Why are Official Documents Kept/Destroyed? An Evaluation of Document Destruction Practices in the Ottoman Empire

Öz

In the Ottoman State bureaucracy, various document destruction practices are seen. During the military reform period of Mahmud II, documents related to the Janissaries and the intelligence journals of Abdülhamid II that were preserved in Çırağan Palace were destroyed by the authorities of the period. Apart from these two practices, there were some other individual cases of document destruction too in the Ottoman period. The reasons why Ottoman bureaucrats practiced these acts of document destruction and whether the reasons were related to a theoretical basis or not are open to further research. The aim of this article is to consider some examples and draw significant conclusions regarding the main approaches on the issue of document destruction during the Ottoman period. Another aim is to examine whether those practices -regardless of whether they were carried out on a legal and administrative basis- had a common character, whether those document destruction practices presented a theoretical approach, or whether they had a scientific quality or not. The study used the qualitative research method and case studies, and it used document analysis technique for data analysis.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• archival science
• bureaucracy
• evaluation/appraisal
• preservation plan/disposal list/retention schedule
• document destruction

Resmi Evrak Neden Saklanır/İmha Edilir? Osmanlı İmparatorluğu’nda Evrak İmha Uygulamalarına Yönelik Bir Değerlendirme*

Öz

Osmanlı devlet bürokrasisinde evrak imha uygulamalarına zaman zaman tesadüf edilmektedir. II. Mahmud’un askeri reformları esnasında yeniçerilere ait evrak ile yine Çırağan Sarayı’nda muhafaza edilen II. Abdülhamid devri istihbarat jurnalleri dönemin yetkilileri tarafından imha edilmiştir. Bu iki uygulamanın dışında Osmanlı döneminde evrak imhasına ait daha başka münferit örnekler de söz konusudur. Bütün bu uygulamaların Osmanlı bürokratları tarafından hangi gerekçelerle gerçekleştirildiği ve bu gerekçelerin bir teorik temele dayandırılıpdayandırıl( a)mayacağı araştırılmaya muhtaçtır. Bu çalışma; -uygulama örneklerinden hareketle- Osmanlı Devleti dönemi evrak imha uygulamaları hakkında temel yaklaşımları belirleme konusunda sonuçlar elde etmeyi amaçlamaktadır. Yine -hukukî ve idarî zemini hazırlanmış olsun veya olmasın- bu dönemde hayata geçirilen evrak imha uygulamalarının genel bir karakter sergileyip-sergilemediği yahut bunlardan hareketle Osmanlı döneminde evrak imha uygulamalarının teorik bir yaklaşım sergileyip-sergilemediği -veya bilimsel bir karaktere sahip olup-olmadığı- araştırılmaya çalışılmıştır. Araştırmada nitel araştırma yönteminden ve durum çalışmasından yararlanılmış olup, verilerin analizi için doküman analizi tekniğine başvurulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı İmparatorluğu
• arşivcilik
• bürokrasi
• değerlendirme
• saklama planı
• evrak/belge imhası

Kaynakça

1. Bâb-ı Âlî Evrak Odası (BEO, 335986). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
2. Bâb-ı Âlî Evrak Odası (BEO, 769/51). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. Bâb-ı Âlî Evrak Odası (BEO, 770/29). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
3. Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Muhasebe Kalemi (DH. EUM. MH., 123-17). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
4. Dahiliye Nezareti Mebânî-i Emîriye ve Hapishaneler (DH. MB. HPS., 46/42). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
5. Dahiliye Nezareti Muhaberat-ı Umumiye İdaresi Evrakı (DH.MUİ., 55-1/7, 1328.M.14). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
6. Dahiliye Nezareti Mütenevvia Evrakı (DH. MTV., 47/4). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
7. Dahiliye Nezâreti Sicill-i Nüfus İdare-i Umumiyesi Tahrirat Kalemi (DH. SN. THR., 8/62). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
8. Dahiliye Nezâreti Sicill-i Nüfus İdare-i Umumiyesi Tahrirat Kalemi (DH. SN. THR., 68/83). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar

9. Dahiliye Nezâreti Sicill-i Nüfus İdare-i Umumiyesi Tahrirat Kalemi (DH. SN. THR., 71/11). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
10. Dahiliye Nezâreti Sicill-i Nüfus İdare-i Umumiyesi Tahrirat Kalemi (DH. SN. THR.. 81/70). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
11. İrade Dahiliye (İ. DH., 1316 R./17). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
12. İrade Dahiliye (İ. DH., 5152). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
13. İrade Dosya Usulü (İ.DUİT., 37-2/11-6). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
14. İrade Meclis-i Vala (İ. MVİ., 6536). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
15. İrade Mesail-i Mühimme (İ. MSM., 25/658). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
16. İrade Sıhhiye (İ. SH., 1317 R./1). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
17. İrade Şura-yı Devlet (İ. ŞD., 2450). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
18. İrade Şura-yı Devlet (İ. ŞD., 3560). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
19. İrade Şura-yı Devlet (İ. ŞD., 4436). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
20. Meclis-i Vükelâ Mazbataları (MV., 209/2). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
21. Mütenevvî Maruzat Evrakı (Y.MTV., 252/64). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
22. Sadâret Resmî Maruzât Evrakı (Y. A. RES., 108/82). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
23. Yıldız Esas Evrakı (Y. EE., 30/124/51/78). Başkanlık Osmanlı Arşivi, İstanbul. google scholar
24. Kaynak ve Araştırma Eserleri google scholar
25. Abdurrahman Şeref Bey. (1326). Evrak-ı atîkamız ve vesâik-i târihiyyemiz. Tarih-i Osmanî Encümeni Mecmuası, I, 9-19. google scholar
26. Ahmed Lûtfî Efendi. (1999). Vak’anüvîs Ahmed Lûtfî Efendi tarihi (Ciltler 6-7-8) (Y. Demirel, Yay. Haz.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. (Orijinal’i 1328’de yayımlanmıştır). google scholar
27. Ahmed Lütfi Efendi. (1328). Tarih-i Lütfi (Cilt VIII). İstanbul: Sabah Matbaası. google scholar
28. Aktaş, N. (1985). Osmanlı dönemi arşivciliğimiz ve tasnif çalışmaları. Belgelerle Türk Dünyası Tarih Dergisi, 1, 67-72. google scholar
29. Aktaş, N. (2000). Osmanlı dönemi arşivciliğimiz ve tasnif çalışmaları. Uluslararası kuruluşunun 700. Yıldönümü’nde Bütün Yönleriyle Osmanlı Devleti Kongresi -07-09 Nisan 1999- Konya- içinde (ss. 379387). Konya: Selçuk Üniversitesi Yayınları. google scholar
30. Akyıldız, A. (1993). Tanzimat dönemi Osmanlı merkez teşkilatında reform (1836-1856). İstanbul: Eren Yayıncılık. google scholar
31. Akyıldız, A. (1995). Hazîne-i Evrak’ın kurulması ve ilk tasnif usulleri (1846-1856). Hakkı Dursun Yıldız Armağanı içinde (ss. 69-84). İstanbul: Marmara Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları. google scholar
32. Akyıldız, A. (2004). Osmanlı bürokrasisi ve modernleşme. İstanbul: İletişim Yayınları. google scholar
33. Aydın, B. (1999). Osmanlı Devleti’nde evrak imha ve muhafazasına dair neşredilen ilk nizamname layihası. Arşiv Araştırmaları Dergisi, 1, 47-54. google scholar
34. Başar, F. (1995). Fetret devri. Türkiye Diyanet Vakfı İslam ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ fetret-devri adresinden erişildi. google scholar
35. Beyhan, M. A. (2002). II. Abdülhamid döneminde Hafiye Teşkilatı ve jurnaller. H. C. Güzel, K. Çiçek ve S. Koca (Ed.), Türkler cilt 12 içinde (ss. 252-272). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları. google scholar
36. Binark, İ. (1980/a). Arşivlerimizin değeri ve son vakanüvis Abdurrahman Şeref Bey’in ‘evrak-ı atika ve vesaik-i tarihiyyemiz’ adlı yazısı. Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, 29(1), 23-38. http://www.tk.org.tr/index. php/TK/article/view/1525/1516 adresinden erişildi. google scholar
37. Binark, İ. (1980/b). Arşiv ve arşivcilik bilgileri. Ankara: Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. google scholar
38. Candemir, M. (2011). Son yıldız düşerken. İstanbul: Çamlıca. google scholar
39. Çetin, A. (1983). Arşivlerimiz hakkında ‘İkdam’ Gazetesi’nin bir yazısı ve düşündürdükleri. Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, 32(4), 168-176. http://www.tk.org.tr/index.php/TK/article/view/2861/2786 adresinden erişildi. google scholar
40. Çetin, A. (1984). Osmanlı arşivciliğine toplu bir bakış. Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, 33(2), 53-65. http://www.tk.org.tr/index.php/TK/article/view/1449/1441 adresinden erişildi. google scholar
41. Çetin, A. (1987). İstila-yı keferede kalan Osmanl defterleri. Türk Dünyası Tarih Dergisi, 3, 6-8. google scholar
42. Çetin, A. (2012). Karacson, İmre (Emeric). Türkiye Diyanet Vakfı İslam ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi. org.tr/karacson-imre-emeric adresinden erişildi. google scholar
43. Çınar, A. O. (1999). Mehmed Emin Edîb Efendi’nin hayatı ve Tarih’i (Doktora tezi). Marmara Üniversitesi Açık Erişim Sistemi. (Kayıt No. T0045757). google scholar
44. Dearstyne, B. (2001). Arşivsel girişim. Modern arşivcilik ilkeleri, uygulamaları ve yönetim teknikleri (M. Akbulut ve A. O. İcimsoy, Çev.), İstanbul. (Orijinali 1992’de yayımlanmıştır). google scholar
45. Demiroğlu, F. (1955). Abdülhamid’e verilen jurnaller. İstanbul: Tarih Kütüphanesi Yayınları. google scholar
46. Devlet Arşivleri Başkanlığı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi. (2018, 16 Temmuz). Resmî Gazete (Kararname Numarası: 11, Sayı: 30480). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/07/20180716-1. pdf adresinden erişildi. google scholar
47. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. (2000). Başbakanlık Osmanlı Arşivi rehberi (2. bas.). Ankara: DAGM google scholar
48. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. (2000). Belgelerle arşivcilik tarihimiz I (Osmanlı Dönemi). Ankara: DAGM google scholar
49. Duchein, M. (2008). Provenans prensibi ve çağdaş arşivcilikte tanımlama, düzenleme ve ayıklama uygulaması (T. Aren, Çev.). İ. Keskin (Haz.), Arşivcilik metinleri içinde (ss. 31-53), İstanbul: Yeditepe. (Orijinali 1998’de yayımlanmıştır). google scholar
50. Emecen, F. M. (1991). Sefere götürülen defterlerin defteri. Prof.Dr. Bekir Kütükoğlu’na armağan içinde (ss. 241-268). İstanbul: İ.Ü. Edebiyat Fakültesi. google scholar
51. Findley, C.V. (1994). Osmanlı devletinde bürokratik reform. Bâbıâli (1789-1922) (L. Boyacı ve İ. Akyol, Çev.). İstanbul: İz yayıncılık. google scholar
52. Findley, C.V. (1996). Kalemiyeden mülkiyeye. Osmanlı memurlarının toplumsal tarihi (G. Çağalı Güven, Çev.). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. google scholar
53. Hayreddin [Nedim Göçen]. (2008). Belgelerin dilinden Osmanlı ve Avrupa (vesâik-i târihiyye ve siyâsiyye tetebbuâtı). İ. Keskin ve A. Ahmetbeyoğlu (Yay. Haz.), İstanbul: Selis Kitaplar. google scholar
54. İnal, İ. M. K. (1964). Osmanlı devrinde son sadrazamlar. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Basımevi. google scholar
55. İnalcık, H. (1988). Türk -Osmanlılar kısmı-. Diyanet İslam Ansiklopedisi (Cilt. XII/2). İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı. google scholar
56. Jenkinson, H. (1922). A manual of archive administration. Including the problems of war archives and archive making. Oxford: Clarendon Press. google scholar
57. Kandur, H. (1998). Belediyelerde arşiv yönetimi. İstanbul: Remak. google scholar
58. Keskin, İ. (2008). Günümüz arşivcilik anlayışıyla bir Osmanlı aydını olarak Hayreddin Bey [Nedim Göçen]’in (1867-1942) arşivcilik anlayışının karşılaştırılması. Journal of Turkish Studies -InMemoriam Şinasi Tekin III-, 32(1), 289-306. google scholar
59. Keskin, İ. ve Günalan, R. (2011). Hayreddin Nedim Bey’in [Göçen] kaleminden arşivcilik. E. Balta, Y. Dedes, E. N. İşli, M. S. Koz (Yay. Haz.), Yücel Dağlı Anısına (ss. 332-353) içinde. İstanbul: Turkuaz. google scholar
60. Kurt, S. (2020). Tarih-i Osmani Encümeni/Türk Tarih Encümeni Mecmuasında vesika aktarımı. Arşiv Dünyası, 7(1), 59-76. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1170447 adresinden erişildi. google scholar
61. Lamb, W. K. (1985). The fine art of destruction. In Peter Walne (Ed.), Modern archives administration and records management: A RAMP reader (pp. 251-257). Paris: UNESCO. google scholar
62. Osman Nuri ve Mehmed Hayati. (1332). Evrâk-ı atîkanın sûret-i tasfiyesine dâir rapor. İstanbul. google scholar
63. Osmanlı Arşivi Tarihçesi. (1990). Osmanlı Arşiv Bülteni, 1, 9-20. google scholar
64. Rukancı, F. ve Anameriç, H. (2006). Evrak-ı atikanın suret-i tasfiyesine dair rapor. Belgeler, 27/31, 91-134. google scholar
65. Schellenberg, T. R. (1956). Modern archives: principles and techniques. Chicago: University of Chicago Press. google scholar
66. Schellenberg, T. R. (1965). The Management of archives. New York: Columbia University Press. google scholar
67. Schellenberg, T. R. (1975). Modern archives: principles and techniques. Chicago: University of Chicago Press. google scholar
68. Schellenberg, T. R. (1998). Modern archives: principles and techniques. Chicago: University of Chicago Press. google scholar
69. Schellenberg, T.R. (1985). Principles of archival appraisal. In Peter Walne (Ed.), Modern archives administration and records management: A RAMP reader (pp. 269-279). Paris: UNESCO. google scholar
70. Schellenberg, T.R. (1993). Arşiv idaresi. N. İlemin (Çev.). Ankara: Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. (Orijinal basım tarihi 1965). google scholar
71. Schellenberg, T.R. (2008). Arşivsel değerlendirme ilkeleri (İ. Bozan, Çev.). İshak Keskin (Haz.), Arşivcilik metinleri içinde (ss. 55-70). İstanbul: Yeditepe. (Orijinali 1985’te yayımlanmıştır). google scholar
72. Tugay, A. (1935). İbret - Abdülhamid’e verilen jurnaller ve jurnalciler. İstanbul: Okat Yayınevi. google scholar
73. Uşaklıgil, H. Z. (1942). Saray ve Ötesi (Cilt III). İstanbul: İnkılap ve Aka Yayınları. google scholar
74. Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı Devleti’nin merkez ve bahriye teşkilatı (3. bs.). Ankara: Türk Tarih Kurumu. google scholar
75. Walne, P., Evans, F. B. ve Himly, F. J. (Ed.). (1995). Arşivcilik terimleri sözlüğü (B. K. Ataman, Çev. ve Gnş.). İstanbul: Librairie de Pera. (Orijinali 1984’te yayımlanmıştır). google scholar
76. Yalçın, H. C. (2000). Siyasal anılar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları. google scholar