Women’s Labor Behind the Front During the Turkish War of Independence: Visual Reading of Military Production Through Photography

Yıl 2026, Sayı: 31, 27 - 47, 19.01.2026

Özlem Baykal

https://doi.org/10.33431/belgi.1771400

Öz

During the War of Independence, women's presence was tangibly felt in every development in the political and military spheres. The presence of a large proportion of the male population in Anatolia on the front lines paved the way for women to assume more intensive roles in the rear services, logistical support activities, and production areas. Initially, women organized rallies behind the lines against the occupation, conducted aid campaigns, and took active roles in various societies. Later, they directly supported the Turkish Army in areas such as military production, ammunition production, clothing supply, and medical services. During this period, women became a crucial link in the production chain across a wide spectrum, from ammunition to uniforms. This study examines the role of women's labor in military production through archival photographs and images from the period. The visual coding of the photographs reveals women's position in the war economy not only as laborers but also as symbolic actors of national resistance. Such depictions, albeit within the confines of nationalist ideology, reinforced the legitimacy of women's participation in the public sphere. Thus, this study analyzes the representations of women's labor in military production at the intersection of visual culture and history. In this respect, the study is multidisciplinary, and internal and external criticisms have been conducted on the photographs used. Furthermore, this visual reading is supported by secondary sources. The photographs are examined within the framework of the categories of signified (denotative), signifier (connotative), and the meaning represented by the image. In this respect, the language of the photographs reveals the sustainability of mobilization during the War of Independence, regardless of gender and environmental factors. This research will contribute to the fields of military history, gender studies, and visual culture by integrating the socio-political situation of the Turkish nation during the War of Independence into academic studies through the method of visual analysis. Therefore, by reassessing women's roles in the War of Independence, this research aims to fill gaps in the official historical narrative and offer an alternative reading.

Anahtar Kelimeler

Military Production , Photographic Analysis , Turkish War of Independence , Visual Coding , Women's Labor

MİLLÎ MÜCADELE DÖNEMİNDE CEPHE GERİSİNDE KADIN EMEĞİ: FOTOĞRAF ÜZERİNDEN ASKERÎ ÜRETİMİN GÖRSEL OKUMASI

Öz

Millî Mücadele döneminde, siyasi ve askerî sahada gerçekleşen her gelişmede kadınların varlığı somut biçimde hissedilmiştir. Anadolu’da erkek nüfusun büyük ölçüde cephelerde bulunması, kadınların geri hizmetlerde, lojistik destek faaliyetlerinde ve üretim alanlarında daha yoğun görev üstlenmesine zemin hazırlamıştır. İlk aşamada işgallere karşı cephe gerisinde mitingler düzenleyen, yardım kampanyaları yürüten ve çeşitli cemiyetlerde aktif görev alan kadınlar, ilerleyen süreçte askerî üretim, cephane imalatı, giyim-kuşam temini, tıbbi hizmetler gibi alanlarda doğrudan Türk Ordusu’na destek sağlamıştır. Bu zaman diliminde kadınlar, cephaneden üniformaya kadar geniş bir yelpazede üretim zincirinin önemli bir halkası hâline gelmiştir. Bu çalışma, arşiv fotoğrafları ve döneme ait görseller üzerinden kadın emeğinin askerî üretimdeki rolünü incelemektedir. Fotoğrafların görsel kodlamaları, kadınların savaş ekonomisindeki konumunu sadece emekçi olarak değil, aynı zamanda ulusal direnişin simgesel aktörleri olarak görünür kılmaktadır. Bu tür tasvirler, milliyetçi ideolojinin sınırları içinde de olsa, kadınların kamusal alana katılımının meşruiyetini pekiştirmiştir. Böylece çalışma, görsel kültür ve tarih disiplinlerinin kesişiminde, kadın emeğinin askerî üretimdeki temsillerini çözümlemektedir. Bu açıdan çalışma multidisipliner niteliğinde olup, burada kullanılan fotoğraflar üzerinden, iç ve dış tenkit yapılmıştır. Bununla birlikte ikinci elden kaynaklar ile bu görsel okuma desteklenmiştir. Fotoğraflar, gösterilen (denotatif), gösteren (konotatif) ve imajın temsil ettiği anlam kategorileri çerçevesinde incelenmiştir. Bu doğrultuda fotoğrafların dili, Millî Mücadele dönemine dair seferberliğin cinsiyet ve çevresel faktörler fark etmeksizin, sürdürülebilirliğini ortaya koymaktadır. Bu araştırma, Millî Mücadele’de Türk ulusunun sosyo-politik durumunu, görsel analiz metodu aracılığıyla akademik çalışmalara yerleştirerek, askeri tarih, toplumsal cinsiyet çalışmaları ve görsel kültür alanlarına katkıda bulunacaktır. Dolayısıyla, bu araştırma kadınların Millî Mücadele’deki rollerini yeniden değerlendirerek, resmi tarih anlatısındaki boşlukları doldurmayı ve alternatif bir okuma önermeyi hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Askeri Üretim , Fotoğraf Analizi , Görsel Kodlama , Kadın Emeği , Milli Mücadele

Etik Beyan

Yazar, çalışma için etik kurul onayına gerek olmadığını beyan etmiştir.

Destekleyen Kurum

Bu çalışmayı herhangi bir kurum desteklememiştir.

Kaynakça

• ATASE Arşivi, İSH-Albüm No. 5, Fotoğraf No. 004.
• ATASE Arşivi, İSH-Albüm No. 5, Fotoğraf No. 042.
• ATASE Arşivi, İSH-Albüm No. 5, Fotoğraf No. 065.
• ATASE Arşivi, İSH-Albüm No. 5, Fotoğraf No. 110.
• TİTE Arşivi, FK21G72B72.
• TİTE Arşivi, FK34G2B2-1.
• TİTE Arşivi, FK36G32B32.
• TİTE Arşivi, FK37G81B81.
• TİTE Arşivi, FK37610B10.
• TRT Arşivi, Türk Milletinin Kurtuluş Savaşı Hazırlığı, Video Görüntüsü, 04.51.
• Atatürk, Mustafa Kemal (1969), Nutuk, C. II, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
• Aralov, Semyon İvanoviç (2010), Bir Sovyet Diplomatının Türkiye Anıları 1922-1923, Çev. Hasan Ali Ediz, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Aydemir, Şevket Süreyya (1976), Tek Adam Mustafa Kemal (1881-1919), C. II, İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Barthes, Roland (2016), Göstergebilimsel Serüven, Çev. Mehmet Fırat, Sema Fırat, İstanbul: Yapıkredi Yayınları.
• Barrett, Terry (2000), Criticizing Photographs An Introduction to Understanding Images, New York: The McGraw-Hill Companies.
• Berkes, Niyazi (2010), Türkiye’de Çağdaşlaşma, Haz. Ahmet Kuyaş, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Caporal, Bernard (1999), Kemalizmde ve Kemalizm Sonrasında Türk Kadını. C. I, Çev. Ercan Eyüboğlu, İstanbul: Cumhuriyet Kitapları.
• Çavdar, Tevfik (2001), Millî Mücadele’ye Başlarken Sayılarla Durum ve Genel Görünüm, C. I-II, İstanbul: Cumhuriyet Kitapları.
• Durukan, Eyüp (1940), Askeri Fabrikalar Tarihçesi, Ankara: Askeri Fabrikalar Basımevi.
• Emmison, Michael, Smith, Philip (2000), Researching the Visual: Images, Objects, Contexts and Interactions in Social and Cultural Inquiry, London: Sage Publications.
• Fiske, John (2003), İletişim Çalışmalarına Giriş, Çev. Süleyman İrvan, Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
• Garnett, Lucy M. J. (2009), Türkiye’nin Kadınları ve Folklorik Özellikleri, Çev. Nurettin Elhüseyni, İstanbul: Oğlak Yayıncılık.
• İnan, Ayşe Afet (1984), Kurtuluş Savaşı’nda Türk Kadını, Ankara: TBMM Yayınları.
• Kaplan, Leyla (1996), “Millî Mücadele Dönemi Kadın Cemiyetleri”, Kastamonu’da İlk Kadın Mitinginin 75. Yıldönümü Uluslararası Sempozyumu, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, s. 69-126,
• Karakışla, Yavuz Selim (Haziran 1999), “Osmanlı Ordusunda Kadın Askerler”, Toplumsal Tarih Dergisi, 11/66, s. 15-24.
• Kurnaz, Şefika (2011), Yenileşme Sürecinde Türk Kadını (1839-1923), Ankara: Ötüken Yayınları.
• Küçüktürkücü, Gülgün (2016), Çanakkale ve Kurtuluş Savaşı Kadın Kahramanlarımız, İzmir: Kültür Kitap Sarayı Yayınları.
• Kyvig, David E., Marty, Myron A. (2011), Yanıbaşımızdaki Tarih, Çev. Nalan Özsoy, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Müderrisoğlu, Alptekin (2013), Kurtuluş Savaşı’nın Mali Kaynakları, Ankara: AKDTYK ATAM Yayınları.
• Meray, Seha L., Olcay, Osman (1977), Osmanlı İmparatorluğu’nun Çöküş Belgeleri (Mondros Bırakışması, Sevr Antlaşması, İlgili Belgeler), Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
• “Mümtaz Topçu Emekli Albay Merhum Ali Seyfi Taner’in Hatıra Notları”, Makina ve Kimya Endüstrisi Gazetesi, 15 Ocak 1960, s. 3.
• Müller, Marion G. (2011). “Iconography and Iconology as A Visual method and Approach”, The Sage Handbook of Visual Research Methods, Eds. E. Margolis, & L. Pauwels, London: Sage Publications, p. 283-297.
• Patton, Michael Quinn (2015). Qualitative Research & Evaluation Methods, London: Sage Publications.
• Phillips, Mabelle C. (1995), “Dul Kadınlar”, İstanbul 1920, Ed. Clarence Richard Johnson, Çev. Sönmez Taner, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, s. 247-277.
• Rose, Gillian (2016), Visual Methodologies. An Introduction to Researching with Visual Materials, London: Sage Publications.
• Saral, Hulki, Saral, Tosun (1970), Vatan Nasıl Kurtarıldı, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Selek, Sabahattin (1987), Anadolu İhtilalleri. C. I, İstanbul: Kastaş A.Ş. Yayınları.
• Sürmeli, Serpil, (1998), Millî Mücadele’de Tekâlif-i Millîye Emirleri, Ankara: AKDTYK Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
• Şeni, Nora (1993), “19. Yüzyıl Sonunda İstanbul Mizah Basınında Moda ve Kadın Kıyafetleri”, 1980’ler Türkiye’sinde Kadın Bakış Açısından Kadınlar, Haz. Şirin Tekeli, İstanbul: İletişim Yayınları, s. 53-78.
• Türk İstiklal Harbi, İdari Faaliyetler (15 Mayıs 1919-2 Kasım 1923), C. VII, Ankara: Genelkurmay Basımevi, 1975.
• Uyanıker, Ferhat (2009), Millî Mücadele’de Türk Kadını, Ankara: Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları.
• Yamauchi, Masayuki (1995), Hoşnut Olamamış Adam-Enver Paşa: Türkiye’den Türkistan’a, İstanbul: Bağlam Yayıncılık.
• Yalman, Ahmet Emin (1930), Turkey in the World War. London: Yale University Press.
• Yurdakul, Yurdakul (2009), Atatürk’ten Hiç Yayınlanmamış Anılar, İstanbul: Truva Yayınları.
• Yurdalan, Özcan (2007), Belgesel Fotoğraf ve Fotoröportaj, İstanbul: Agora Kitaplığı.
• Zengin, Ersoy (2017), “Millî Mücadele Yıllarında İmalat-ı Harbiye Fabrikaları”, Mavi Atlas, 5/1, s. 201-223.
• https://www.iwm.org.uk/history/12-things-you-didnt-know-about-women-in-the-first-world-war (Erişim 15.07.2025).