Yükseköğretimde Yönetici Seçim Sürecinde Meritokrasi: Akademisyen Görüşleri

Öz

Bu çalışma, akademisyenlerin yükseköğretim kurumlarındaki yönetici (dekanlar ve bölüm başkanları) seçim süreçlerinde meritokrasinin uygulanmasına ve meritokrasiye dayalı seçim sisteminde yer alması gereken ölçütlere ilişkin görüşlerini incelemektedir. Yükseköğretim yöneticilerinin seçim süreçlerinde meritokrasiye ilişkin akademisyenlerin görüşlerini ortaya koymak için fenomenolojik desende tasarlanmış nitel araştırma yaklaşımı kullanılmıştır. Veriler, Türkiye'deki çeşitli devlet üniversitelerinde çalışan 11 akademisyenden yarı yapılandırılmış görüşmeler yoluyla toplanmıştır. Çalışmanın katılımcıları maksimum örnekleme yöntemi ile belirlenmiştir. Veri toplama sürecinin ardından elde edilen veriler içerik analizi ile analiz edilmiştir. Sonuçlar, meritokrasiye dayalı sistemin akademisyenler tarafından istendiğini; ancak siyasi bağlantılar, üniversitedeki ağlar ve kayırmacılık nedeniyle uygulamada zorluklar yaşandığını ortaya koymaktadır. Katılımcı akademisyenlere göre, meritokratik bir seçim sürecinde yöneticilerin uluslararası bakış açısına, deneyime ve örgüte aşinalığa sahip olması, dikkate alınması gereken kriterler arasında yer almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• meritokrasi
• yönetim
• yükseköğretim

Meritocracy in the Selection Process of Administrators in Higher Education: Academics' Views

Abstract

This case study examines academics’ views on how meritocracy is applied in the selection process of higher education administrators (deans and department heads) and the criteria that should be included in a merit-based selection system. A qualitative research approach designed in the phenomenological design was used to reveal academics’ views on merit in higher education administrators’ selection processes. Data were collected from 11 academics working in various state universities in Türkiye through semi-structured interviews. The study participants were determined by the maximum sampling method. After collecting data, the obtained data were analyzed using content analysis. The results reveal that academics desire the merit-based system; however, there are difficulties in practice due to political affiliation, clicks in the university, and nepotism. According to participant academics, higher education administrators should have merit-based qualities such as an international perspective, experience, and familiarity with the organization.

Keywords

• administration
• higher education
• meritocracy

Kaynakça

1. Ağaoğlu, E., Altınkurt, Y., Yılmaz, K., & Karaöse, T. (2012). Okul yöneticilerinin yeterliklerine ilişkin okul yöneticilerinin ve öğretmenlerin görüşleri (Kütahya ili). Eğitim ve Bilim Dergisi, 37(164), 159-175.
2. Airini, Collings, S., Conner, L., McPherson, K., Midson, B., & Wilson, C. (2010). Learning to be leaders in higher education: What helps or hinders women’s advancement as leaders in universities. Educational Management Administration & Leadership, 39(1), 44-62. https://doi.org/10.1177/1741143210383896
3. Akbaşlı, S., & Balıkçı, A. (2013). Okul yöneticisi ve öğretmen görüşlerine göre okul yöneticiliğinin meslekleşmesinin değerlendirilmesi. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 9(2), 366-377. https://doi.org/10.17860/efd.27032
4. Akçadağ, T. (2014). Okul yöneticilerinin bakış açılarıyla yönetici yetiştirme, atama ve yer değiştirmeleri: Sorunlar ve çözümler. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(29), 135-150. https://doi.org/10.21764/efd.40717
5. Aktan, C. C. (2021). Liyakatsizlik ve kamusallık. C. C. Aktan, N. K. Öztürk & O. K. Acar (Eds.), Kamu yönetiminde liyakat (1. Baskı, s. 7-24) içinde. Sosyal Bilimler Araştırmaları Derneği.
6. Aktepe, V. (2014). Okul yöneticilerinin seçme ve yetiştirme uygulamalarına yönelik öğretmen ve yönetici görüşleri. International Periodical for The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 9(2), 89-105. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.6207
7. Ali Mohammed, A. (2024). De-ethnicizing Ethiopian higher education leadership: the quest for merit-based governance. F1000Research, 13, 1359. https://doi.org/10.12688/-f1000research.157295.1
8. Altbach, P. G. (2011). The past, present, and future of the research university. In P. G. Altbach, & J. Salmi, (Eds.), The road to academic excellence (1st ed., pp. 11-32). The World Bank.

9. Altın, F., & Vatanarttıran, S. (2014). Türkiye’de okul yöneticisi yetiştirme, atama ve sürekli geliştirme model önerisi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi, 15(2), 17-35. https://doi.org/10.2010/27724
10. Arabacı, İ., Şanlı, Ö., & Altun, M. (2015). Okul yöneticilerinin yetiştirilme ve atama yöntemlerine ilişkin sendika temsilcilerinin, maarif müfettişlerinin ve okul yöneticilerinin görüşlerinin değerlendirilmesi. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(31), 166-186.
11. Asilsoy, M. (2024, 22 Ağustos). Rektör atamalarında liyakat, yerel dinamikler ve kamu yararı üzerine. AKADEMİYA. https://www.akademikakil.com/rektor-atamalarinda-liyakat-yerel-dinamikler-ve-kamu-yarari-uzerine/mahmutdirik/
12. Aslanargun, E. (2012). Okul müdürlerinin sahip olması gereken değerler. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 12(2), 1327-1344.
13. Aytaç, T. (2002, 16–17 May). Post-modern eğitim yöneticisi. 21. Yüzyıl Eğitim Yöneticilerinin Yetiştirilmesi Sempozyumu, Ankara, Türkiye.
14. Bagilhole, B., & Goode, J. (2001). The contradiction of the myth of individual merit and the reality of a patriarchal support system in academic careers. European Journal of Women’s Studies, 8, 61–80. 10.1177/135050680100800203
15. Bailey, K.D. (1994). Methods of social research (4th ed). The Free Press.
16. Balyer, A., & Gündüz, Y. (2011). Değişik ülkelerde okul müdürlerinin yetiştirilmesi: Türk eğitim sistemi için bir model önerisi, Kuramsal Eğitimbilim, 4(2), 182-197.
17. Bayrak, E. (2019). Eğitim yöneticilerinin seçimi ve yetiştirilmesi sürecinin incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 8(1), 568-586.
18. Bellows, T. J. (2009). Meritocracy and the Singapore political system, Asian Journal of Political Science, 17(1), 24-44. https://doi.org/10.1080/02185370902767581
19. Blaschke, S., Frost, J., & Hattke, F. (2014). Towards a micro foundation of leadership, governance, and management in universities. Higher Education, 68, 711-732. https://doi.org/10.1007/s10734-014-9740-2
20. Bowles, S., & Gintis, H. (1976). Schooling in capitalist America: Educational reform and the contradictions of economic life. Basic Books.
21. Burgaz, B., & Şentürk, İ. (2008) Küreselleşmenin eğitim fakültelerinin yönetim boyutundaki etkileri. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(19), 269-280.
22. Carvalho, T., White, K., & de Lourdes Machado‐Taylor, M. (2013). Top university managers and affirmative action. Equality, Diversity and Inclusion: An International Journal, 32(4), 394-409. https://doi.org/10.1108/EDI-03-2011-0014
23. Castilla, E. J., & Benard, S. (2010). The paradox of meritocracy in organizations. Administrative Science Quarterly, 55(4), 543-676. https://doi.org/10.2189/-asqu.2010.55.4.543
24. Cemaloğlu, N. (2005). Türkiye’de okul yöneticisi yetiştirme ve istihdamı: Varolan durum, gelecekteki olası gelişmeler ve sorunlar. Gazi Eğitim Fakültesi, 25(2), 249-274.
25. Creswell, J. W. (2007). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (2nd ed.). Sage.
26. Demirtaş, H., & Özer, N. (2014). School principalship from the perspectives of school principals. Kastamonu Eğitim Dergisi, 22(1), 1-24.
27. Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (2005). Handbook of qualitative research. Sage.
28. Doğan, S., Demir, S. B., & Pınar, M. A. (2014). Yönetici görüşlerine göre MEB 2013 yılı yönetici atama ve yer değiştirme yönetmeliği. Kuramsal Eğitimbilim Dergisi, 7(2), 224- 245. http://dx.doi.org/10.5578/keg.6461
29. Erdemir, A. (2018). Türk kamu yöneticilerinin yönetim takımını seçerken dikkat ettikleri faktörlere dair kamuoyu algısı: Isparta örneği (Tez No. 498229) [Doktora tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi-Isparta]. Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Tez Merkezi.
30. Erol, İ. (2021). Türkiye’de okul yöneticilerinin belirlenmesinde “liyakat ilkesi”. Eğitim Yönetimi ve Politikaları Dergisi, 2(1), 54-64.
31. Etzkowitz, H., Kemelgor, C., & Uzzi, B. (2000). Athena unbound: The advancement of women in science and technology. Cambridge University. 10.1017/CBO9780511541414
32. Flumerfelt, S., & Banachowski, M. (2011). Understanding leadership paradigms for improvement in higher education. Quality Assurance in Education, 19(3), 224-247. https://doi.org/10.1108/09684881111158045
33. Folabit, N. L., Reddy, S., & Jita, L. C. (2023). Academics’ perspectives on the nature and tradition of appointments of university leaders at a Cameroonian university. International Journal of Learning, Teaching and Educational Research, 22(11), 285-302. https://doi.org/10.26803/ijlter.22.11.15
34. Forward Pathway. (2025, March 24). US university president selection: Transparency, academic qualifications, and the role of the selection committee – Future trends and challenges. Forward Pathway. https://www.forwardpathway.us/us-university-president-selection-transparency-academic-qualifications-and-the-role-of-the-selection-committee-future-trends-and-challenges
35. Fraenkel, J. R., & Wallen, N. E. (2003). How to design and evaluate research in education (5th Ed.). McGraw-Hill Inc.
36. Gibbons, M. (1998). Higher education relevance in the 21st century. World Bank.
37. Glesne, C. (2016). Becoming qualitative researchers: An introduction. Pearson.
38. Gök, R. (2019). Türk eğitim sisteminde liyakat (meritokrasi) esaslı eğitim yöneticiliği. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(52), 39-64. https://doi.org/10.21764/-maeuefd.543883
39. Güçlü, N., Şahin, F., Yavuz Tabak, B. & Sönmez, E. (2016). Türkiye’de okul yöneticisi görevlendirmeye ilişkin yönetici adayı görüşleri. Gazi Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 36(1), 51-71.
40. Güler, B. A. (2011). Yönetişim: Tüm iktidar sermayeye. Praksis. 9, 93-116.
41. Gündüz, Y., & Balyer, A. (2013). Gelecekte okul müdürlerinin gerçekleştirmeleri gereken roller. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(3), 45-54.
42. Hayes, C. (2012). Twilight of the elites: America after meritocracy. Crown Publishing Group.
43. Holt, D., Palmer, S., Gosper, M., Sankey, M., & Allan, G. (2014). Framing and enhancing distributed leadership in the quality management of online learning environments in higher education. Distance Education, 35(3), 382-399. https://doi.org/10.1080/-01587919.2015.955261
44. Hursh, D. (2007). Assessing no child left behind and the rise of neoliberal education policies. American Educational Research Journal, 44(3), 493-518. 10.3102/-0002831207306764
45. Husu, L. (2001). Sexism, support and survival in academia: Academic women and hidden discrimination in Finland. Social Psychological Studies, 6, 48-53.
46. Imbroscio, D. (2016). Urban policy as meritocracy: A critique. Journal of Urban Affairs, 38(1), 79-104. https://doi.org/10.1111/juaf.12262
47. Kalokora, A. M., & Lekule, C. S. (2019). Transparency in higher education human resource management: Benefits and challenges. Journal of Education and Social Policy, 6(4), 120-129. 10.30845/jesp.v6n4p15
48. Karagözoğlu, A.A. (2013). Eğitim kurumları yöneticisi yetiştirme ve atamada meritokrasi (Tez No. 192623) [Yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi-Diyarbakır]. Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Tez Merkezi.
49. Kim, C. H., & Choi, Y. B. (2017). How meritocracy is defined today?: Contemporary aspects of meritocracy, Economics and Sociology, 10(1), 112-121. 10.14254/2071-789X.2017/10-1/8
50. Korkmaz, M. (2005). Okul yöneticilerinin yetiştirilmesi: Sorunlar çözümler ve öneriler. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(3), 237-252.
51. Littler, J. (2017). Against Meritocracy: Culture, power and myths of mobility (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315712802
52. Machado, M., Farhangmehr, M., & Taylor, J. (2004). The status of strategic planning in Portuguese higher education institutions: Trappings or substance?. High Education Policy, 17, 383–404. https://doi.org/10.1057/palgrave.hep.8300064
53. Magrath, C. P. (2000). Globalization and its effects on higher education beyond the nation-state. Higher Education in Europe, 25(2), 251-258. 10.1080/713669255
54. Maringe, F. (2010). The meaning of globalisation and internationalisation in higher education: Findings from a world survey. In F. Maringe & N. Foskett (Eds), Globalisation and internationalisation in higher education: Theoretical, strategic and management perspectives (1st ed., pp. 17-34). Continuum Int’l Publishing Group.
55. Merriam, S. B., & Tisdell, E. J. (2015). Qualitative research: A guide to design and implementation. (4th ed.). John Wiley & Sons.
56. Middlehurst, R. (1999). New realities for leadership and governance in higher education? Tertiary Education and Management, 5, 307-329. http://dx.doi.org/10.1080/-13583883.1999.9966999
57. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook (2nd ed). Sage.
58. Montes López, E., & O’Connor, P. (2019). Micropolitics and meritocracy: Improbable bedfellows? Educational Management Administration & Leadership, 47(5), 678-693. 10.1177//1741143218759090
59. Moore, R. (2004). Education and society: Issues and explanations in the sociology of education. Polity Press.
60. Odabaşı, F., Fırat, M., İzmirli, S., Çankaya, S., & Mısırlı, A. (2010). Küreselleşen dünyada akademisyen olmak. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(3), 127-142.
61. Özdemir, A. (2013). Okul yöneticilerindeki adalet ve liyakat ile öğretmenlerdeki sadakat ve gayret arasındaki ilişki. Kuram ve Uygulamada Eğitim, 1(1), 99-117.
62. Özdoğru, M. (2019). Okul yöneticilerinin liyakat ilkesi hakkındaki görüşleri. Eğitim ve Teknoloji, 1(2), 111-121.
63. Özmen, F., & Kömürlü, F. (2010). Eğitim örgütlerine yönetici seçme ve atamada yaşanan sorunlar ve yönetici görüşleri temelinde çözüm önerileri. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 2(1), 25-33.
64. Öztürk, M. B., & Akkuş, M. (2020). Japonya, Güney Kore, Singapur ve Türkiye’ de okul yöneticilerinin seçilmesi ve yetiştirilmesi. Çağdaş Yönetim Bilimleri Dergisi, 1(7), 65-79.
65. Pelit, A. (2013). Okul yöneticilerinin yetiştirilmesine ve atanmasına ilişkin benimsenen modellerin karşılaştırılması (Türkiye, Fransa, Danimarka ve İngiltere örneği.) (Tez No. 330390) [Yüksek lisans tezi,Hacettepe Üniversitesi-Ankara]. Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Tez Merkezi.
66. Poocharoen, O., & Brillantes, A. (2013). Meritocracy in Asia Pacific: Status, issues, and challenges. Review of Public Personnel Administration, 33(2), 140-163. https://-doi.org/10.1177/0734371X13484829
67. Recepoğlu, E., & Kılınç, A. Ç. (2014). Türkiye’de okul yöneticilerinin seçilmesi ve yetiştirilmesi, mevcut sorunlar ve çözüm önerileri. Turkish Studies, 9(2), 1817-1845. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.6136
68. Reskin, B. F., & McBrier, D. B. (2000). Why not ascription? Organizations’ employment of male and female managers. American Sociological Review, 65, 210–33. 10.2307/2657438
69. Sadl, Z. (2009). We women are no good at it: Networking in academia. Czech Sociological Review, 45, 1239–63. 10.13060/00380288.2009.45.6.04
70. Saldaña, J. (2009). The coding manual for qualitative researchers. Sage.
71. Satz, D. (2010). Why some things should not be for sale: The moral limits of markets. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195311594.001.0001
72. Saunders, P. (2002). Reflections on the meritocracy debate in Britain: A response to Richard Breen and John Goldthorpe1. The British Journal of Sociology, 53(4), 559-574. https://doi.org/10.1080/0007131022000021489
73. Schofer, E., & Meyer, J. W. (2005). The worldwide expansion of higher education in the twentieth century. American Sociological Review, 70, 898-920. http://dx.doi.org/-10.1177/000312240507000602
74. Sealy, R. (2010). Changing perceptions of meritocracy in senior women’s careers. Gender in Management, 25(3),184-197. https://doi.org/10.1108/17542411011036392
75. Smith-Doerr, L., & Powell, W. W. (2005). Networks and economic life. In N. Smelser & R. Swedberg (Eds.), The Handbook of Economic Sociology (2nd ed., pp. 379–402). Princeton University Press.
76. Smith, J.A., Flowers, P., & Larkin, M. (2021). Interpretative phenomenological analysis: Theory, method and research (2nd ed). Sage.
77. Smith, D.W. (2018). Phenomenology. In E. N. Zalta (Ed.), The Stanford encyclopedia of philosophy (Summer 2018 ed.). Stanford University.
78. Süngü, H. (2012). Türkiye, Almanya, Fransa ve İngiltere’de okul müdürlerinin atanma ve yetiştirilmesi. Sakarya University Journal of Education, 2(1), 33- 48.
79. Talib, N., & Fitzgerald, R. (2015). Inequality as meritocracy: The use of the metaphor of diversity and the value of inequality within Singapore’s meritocratic education system. Critical Discourse Studies, 12(4), 445-462. 10.1080/17405904.2015.1034740
80. Taylor, J. S., Amaral, A. & Machado, M. L. (2007). Strategic planning in U.S. higher education: Can it succeed in Europe? Planning for Higher Education, 35(2), 5-17.
81. Tortop, N. (2007). İnsan kaynakları yönetimi. Nobel Yayın Dağıtım.
82. Torun, Y. (2009). Meritokrasi: Adaletin terazisi mi yoksa bir adalet illüzyonu mu?. Eğitim Bilim Toplum Dergisi, 7(26), 89-99.
83. TRT HABER. (2021). YÖK akademik kariyer-liyakat platformu hizmete açıldı. htAtps://www.trthaber.com/haber/egitim/yok-akademik-kariyer-liyakat-platformu-hizmete-acildi-555644.html adresinden 2 Aralık 2025 tarihinde alındı.
84. Üniversitelerde Akademik Teşkilât Yönetmeliği. (1982, 18 Şubat). Resmi Gazete (Sayı:17609). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=10127&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
85. Universität Bonn. (2024). Rector of the University of Bonn elected for a third term of office. https://www.uni-bonn.de/en/news/017-2024 adresinden 2 Aralık 2024 tarihinde alındı.
86. Yavuz, V. A. (2017). Yükseköğretim kurumlarında yönetici seçiminde oy kararını etkileyen kriterlerin önem düzeyinin bulanık AHP yöntemiyle belirlenmesi. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 24(1), 255-269. https://doi.org/10.18657/yonveek.307532
87. Yıldırım, A. (2023). Türk kamu yönetiminde liyakat sistemi: Uygulama biçimleri, sorunlar ve çözüm önerileri. Munzur Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(1), 37-54.
88. Yıldırım, M. (2013). Kamu yönetiminin kadim paradoksu: Nepotizm ve meritokrasi. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler, 11(2), 353-380.
89. Young, I. M. (1990). Justice and the politics of difference. Princeton University Press.
90. Young, M. (1958). The rise of the meritocracy, 1870-2033: An essay on education and society. Thames and Hudson.
91. Yücetürk, E. E. (2000). Türk kamu yönetiminde azalan meritokrasi. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(1), 138-151. https://doi.org/10.11616/-AbantSbe.16