Çankırı Ağızlarında Emir Bildirimlerinin Görünümü: -(y)Ale ve -sAŋA

Yıl 2025, Sayı: 80, 1 - 24, 23.12.2025

Melike Üzüm

https://doi.org/10.32925/tday.2025.134

https://izlik.org/JA47HX65NJ

Öz

Emir bildirimleri alan yazınında farklı yaklaşımlarla değerlendirilir. Tartışmalar, emirin kipliğin bir alt ulamı olup olmaması, birinci ve üçüncü kişiyle kullanılıp kullanılmaması, işaretleyicilerle birlikte kullanılan ünlem vb. unsurların anlama etkisi ve emir işaretleyicilerinin kaynakları gibi sorunlara odaklanır. Emir bildirimleri, genel olarak konuşucunun alıcıyı bir eylemi gerçekleştirmeye yönlendirme amacıyla kullanılır. Ancak kiplik ulamı altında eylemin gerçekleşmesine yönelik konuşucunun yaklaşımını içeren gereklilik, istenirlik ve olasılıkla ilişkilendirilir. Alan yazınında da işaret edildiği gibi işlevi özellikle diyaloglarda ortaya çıkan emir bildirimlerinde kullanılan dilsel araçların standart değişke ve yazı dili temel alınarak tespiti konuşma dilindeki çeşitliliği tam anlamıyla göstermez. Emir bildirimlerinin ortaya çıkış özelliklerini bütüncül bir şekilde görebilmek için, Türkçenin değişkelerinde kullanılan emir işaretleyicilerinin incelenmesi gerekmektedir. Bu çalışmada Çankırı ağızlarında tespit edilen –(y)Ale ve -sAŋA biçim birimleri kiplik işaretleyicileri olarak emir ulamı altında ele alınmıştır. İnceleme verisi, alan araştırması yöntem ve teknikleri kullanılarak Çankırı ağzı konuşurlarından toplanmıştır. İncelemede işaretleyiciler arasındaki farka odaklanılarak –(y)Ale ve -sAŋA biçim birimlerinin işlevsel ve anlamsal özellikleri karşılaştırmalı olarak tartışılmıştır. Ayrıca ağız konuşurlarının işaretleyicilerin kullanımına yönelik yorumları değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda elde edilen bulgulara göre Çankırı ağızlarında konuşucu için emiri işaretlemede farklı seçenekler vardır. Bu kullanımlar, alıcıyı doğrudan eylemi gerçekleştirmeye yönlendirerek ikinci kişide ortaya çıkar. Ele alınan iki biçim birim arasındaki temel farklılık emirin farklı yaptırım kuvvetiyle ve zamansal içerikle ortaya çıkmasıdır. Buna göre -(y)Ale emirin yumuşatılmış biçimi olarak tercih edilmekle birlikte ilişkisel yakınlık gerektirir. Eylemin gerçekleşme zamanı olarak ise alıcıyı hemen harekete geçirme amacı taşır. Buna karşılık -sAŋA kuvvetli emir işleviyle ortaya çıkar ve bağlama göre zaman içeriği değişir.

Anahtar Kelimeler

kiplik , emir , diyalektoloji , dil bilgiselleşme , anlam bilimi

Etik Beyan

Bu çalışma için etik kurul izni, Başkent Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu tarafından 11 Eylül 2023 tarihinde, 17162298.600-214 sayılı karar ile onaylanmıştır.

Destekleyen Kurum

Bu araştırma, 1001-Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı kapsamında desteklenmiştir. (Proje kodu: 123K412, Ağızların dilbilimsel yaklaşımla incelenmesi ve dijital ortamda paylaşımı: Çankırı ağzı örneği).

Teşekkür

Proje ekibine özellikle veri toplamadaki katkıları için, değerli hocalarım Prof. Dr. Emine Yılmaz ve Prof. Dr. Nurettin Demir’e ise görüşleriyle yazım sürecinde verdikleri destek için teşekkür ederim.

The Appearance of Imperatives in Çankırı Dialects: -(y)Ale and -sAŋA

https://izlik.org/JA47HX65NJ

Öz

Imperatives have been analyzed in terms of their status as a subcategory of modality, their occurrence in the first and third person, the impact of accompanying exclamations on meaning, and the origins of imperative markers. Typically, imperatives are used by speakers to direct recipients to act. Within the framework of modality, however, they are also linked to notions of necessity, desirability, and possibility—reflecting the speaker’s stance toward the realization of the action. Studies relying on standard Turkish and written language often fail to capture the diversity of imperative usage in spontaneous speech. To achieve a more comprehensive understanding, it is necessary to explore imperative markers found in dialects of Turkish. This study examines the morphemes -(y)Ale and -sAŋA, which function as imperative modality markers in the Çankırı dialects. The data were collected through field research with native speakers of the dialect. The analysis focuses on the functional and semantic properties of the two morphemes and compares their distinctive features. Additionally, speaker perceptions regarding their use are evaluated. The findings indicate that the speakers of the Çankırı dialects have multiple options to mark the imperatives. These constructions occur in the second person, directing the addressee to perform the action. The morpheme -(y)Ale serves as a softened imperative, generally requiring relational closeness and prompting immediate action. Conversely, -sAŋA conveys a stronger imperative force, with temporal meanings that vary depending on the context. The variation between these forms reflects differences in informal social authority and speaker intention.

Anahtar Kelimeler

modality , imperatives , dialectology , grammaticalization , semantics

Etik Beyan

Ethical approval for this study was granted by the Başkent University Social and Humanities Research and Publication Ethics Committee on September 11, 2023, with the decision numbered 17162298.600-214.

Destekleyen Kurum

This research was supported under the 1001-Scientific and Technological Research Projects Support Program. (Project code: 123K412, Analyzing dialects with a linguistic approach and their dissemination on digital platforms: The case of Çankırı dialects).

Teşekkür

I extend my sincere gratitude to the project team for their invaluable support during data collection. I would also like to thank my esteemed professors, Prof. Dr. Emine Yılmaz and Prof. Dr. Nurettin Demir, for their support and valuable contributions to the writing process through their insightful feedback.

Kaynakça

• Adıgüzel, M. F. (2015). Semantic and pragmatic analysis of the Turkish discourse particle hele: A corpus-driven study in lexical profiling. Mersin Üniversitesi Dil ve Edebiyat Dergisi (MEUDED), 12(1), 63–92.
• Aksoy, Ö. A. (1945). Gaziantep ağzı: I. Türk Dil Kurumu.
• Aslan Demir, S. (2008). Türkçede isteme kipliği. Grafiker.
• Aydoğdu, Ö. (2011). Çankırı ili ve yöresi ağızları (Tez No. 296443) [Doktora tezi, Fırat Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Banguoğlu, T. (2007). Türkçenin grameri. Türk Dil Kurumu.
• Bowern, C. (2008). Linguistic fieldwork: A practical guide. Palgrave Macmillan.
• Bybee, J., Perkins, R. ve Pagliuca, W. (1994). The evolution of grammar, tense, aspect, and modality in the languages of the world. The University of Chicago.
• Demir, N. (1996). Birleşik fiiller ve vurgu: -iver- şeklinin görevlerini tespitte vurgunun rolü. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 42(1994), 83-94.
• Deny, J. (1941). Türk dili grameri. Maarif Matbaası.
• Doerfer, G. (1988). Grammatik des Chaladsch. Otto Harassowitz.
• Ercilasun, A. (2011). Türkçede emir ve istek kipi üzerine. Türk gramerinin sorunları içinde (s. 61-72). Türk Dil Kurumu.
• Erdal, M. (2013). Tezlik fiilinin kaynağı. AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Semih Tezcan’a Armağan, 13, 169-173.
• Ergin, M. (2006). Türk dil bilgisi. Bayrak.
• Göksel, A. ve Kerslake, C. (2005). Turkish: A comprehensive grammar. Routledge.
• Gülsevin, G. (2013). Tarihi ve yaşayan Türk diyalektlerinde emir-istek kipinin birinci ‘çokluk’ ve birinci ‘ikilik (tesniye)’ çekimleri üzerine. Ü. Gürsoy, F. Güner Dilek, D. Ergönenç Akbaba, F. Ersoy, Y. Kartallıoğlu ve H. Yazıcı Ersoy (Ed.), Prof. Dr. Leyla Karahan Armağanı içinde (s. 533-559). Akçağ.
• Güzel, S. (2024). Çuvaşça kur- ‘görmek’ fiili: Kiplik ve kılınış temelinde bir inceleme. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, (78), 113-146. Hatiboğlu, V. (1981). Türkçenin ekleri. Türk Dil Kurumu.
• Johanson, L. (2009). Modals in Turkic. B. Hansen ve F. Haan (Ed.), Modals in the Languages of Europe: A Reference Work içinde (s. 487-510). De Gruyter Mouton.
• Johanson, L. (2014). The decline of the Ottoman optative. N. Demir, B. Karakoç ve A. Menz (Ed.), Turcology and Linguistics Éva Ágnes Csató Festschrift içinde (s. 253-260). Hacettepe Üniversitesi.
• Johanson, L. (2021). Turkic. Cambridge University.
• Kamacı Gencer, D. (2023). Türkiye Türkçesi ağızlarında söylem işaretleyicileri. Paradigma Akademi.
• Karahan, L. (2012). Ağız verilerinin etimoloji çalışmalarına katkısı: “söylesāne” örneği. Dil Araştırmaları, 10(10), 9-15.
• Karahan, L., Boz, E., Günay Aktaş, S., Çalışkan, N. ve Yayla, Ö. (2018). Ağız atlası kılavuz kitabı: Türkiye Türkçesi ağız atlasına hazırlık. Akçağ.
• Kerimoğlu, C. (2011). Kiplik incelemeleri ve Türkçe. Dinozor Kitabevi.
• Korkmaz, Z. (2017). Türkiye Türkçesi grameri: Şekil bilgisi. Türk Dil Kurumu.
• Kornfilt, J. (1997). Turkish. Routledge.
• Lewis, G. (2000). Turkish grammar. University.
• Palmer, F. R. (2001). Mood and modality. Cambridge University.
• Rentzsch, J. (2013). Türk dillerinde kipsellik ve kipselliğin anlambilimsel haritası. Bilig, 67, 129-168.
• Rentzsch, J. (2015). Modality in the Turkic languages: Form and meaning from a historical and comparative perspective. Klaus Schwarz.
• Somuncu, M. (2019). Türkçede emir kipinin işlevleri. Kesit.
• Tekin, T. (2016). Orhon Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu.
• Tietze, A. (2021). Tarihi ve etimolojik Türkiye Türkçesi sözlüğü (2. bs., C 3). Türkiye Bilimler Akademisi.
• Türkyılmaz, F. (1999). Tasarlama kiplerinin işlevleri. Türk Dil Kurumu.
• Underhill, R. (1985). Turkish grammar. The MIT.
• Usta, Ç. (2014). -sAnIzA ekinin ve olumsuzluğun emir kipliğine katkısı. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 51, 35–46.
• Usta, Ç. (2016). Üçüncü kişiye emrin semantiği. Bilig, 77, 319-338.
• Yazıcı Ersoy, H. (2011). Başkurt Türkçesinde -sX ve -hAnA kiplik işaretleyicileri. Dil Araştırmaları, 8(8), 51-76.