Türkiye’deki 2001-2023 Yılları Arasındaki Hayvan Sayıları ve Üretilen Et Miktarı Arasındaki İlişkinin Değerlendirilmesi

Öz

Et insanlar için temel bir besin kaynağıdır ve eksikliği durumunda insan gelişimi için gerekli kaynaklar alınamadığından beyinsel ve fiziksel açıdan gelişim eksik kalır. İnsanların çoğu et ihtiyacını küçükbaş ve büyükbaş hayvanlardan sağlamaktadırlar. Et miktarının tüketimi hayvan sayılarına bağlı kalmakla birlikte esasen fiyatları daha etkilidir. Türkiye coğrafi ve ekonomik açıdan her türlü hayvansal üretime uygun şartları barındırmasına rağmen son zamanlarda artış gösteren üretim yetersizlikleri ve fiyatlar sebebiyle ithalata başvurmakta ve fiyatları kontrol altında tutmaya çalışmaktadır. Bu araştırmada zaman serileri analizi ile Türkiye’deki 2001-2023 yılları arasındaki hayvan sayıları ile üretilen et miktarı arasındaki ilişki araştırılmıştır. İlk aşamada 23 yıllık veriler Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK)’ndan elde edilen hayvan istatistikleri alt kategorisine ait verilerden elde edilerek Excel programı ile temel oran analizi yardımıyla değerlendirmeye alınmış ve serilere ait şekiller oluşturularak tespit edilen sonuçlar anlatılmaya çalışılmıştır. İkinci aşamada, Eviews programı kullanılarak zaman serileri analizi yöntemi ile küçükbaş ve büyükbaş hayvanları oluşturan hayvanlara ait 23 yıllık zaman serilerine dair verilerin birim kök testi yapılmış ve seriler durağan hale getirilmiş, sonrasında gecikmesi dağıtılmış otoregresif sınır testi ile analiz edilerek uygun model denklemi oluşturulmuştur. Modelin normallik, değişen varyans, çoklu doğrusal bağlantı ve seri korelasyon testleri yapılarak temel varsayımları sağlamakta olduğu sonuçlarına ulaşılmış olup Granger nedensellik ve Engle Granger eşbütünleşme testleri gerçekleştirilmiştir. Bu aşamalar icra edilirken, model denklemi oluşturulmuş ve yapılan tüm analizlerinden olumlu neticeler elde edilmiştir. Zaman serileri analizi kapsamında, model denklemi ile üretilen et miktarı ve hayvan sayılarına dair verilerin bugünkü ve geçmiş değerlerine bakılarak geleceğe yönelik tahminlere ışık tutabileceği değerlendirilmektedir. Sonuç olarak Türkiye açısından üretilen et miktarında gelecek yıllarda da azalışın önüne geçebilmek için yerli sığır sayılarının artmasına yönelik acil tedbirlerin alınmasının gerekliliği ortaya çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• ARDL Sınır Testi
• Et
• Zaman Serileri
• TÜİK

Etik Beyan

Çalışmadaki veri setinde kullanılan bilgiler Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK)’ndan alındığından dolayı etik kurul izni gerektirmeyen bir çalışmadır.

Evaluatıon Of The Relatıonshıp Between Anımal Numbers And Meat Productıon In Türkiye Between 2001 And 2023

Öz

Meat is a fundamental food source for humans, and its deficiency leads to a lack of essential nutrients for development, resulting in impaired brain and physical growth. Most people obtain their meat from livestock. While the quantity of meat consumed depends on the number of animals, prices are a more significant factor. Although Türkiye possesses geographical and economic conditions suitable for all types of animal production, recent increases in production shortages and rising prices have forced the country to resort to imports in an attempt to control prices. This study investigates the relationship between the number of livestock and the amount of meat produced in Türkiye between 2001 and 2023 using time series analysis. In the first stage, 23 years of data were obtained from the Turkish Statistical Institute (TSI) in the livestock statistics subcategory. This data was then analyzed using basic ratio analysis with Excel, and the results were presented by creating figures for the series In the second stage, using the Eviews program, a unit root test was performed on 23 years of time series data for small and large livestock, and the series were made stationary. Subsequently, the data was analyzed using a distributed lag autoregressive bounds test, and an appropriate model equation was formulated. The model was found to satisfy the basic assumptions by performing normality, heteroskedasticity, multicollinearity, and serial correlation tests, and Granger causality and Engle-Granger cointegration tests were conducted. During these stages, a model equation was formulated, and positive results were obtained from all analyses. Within the scope of time series analysis, it is assessed that the model equation, by examining current and past values of data on meat production and animal numbers, can shed light on future predictions. In conclusion, it is evident that urgent measures are needed to increase the number of domestic cattle in order to prevent a decrease in meat production in Türkiye in the coming years.

Anahtar Kelimeler

• ARDL Boundary Test
• Meat
• Time Series
• TSI

Etik Beyan

Since the data used in this study's dataset was obtained from the Turkish Statistical Institute (TSI), it is a study that does not require ethical committee approval.

Kaynakça

1. Albayrak, A. (2008). Değişen varyans durumunda en küçük kareler tekniğinin alternatifi ağırlıklı regresyon analizi ve bir uygulama. Afyon Kocatepe Üniversitesi İİBF Dergisi, Cilt:10 Sayı:2, s.133.
2. Alpar, R. (2010). Basit doğrusal regresyon çözümlemesi. spor, sağlık ve eğitim bilimlerinden örneklerle uygulamalı istatistik ve geçerlik güvenirlik. Ankara: Detay Yayıncılık, s.285-304.
3. Arıtaşı, C. (2009). Et ve balık işleme teknolojisi ders notları. Namık Kemal Üniversitesi.
4. Berker, U. (2024). Hastane hizmetleri sektöründeki işletmelerde likidite dinamikleri açısından alacaklar üzerine bir araştırma. (Yüksek lisans tezi), Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sağlık Yönetimi Ana Bilim Dalı, Tekirdağ.
5. Çelik, İ., Bozkuş Kahyaoğlu, S. (2021). Finansal zaman serisi analizi,finansçılar için temel yaklaşımlar. Ankara: Gazi Kitabevi.
6. Ergün, O. F., Bayram, B. (2021). Türkiye’de hayvancılık sektöründe yaşanan değişimler. Bahri Dağdaş Hayvancılık Araştırma Dergisi, s.158-175.
7. Et Süt Kurumu (ESK). (2025). 2016 yılı sektör değerlendirme raporu. https://www.esk.gov.tr/upload/Node/16536/files/ESK_2016_YILI_SEKTOR_RAPORU.pdf Erişim tarihi, 14.03.2025.
8. Lorcu, F., Bolat, B. (2012). Türkiye’de kırmızı ithal et. Hayvansal Üretim 53(1), 14-20.

9. Mert, M., Çağlar, A. (2019). Eviews ve Gauss uygulamalı zaman serileri. Ankara: Detay Yayıncılık.
10. Orhunbilge, N. (2000). Uygulamalı regresyon ve korelasyon analizi. İstanbul: Avcıol Basım Yayın.
11. Özgür, Ö., Hepsağ, A. (2022). Doğrusal ve doğrusal olmayan birim kök testlerinin gecikme uzunluğuna olan duyarlılığı. İstatistik Araştırma Dergisi, 1-15, s.14.
12. Öztürk, S., Baysan, İ. (2022). 2003-2019 döneminde türkiye’de kırmızı et sektörü: seçili göstergeler. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 51, s. 223-239.
13. Peasaran, H., Shin, Y., Smith, R. (2001). Bounds testing approaches to the analysis of level relationships. Journal of Applied Econometrics, Vol.16, No.3, s. s.289-326.
14. Saygın, Ö., Demirbaş, N. (2017). Türkiye’de kırmızı et sektörünün mevcut durumu ve çözüm önerileri. Hayvansal Üretim 58(1): 74-80,, s.77.
15. Sevüktekin, M., Çınar, M. (2017). Ekonometrik zaman serileri analizi. Bursa: Dora Yayıncılık.
16. Tapkı, N., Kaya, A., Tapkı, İ., Dağıstan, E., Çimrin, T., Selvi, M. (2018). Türkiye’de büyükbaş hayvancılığın durumu ve yıllara göre değişimi. Mustafa Kemal Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, s.324-339.
17. Tarı, R. (2010). Ekonometri. Kocaeli Üniversitesi: Umuttepe Yayınları.
18. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2025), Hayvancılık istatistikleri, TÜİK -VeriPortalı, (Erişim Tarihi: 02.02.2025).
19. Uysal, M., Günay, S. (2001). Durbin-Watson ölçütüne göre kararsızlık bölgesinde bulunan negatif otokorelasyon için bazı testler. Anadolu Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, Cilt:2 Sayı:2, s.278.
20. Wang, P. (2009). Financial econometrics, Second Edition. Routledge.
21. Yamak, R., Köseoğlu, M. (2006). Uygulamalı istatistik ve ekonometri (3.Baskı). Trabzon: Celepler Matbaacılık.