ANADOLU-TÜRK HALI VE DÜZ DOKUMALARINDA LÂLE MOTİFİ
Öz
Kur’an da “yeşil ve canlı olan her bitki kutsal sayılır”. Bunların içinde de özellikle lâle, karanfil, sümbül ve menekşe’nin adı geçer. Yine Kur’an da Allah’ın 99 adı zikredilir. Halk arasındaki inanışa göre de lâle’nin de 99 adı vardır. Allah adının Arapça yazılışı ile lâle adının Arapça yazılışında kullanılan kelimeler de aynıdır. Ebced hesabıyla da Lâle ve Allah isimlerinden her birinin toplam değeri 66’ya tekabül eder. Bu nedenle Türk kültüründe 6 (altı) sayısı da kutsal sayılır.
Anadolu-Türk halı ve düz dokumalarında kullanılan motifler içinde lâle motifine sık rastlanır. Ancak, bugün lâle diye bildiğimiz çiçek kökü soğanlı olan bir bitkidir. Dünya’da Hollanda Lâlesi diye bilinen bu bitki halk kültüründe lâle olarak kabul edilmez. Halk kültüründe lâle “gelincik” dediğimiz; yaprakları kırmızı, ortası siyah olan bir bitkidir. Bahar aylarında belli bir zamanda ortaya çıkar ve kısa bir süre sonrasında da yok olur. Bu kısa ömrüne rağmen halk edebiyatı, halk şiiri ve halk sanatında çok sevilen ve en çok resmedilen bir çiçektir.
Anadolu halı ve Düz
dokumalarda lâle motifi kullanmak özellikle XVII. yy.’da, “Lâle Devri’nde moda
haline gelmiştir. Soğanlı lâle’den esinlenen bu motif geç dönemlerde özelliğini
kaybetmiş, değişik şekillerde tasvir edilmiştir. XVI. yy. Gördes, Kula ve
Bergama halılarında karşımıza çıkar. Halk arasında sembolik özellikleri
bilinmese de bugün bile en çok kullanılan motiflerden birisidir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Acar, B. (1975). Kilim ve düz dokuma yaygılar. İstanbul: Ak Yayınları Türk Süsleme Sanatları Serisi 3.
- Acar, B. (1978). Divriği Ulu Cami’ indeki halı ve kilimler. Y. Öngen (Ed.), Divriği Ulu Camii ve Darü’ş-şifası (s. 159-228) içinde. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
- Acar, B. (1982). Kilim, cicim, zili, sumak, İstanbul: Eren Yayınları.
- Ali Ekber Dehxuda., “Lâle” Maddesi, Lugatname-i Dehhûda (Dehxuda Sözlüğü) (Farsça), Isfahan Kaimiye Bilgisayar Araştırmaları Merkezi Dicital Yayını, Vol. 26, pp. 440-446, İnternet, 24.03.2017.
- Aslanapa, O. (1972). Türk Sanatı, başlangıcından Büyük Selçukluların sonuna kadar I. İstanbul: Milli Eğitim Yayınevi.
- Aslanapa, O. (2005). Türk halı sanatının bin yılı, One thousand years of Turkish carpets. İstanbul: İnkılâp Yayınevi.
- Aslanapa, O. ve Durul, Y. (1973). Selçuklu halıları. İstanbul: Ak Yayınları.
- Baytop, T. (1992). İstanbul Lalesi. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayını: 1415/Kültür Eserleri: 180.
- Birol, İ. A. ve Derman, Ç. (1991). Türk tezyini san’atlarında motifler / Motifs in Turkısh decorative arts. İstanbul: Kubbealtı Akademisi tür ve San’at Vakfı Yayını.
- Deniz, B. (1984). Kırşehir halıları. Arkeoloji-Sanat Tarihi Dergisi, III, 25-81.