19. YÜZYILIN İLK YARISINDA BUHARA EMİRLİĞİ TARAFINDAN OSMANLI DEVLETİNE GÖNDERİLEN ELÇİLERİN FAALİYETLERİ

Öz

Orta Asya hanlıkları/emirlikleri ile Osmanlı Devleti arasındaki ilişkiler Türk ve dünya tarihi açısından önem arz etmektedir. Orta Asya hanlıkları içerisinde Osmanlı Devleti ile en fazla ilişki kuran hanlık/emirlik ise Buhara Hanlığı/Emirliği olmuştur. Safevi Devleti'nin ortaya çıkması Osmanlı Devleti ile Buhara Hanlığı arasındaki ilişkilerin gelişmesine önemli ölçüde tesir etmiştir. Safevilere karşı iş birliği düşüncesi bu gelişmeyi olumlu etkilemiştir. 18. yüzyıldan itibaren ilişkilerin gelişmesine tesir eden en önemli etken ise Rusya'nın genişlemeye başlamasıdır. Rusya 19. yüzyılda hem Osmanlı Devleti hem Özbek hanlıkları/emirlikleri üzerindeki baskısını arttırmıştır. Buna paralel olarak iş birliği arayışları da artmıştır. 19. yüzyıldaki ilişkiler önemli ölçüde karşılıklı olarak elçilerin gelip gitmesi merkezli ortaya çıkmıştır. Daha fazla da Buhara elçilerinin İstanbul'a gelmeleri çerçevesinde ilişkiler gelişme göstermiştir. Osmanlı arşivlerinde bulunan vesikalar incelendiğinde, elçilerin gelme nedenleri arasında hükümdar değişikliklerinin bildirilmesi veya hükümdar olmalarını tebrik ön plana çıktığı görülmektedir. Her ne kadar görünüşte bu hususlar ön plana çıksa da elçilerin getirdikleri mektuplarda muhtelif konularda Osmanlı Devleti'nden yardım talepleri olduğu ortaya çıkmaktadır. Hatta bazı hususi konuların yol riskleri dikkate alınarak yazıya dökülmeden elçilere söylendiği ve elçilerin de sözlü olarak kendilerine verilen mesajları Osmanlı sarayına ilettikleri anlaşılmaktadır. Osmanlı Devleti gelen elçilere her zaman itibar göstermiş ve imkanlar ölçüsünde talepleri karşılanmaya çalışılmıştır. Bazen de Rusya ve bölgenin hassasiyetleri dikkate alınarak talepler tam karşılanamamıştır. Ziyaretler sırasında hediyeleşmeler ve çeşitli tehditlere karşı iş birliği arayışları söz konusu olmuştur. Bu makalede, Osmanlı arşivlerinden hareketle konu ile ilgili belgelerin değerlendirilmesinin yapılması hedeflenmiştir. Bu doğrultuda, Buhara'dan gönderilen elçilerin tespiti ile gönderiliş sebepleri, amaçları, faaliyetleri, elçilik heyetleri için uygulanan merasimler ve verilen hizmetler, elçilerin yol güzergahları ve çektikleri zorlukların ortaya konulması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Buhara Hanlığı/Emirliği
• Osmanlı Devleti
• 19. yüzyıl
• diplomatik ilişkiler
• elçiler
• Özbekistan

ACTIVITIES OF AMBASSADORS SENT TO THE OTTOMAN EMPIRE BY THE EMIRATE OF BUKHARA IN THE FIRST HALF OF THE 19TH CENTURY

Öz

The relations between the Central Asian khanates/emirates and the Ottoman Empire hold significance for both Turkish and world history. Among the Central Asian khanates, the one that established relations with the Ottoman Empire the most was the Emirate of Bukhara. The emergence of the Safavid Empire had a significant impact on the development of relations between the Ottoman Empire and the Emirate of Bukhara, as the idea of cooperation against the Safavids positively influenced this development. From the 18th century onward, the most important factor affecting the development of relations was Russia's expansion. In the 19th century, Russia increased its pressure on both the Ottoman Empire and the Uzbek khanates/emirates. Correspondingly, the search for cooperation also increased. Relations in the 19th century primarily developed around the mutual visits of envoys. The relationships particularly grew within the framework of Bukhara envoys coming to Istanbul. When examining the documents in the Ottoman archives, it is observed that the main reasons for the envoys' visits were to announce changes in rulers or to congratulate new rulers. Although these reasons appeared to be the primary focus, the letters brought by the envoys revealed various requests for assistance from the Ottoman Empire. It is even understood that some delicate matters were conveyed verbally to the envoys, considering the risks associated with transmission over the journey, and these envoys delivered these verbal messages to the Ottoman court. The Ottoman Empire always showed respect to the incoming envoys and tried to fulfill their requests within its means. However, at times, the requests could not be fully met due to considerations of Russian and regional delicacies. During these visits, gift exchanges and the search for cooperation against various threats were observed. This article aims to evaluate the documents related to the subject based on the Ottoman archives. In this directions, it is aimed to identify the envoys sent from Bukhara and to reveal the reason for their sending, their purposes, their activities, the ceremonies and services provided for the embassy delegations, the routes of the envoys and the difficulties they suffered.

Anahtar Kelimeler

• Khanate/Emirate of Bukhara
• Ottoman Empire
• 19th century
• diplomatic relations
• envoys
• Uzbekistan

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları:
2. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA.)
3. Referans1) BOA. Ali Emîrî Selim 3 (AE.SSLM.III.) 94/5655; 168/10028.
4. Referans2) BOA. Bâb-ı Âsafî Âmedi Kalemi (A.AMD.) 26/44, 86.
5. Referans3) BOA. Bâb-ı Âsafî Dîvân-ı Hümâyûn Sicilleri Nâme-i Hümâyûn Defterleri (A.DVNS.NMH.d.) 10/s. 2m-4m/20; s. 4m-5m/21; s. 14m-15m/32; s. 24m-25m/43; s. 108-111/139-143; s. 112/144; s. 112/145; s. 226/287; 227/288; 227-228/289; s. 274/346; s. 370/468.
6. Referans4) BOA. Bâb-ı Defterî Başmuhasebe Kalemi Defterleri (D.BŞM.d.) 6101/ s. 4.
7. Referans5) BOA. Cevdet Hariciye (C.HR.) 5/219; 10/484/1, 2, 3, 4; 30/1474; 33/1632, 1645; 47/2312; 54/2668; 56/2757; 60/2965; 65/3207/1, 2; 73/3606; 74/3670; 75/3731; 89/4446; 94/4671, 4694; 96/4776; 98/4859; 105/5201, 5210; 108/5390; 112/5556, 5600; 113/5643; 114/5700; 117/5844; 118/5889; 119/5920, 5940; 146/7259; 157/7809; 177/8840, 8841; 183/9130.
8. Referans6) BOA. Cevdet Saray Mesalihi (C.SM.) 141/7098; 176/8827.

9. Referans7) BOA. Hatt-ı Hümâyûn (HAT.) 4/124; 114/4582; 160/6668; 175/7616, 7617, 7618, 7619, 7620, 7620A, 7622; 276/16200; 563/27625; 571/27600; 753/35533; 761/35972; 781/36546, 36551, 36552, 36556, 36557, 36558, 36560, 36568, 36573, 36575, 36576, 36578, 36580, 36581A,B, 36582, 36583; 782/36608; 788/36755; 815/37271-E, F, 37272; 796/36912; 961/41191; 1032/42881; 1269/49188; 1274/49436; 1319/51425; 1335/52093; 1417/57968; 1418/57993, 57993-C; 1501/68; 1509/47, 59.
10. Referans8) BOA. İrâde Hâriciye (İ.HR.) 70/3403; 71/3441, 3443, 3467.
11. Referans9) BOA. İrâde Meclis-i Vâlâ (İ.MVL.) 179/5370
12. Referans10) BOA. Sadâret Mektûbî Kalemi Meclis-i Vâlâ Evrâkı (A.MKT.MVL) 30/97.
13. Referans11) BOA. Sadâret Mektûbî Kalemi Nezâret ve Devâir (A.MKT.NZD) 18/37.
14. Referans12) BOA. Sadâret Mektûbî Kalemi Umum Vilâyât (A.MKT.UM) 12/39.
15. Referans13)Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Defterleri (TS.MA.d.) 83/ s. 2, 7; 2449/ s. 1; 2462.
16. Araştırma ve İnceleme Eserleri:
17. Referans14) Alpargu, M. (2007). Özbekler. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 34, s. 119-121). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
18. Referans15) Alpargu, M. (2008). Osmanlı Devleti'nin Türkistan Politikası. M. Bıyıklı (ed.). Türk Dış Politikası: Osmanlı Dönemi (C. 1, s. 33-52). İstanbul: Gökkube Yayınları.
19. Referans16) Alpargu, M. (2013). Türkistan Hanlıkları. A. Kanlıdere (ed.). Orta Asya Türk Tarihi (C. 1, s. 149-167). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını.
20. Referans17) Budak, M. (1995-96). Osmanlı-Özbek Siyasi Münasebetlerinin Başlaması. Avrasya Etüdleri, 2 (4): 79-85.
21. Referans18) Çelik, M. B. (2009). 1800-1865 Yılları Arasında Buhara Emirliği. (Doktora Tezi). Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
22. Referans19) Ekici, C. ve Gurulkan, K. (ed.) (2005). Belgelerle Osmanlı-Türkistan İlişkileri (XVI-XX. Yüzyıllar). Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı.
23. Referans20) Erdoğru, M. A. (2006). Başbakanlık Osmanlı Arşivinden Osmanlı Devleti İle Orta Asya Devletleri Arasındaki İlişkiler Üzerine Osmanlı Arşiv Belgeleri-I. M. A. Erdoğru (ed.), Tarihin İçinden: Doğumunun 65. Yılında Prof. Dr. Ahmet Özgiray'a Armağan (250-271), İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
24. Referans21) Erdoğru, M. A. (2008). Başbakanlık Osmanlı Arşivinden Osmanlı Devleti İle Orta Asya Devletleri Arasındaki İlişkiler Üzerine Osmanlı Arşiv Belgeleri-II. S. Sertçelik vd. (haz.), Prof. Dr. Yavuz Ercan'a Armağan (375-389), Ankara: Turan Kitabevi.
25. Referans22) Erdoğru, M. A. (2018). Osmanlı Döneminde Türkistan Hanlıklarından İstanbul'a Gönderilen Özbek Elçileri. N. Uyanık vd. (ed.), Uluslararası Kültürel Miras ve Turizm Kongresi Bildiri ve Özet Kitabı, 03-05 Mayıs 2018, Konya: Eğitim Yayınevi, 397-405.
26. Referans23) Genç, Y. İ. vd. (haz.)(1992). Osmanlı Devleti İle Kafkasya, Türkistan ve Kırım Hanlığı Arasındaki Münâsebetlere Dâir Arşiv Belgeleri (1687-1908 Yılları Arası). Ankara: Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı.
27. Referans24) Gündoğdu, A. (1997). Türkiye İle Türk Dünyası Arasındaki Münasebetlerin Tarihî Arkaplânı. Yeni Türkiye, (15): 295-299.
28. Referans25) Gündoğdu, A. (1999). Türkistan'da Osmanlı- İran Rekabeti. G. Eren (ed.). Osmanlı (C. I, 581-587). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
29. Referans26) Hayit, B. (1975). Türkistan Rusya İle Çin Arasında: XVIII-XX. Asırlarda Ruslar ve Çinlilerin İstilâları Devrinde Türkistan Milli Devletleri ve Milli Mücadeleleri Tarihi. (A. Sadak, çev.). İstanbul: Otağ Yayınları (1971).
30. Referans27) İpşirli, M. (1988). Abdülvehhâb Efendi, Yâsincizâde. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 1, s. 285-286). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
31. Referans28) Karpat, K. H. (2003). Türkiye ve Orta Asya (1. Baskı). (H. Gür, çev.). Ankara: İmge Kitabevi.
32. Referans29) Mustafayev, Sh. ve Serin, M. (ed.) (2011). Osmanlı Belgelerinde Merkezi Asya Tarihi Cilt I Siyasi ve Diplomatik İlişkiler. Semerkand: Uluslararası Merkezi Asya Araştırmaları Enstitüsü ve Türk Arşivciler Derneği.
33. Referans30) Mustafayev, Sh. ve Serin, M. (ed.) (2012). Osmanlı Belgelerinde Merkezi Asya Tarihi Cilt III Toplumsal ve Gündelik Yaşam. Semerkand: Uluslararası Merkezi Asya Araştırmaları Enstitüsü ve Türk Arşivciler Derneği.
34. Referans31) Saray, M. (1994). Rus İşgali Devrinde Osmanlı Devleti İle Türkistan Hanlıkları Arasındaki Siyasi Münasebetler (1775-1875). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
35. Referans32) Togan, A. Z. V. (1981). Bugünki Türkili (Türkistan) ve Yakın Tarihi I (2. Baskı). İstanbul: Enderun Yayınları.
36. Referans33) Yalçınkaya, A. (2006). Sömürgecilik Pan-İslamizm Işığında Türkistan (2. Baskı). Ankara: Lalezar Kitabevi.
37. Referans34) Yekeler, N. vd. (haz.)(2022). Belgelerle Türkiye Özbekistan İlişkileri. İstanbul: Devlet Arşivleri Başkanlığı ve O'zarxiv Agentliği.
38. Referans35) Yılmaz, M. (2014). Emir Haydar Döneminde Osmanlı-Buhara İlişkileri (1801-1826). İ. Şahin, B. İsakov ve C. Buyar (ed.), The Central Asiatic Roots of Ottoman Culture (417-428). İstanbul: İstanbul Esnaf ve Sanatkarlar Odası Birliği.
39. Referans36) Yusupov, S. A. ve Gül, O. K. (2021). Buhara Hanlığı Döneminden Cumhuriyete Türkiye-Özbekistan İlişkileri ve Osman Kocaoğlu. Ankara: Altınordu Yayınları.