly, A. Cook, P. & Stevenson, S. “Unsupervised Type and Token Identification of Idiomatic Expressions,” Computational Linguistics, 35(1), 2009. 61–103.
6. Salton, G. Ross, R. & Kelleher, J. “An Empirical Study of the Impact of Idioms on Neural Machine Translation,” Proceedings of the 3rd Workshop on Computational Approaches to Linguistic Code Switching, 2014. pp. 36–45.
7. Zhou, W. Liu, Q. & Che, W. “Phrase-level Idiomaticity Detection with Transformer Models,” Findings of the Association for Computational Linguistics: ACL-IJCNLP 2021, pp. 4485–4496.
8. Liu, Q. & Hwa, R. “Representations of Multiword Expressions for Identifying Idiomaticity,” Proceedings of the 58th Annual Meeting of the Association for Computational Linguistics (ACL), 2020. pp. 4229–4240.

9. Paradis, C. Willners, C. & Carrodeguas, D.A. “Stylistic variation and idiomatic expressions: A corpus-based study of expressive figurative language,” Corpus Linguistics and Linguistic Theory, 18(2), 2022. pp. 327–351.
10. Liu, S. Wang, W. & Li, M. (2021). Cross-lingual Multiword Expression Identification with Embedding Transfer and Lexicon Projection. Proceedings of the 2021 Conference on Empirical Methods in Natural Language Processing (EMNLP), pp. 2562–2573.
11. Stamatatos, E. “A survey of modern authorship attribution methods,” Journal of the American Society for Information Science and Technology, 60(3), 2009. pp. 538–556.
12. Kestemont, M. Stover, J. Koppel, M. Karsdorp, F. & Daelemans, W. “Authenticating the writings of Julius Caesar,” Expert Systems with Applications, 80, 2018. pp. 1–10.
13. Mamatov, А. Frazeologik stilistika masalalari, Toshkent: Navro‘z, 1991. – 120 b.
14. Mamatov, А. Ocherki po fransuzskoy frazeologicheskoy stilistiki, Tashkent: O‘qituvchi, 1989. – 118 s.
15. Abjalova, M. Rashidova, U. Hasanov A. “Creating a phraseological base for the Uzbek↔Turkish automatic translation program,” International Scientific and Practical Conference on Actual Problems of Mathematical Modeling and Information Technology. AIP Conf. Proc. 3147, – pp. 040023-1–040023-5; https://doi.org/10.1063/5.0210705
16. Abjalova, M. Rashidova, U. “ÖzbekçeTürkçe Otomatik Çeviri Yazilimi Için Deyimlerin Veritabanini Oluşturma Sorunu,” Journal of Turkic Civilization Studies. – Turkiya, 2024. – S. 178-187.
17. Abjalova, M. Rashidova, U. Adalı, E “Özbekçe-Türkçe Otomatik Çeviri Yazılımı için Deyimlerin Veri tabanını Teşkil Etmede Karşılaşılan Güçlükler,” 9th International Conference on Computer Science and Engineering (UBMK), 26-28 october, 2024. Antalya, Turkiye, – pp. 1236-1240.
18. Abjalova, M. Sharipova, S. “Semantic and Grammatical Issues in Translating Idioms with Automatic Translation Systems,” 9th International Conference on Computer Science and Engineering (UBMK), 26-28 october, 2024. Antalya, Turkiye, – pp. 64-69.
19. Sharipov, M. Kuriyozov, E. Yuldashov, O. Sobirov, O. “UzbekVerbDetection: Rule-based Detection of Verbs in Uzbek Texts,” International Conference on Computational Linguistics, Language Resources and Evaluation, LREC-COLING 2024 - Main Conference Proceedings, 2024. pp. 17343 – 17347.
20. Balli Sh., Fransuzskaya stilistika / SH. Balli. – M.: Editorial URSS, 2001. – 392 s. (Bally Sh. French style / S. Bally. – M.: Editorial URSS, 2001. - 392 p.)
21. Abjalova, M. Avtomaticheskiy analiz frazeologicheskix yedinis v lingvisticheskih programmah // VIII Mejdunarodnaya konferensiya po kompyuternoy obrabotke tyurkskix yazikov «TurkLang-2020». (Trudi konferensii). Ufa: IIYAL UFITS RAN. 2020. – S. 76-80.
22. Abjalova, M. Rashidova, U. Lingvistik ta’minotni yaratishda frazeologik birliklar masalasi // Bilgisayar dilbilimi: sorunlar ve çözümler adına Uluslararası çevrimiçi bilimsel ve pratik konferans materyallerinin toplanması. – Taşkent, 19 Nisan 2021. – S. 22-26.
23. Abjalova, M. Abdumuminov, B. Lingvistik dasturlar uchun oʻzbek tilidagi frazemalar bazasini yaratish tamoyillari // Bilgisayar dilbilimi: sorunlar, çözümler, beklentiler koleksiyonu adına Cumhuriyet bilimsel ve teknik konferansı. – Taşkent, 2021. – S. 63-67.
24. Amanova, L. Tűrkiye Tűrkçesindeki Deyim ve Atasőzlerin Őzbek Tűrkçesine Aktarma Problemi. TSA / YIL: 18 S: 3, 2014, Aralık, sayfa 167-177.
25. Rahmatullayev, Sh. O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati. – Toshkent: O‘qituvchi, 2001. – 407 b.
26. O‘zbek tilining izohli lug‘ati: 80 000 dan ortiq so‘z va so‘z birikmasi (A. Madvaliyev tahriri ostida). 5 jildli. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006.
27. https://eodev.com/gorev/4748994#:~:text=Deyimlerin%20tarihi%.
28. Rashidova, U. O‘zbek tilidagi somatik iboralarning semantik-pragmatik tahlili (ko‘z, qo‘l va yurak komponentli iboralar misolida): Filol.fan.bo‘yicha falsafa doktori (PhD)…diss. – Samarqand, 2018. – 52 b.
29. Isaev, A. Somaticheskiye frazeologizmi uzbekskogo yazika. Diss…kand. filol.nauk. – Tashkent, 1976. – 196 s.
30. Uğurlu, M. Türk Lehçeleri Arasında Kelime Eş Değerliliği. Bilig, Sayı 29, (2004). sayfa 19-30.
31. Abjalova, M. Rashidova, U. Til korpuslarida frazemalar bazasini yaratish omillari // Özbek dilinin Ulusal Birliği: sorunlar ve görevler adına Uluslararası bilimsel ve Pratik Konferans. – Semerkant, 25.03.2023. – S. 50-54.