Türk Kültüründe Kara Renk Sözcüğünün Tutumsal Anlam Değeri

Öz

Renk sözcükleri hemen hemen her toplum ve kültürde kişiler, olaylar, durumlar veya inançlara ilişkin kültürel değer anlamları barındırmaktadır. Kara renk sözcüğü nitelediği ad ya da eylemleri renksel olarak konumlandırmanın ötesinde farklı duyguları, toplumsal beğeni ve kınamalar ile toplumsal önem gibi çeşitli tutumsal anlam düzlemleriyle çerçevelemektedir. Dil kullanımının kişiler arası işlevini oluşturan dilin değerlendirme işleviyle eş tutulan tutum, söylem anlam biliminin en temel konuları arasında yer almaktadır. Renk sözcüklerinin barındırdıkları tutumsal anlamlarının evrensel ve kültüre özgü olduğu düşüncesinden hareketle bu çalışmada kara renk sözcüğünün yer aldığı atasözü ve deyimlerde tutumsal değer türlerinin saptanması amaçlanmıştır. Kara renk sözcüğü özelinde Türk kültüründeki tutumsal anlamlandırmanın belirlenmesi amacıyla değer biçme kuramı (DBK) kapsamında bir çözümleme sunulmuştur. Bu amaç çerçevesinde iki farklı atasözleri ve deyimler sözlüğünde tutumsal konumlandırma türleri kapsamında işlev yüklenen kara renk sözcüğü çalışmanın sorgulama odağında yer almaktadır. Çalışmada betimsel araştırma yöntemi kullanılarak tutumsal konumlandırma işlevi alan kara renk sözcüğünün birlikte bulunduğu atasözü ve deyimlerde duygusal ve düşünsel değerlendirici dil özellikleri örnekleriyle betimlenmiştir. Değerlendirme sonucunda söz konusu atasözü ve deyimlerde duyuşsal etki, yargılama ve değerbilirlik olmak üzere tutumsal anlamın üç düzlemine de rastlanmıştır. Tutumsal anlam düzlemlerinin atasözü ve deyimlerde dağılımı farklılık gösterse de bu imgesel anlamlı dil ögelerinde yargılama tutumunun baskın varlığına ulaşılmıştır. Bununla birlikte bu ögelerin kültürel etki özelliklerinde olumsuz kutup niteliğinin sıklığının yanı sıra olumlu kutup özelliğine de sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Elde edilen bu bilgiler kara renk sözcüğünün kültürel kavramlaştırmadaki yeri ve önemi açısından ayrı bir değerlendirme sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• değer biçme kuramı
• tutumsal anlam
• değerlendirici dil
• kara
• kültürel kavramlaştırma

The Attitudinal Significance of the Color Term Kara in Turkish Culture

Öz

Color terms, in almost every society and culture, carry cultural value meanings related to people, events, situations, or beliefs. The word black (in Turkish kara) frames the nouns or actions it qualifies beyond their literal color by associating them with different emotions, social approval and disapproval, and social significance, thus creating various layers of attitudinal meaning. The attitudinal function of language, equated with the evaluative function of interpersonal communication, is among the fundamental topics of discourse semantics. In order to determine the attitudinal interpretations of the word kara in Turkish culture, an analysis has been presented within the framework of the Appraisal Theory. For this purpose, the study focuses on the word kara as it appears in proverbs and idioms, examining its attitudinal positioning functions. Using a descriptive research method, the study presents examples of emotional and evaluative language features found in proverbs and idioms where the word kara is present and carries attitudinal meaning. The evaluation revealed that all three levels of attitudinal meaning were encountered in these proverbs and idioms. Although the distribution of attitudinal meaning levels varied across these figurative language elements, judgment was found to be the most dominant attitudinal resource. Additionally, it was concluded that these elements, while frequently reflecting a negative polarity in their cultural influence, also exhibit instances of positive polarity. These findings offer a distinct perspective on the role and significance of the color term kara within the framework of cultural conceptualization.

Anahtar Kelimeler

• appraisal theory
• attitudinal meaning
• evaluative language
• black (kara)
• cultural conceptualization

Kaynakça

1. Aksoy, Ö. A. (2016). Atasözleri ve deyimler sözlüğü 1-2. İnkılap.
2. Allami, H., Karlsson, M. ve Shahroosvand, H. R. (2024). Functions of idioms in English as lingua franca: an appraisal system account. International Journal of Applied Linguistics, 34(4), 1709-1726. https://doi.org/10.1111/ijal.12588
3. Arıca Akkök, E. (2007). Deyimlerin anlambilimsel ve bilişsel özelliklerine göre tahmin edilebilirliği: yabancı dilde bir uygulama. Dil Dergisi, 138, 18-33. https://doi.org/10.1501/Dilder_0000000081
4. Arıca Akkök, E. (2008). Yabancı dilde imgesel anlamlı dil ögelerinin öğretimi (Tez No. 228108) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
5. Belkhir, S. (2024). Introduction: Proverbs from a cognitive linguistics perspective. S. Belkhir (Ed.), Proverbs within cognitive linguistics: state of the art içinde (s. 1-24). John Benjamins.
6. Bochina, T. ve Kul'kova, M. (2014). Quantitative appraisal in Russian proverbs and weather-lore. E. Arsenteva (Ed.), Phraseology in Multilingual Society içinde (s. 250-268). Cambridge Scholars.
7. Bowen, G.A. (2009). Document analysis as a qualitive research method. Qualititive Research Journal, 9(2), 27-40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
8. Bülbül, A. (2023). Türkçede değer biçilmiş anlam: Türkçe dersi kitaplarında sıfatların kullanımı (Tez No. 838960) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.

9. Chang, C. (2017). Defining English idioms in a bilingual learner’s dictionary: applications of systemic functional linguistics in lexicography. J. J. Webster ve X. Peng (Ed .), Applying systemic functional linguistics: the state of the art in China today içinde (s. 321-336). Bloomsbury.
10. Chen, Y. (2009). Interpersonal meaning in textbooks for teaching English as a foreign language in China: A multimodal approach. [Doktora tezi, University of Sydney]. 10.01.2025 tarihinde https://ses.library.usyd.edu.au/bitstream/handle/2123/5143/Y-Chen-2009-thesis.pdf?sequence=1&isAllowed=y adresinden edinilmiştir.
11. Chenguang, C. (2004). English idioms and interpersonal meanings. Sun Yat-sen University.
12. Chenguang, C. (2007). English idioms and appraisal. Z. Keding, Z.Wang ve C. Yang (Ed.), System, function, appraisal içinde (s. 1-9). Higher Education.
13. Concklin, K. ve Schmitt, N. (2012). The processing of formulaic language. Annual Review of Applied Lingusitics, 32, 45-61. https://doi.org/10.1017/S0267190512000074
14. Çetiner, O. ve Haldan, A. (2021). Farkındalık ve dil-renkler. A. Haldan (Ed.), Dil, kültür ve farkındalık üzerine düşünceler içinde (s. 13-30). Rating Akademi.
15. Çıkrıkçı, S. ve Arıca Akkök, E. (2014). Yazınsal metinlerde boyut sıfatlarının eşdizimsel görünümleri. Dil ve Edebiyat Dergisi, 11(2), 1-20.
16. Dobrovol'skij, D. ve Piirainen, E. (2021). Figurative language: Cross-cultural and cross-linguistic perspectives. Gruyter.
17. Eggins, S. (2004). An introduction to systemic functional linguistics (2. bs.). Continuum.
18. Giarelli, E. ve Tulman, L. (2003). Methodogical issuses in the use of published cartoons as data. Qualitative Health Research, 13, 945-956. https://doi.org/10.1177/104973230325354
19. Goto, N. ve Schaefer, A. (2020). Emotional intensity. V. Zeigler-Hill ve T. K. Shackelford (Eds.), Encylopedia of personality and individual differences içinde (s. 1311-1319). Springen.
20. Gökdayı, H. (2008). Türkçede kalıp sözler. Bilig, 44, 89-110.
21. Günay, V. D. (2016). Kültürbilime giriş: Dil, kültür ve ötesi… Papatya.
22. Hood, S. (2004). Managing attitude in undergraduate academic writing: a focus on the introductions to research reports. L.J. Ravelli ve R.A. Ellis (Eds.), Analysing academic writing: Contextualized frameworks içinde (s. 24-43). Continuum.
23. Hood, S. (2007). Arguing in and across disciplinary boundaries: Legitimizing strategies in applied linguistics and cultural studies. R. Whittaker, M. O’Donnell ve A. McCabe (Eds.), Advances in Language Education içinde (s. 185-200). Continuum.
24. Hunston, S. (2011). Corpus approaches to evaluation: Phraseology and evaluative meaning. Routledge.
25. İşeri, K. (2010). Türk üniversite öğrencilerinin deyimleri tahmin etme durumları. Türklük Bilimi Araştırmaları, 27, 385-405.
26. Kidron, Y. ve Kuzar, R. (2002). My face is paling against my will: emotion and control in English and Hebrew. Pragmatics & Cognition, 10, 129–158. https://doi.org/10.1075/pc.10.1-2.07kid
27. Langacker, R. W. (1994). Culture, cognition, and grammar. M. Pütz (Ed.), Language contact and language conflict içinde (s. 25-53). John Benjamins.
28. Lee, S. H. (2015). Evaluative stances in persuasive essays by undergraduate students: focusing on appreciation resources. Text & Talk, 35(1), 49-76. https://doi.org/10.1515/text-2014-0029
29. Macken-Horarik, M. ve Isaac, A. (2014). Appraising appraisal. G. Thompson ve L. Alba-Juez (Eds.), Evaluation in context içinde (s. 67- 92). John Benjamin.
30. Martin, J. R. (2000). Beyond exchange: appraisal system in English. S. Hunston ve G. Thompson (Eds.), Evaluation in text: Authorial stance and the construction of discourse içinde (s. 142-175). Oxford University.
31. Martin, J. R. ve White, P. R. R. (2005). The language of evaluation: Appraisal in English. Palgrave Macmillan.
32. Millar, N. ve Hunston, S. (2015). Adjectives, communities, and taxonomies of evaluative meaning. Functions of Language, 22(3), 297-331. https://doi.org/10.1075/fol.22.3.01mil
33. Petrova, R. ve Stefanova, D. (2017). Evaluation in Biblical proverbs: A linguo-cultural study from a systemic functional perspective. Proverbium: Yearbook of International Proverb Scholarship, 34(1), 293-336.
34. Saraç, H. (2022). Türk siyaset dilinin sembolleri: renkler (kültürel, semantik ve tarihsel bakış). Mavi Atlas, 10(2), 374-389. https://doi.org/10.18795/gumusmaviatlas.1119228
35. Sarı, C. (2021). Türkiye Türkçesi ağızlarında kalıplaşmış dil birimleri. Muğla Üniversitesi.
36. Siyanova-Chanturia, A. ve Pellicer-Sánchez, A. (2019). Formulaic language: setting the scene. A. Siyanova-Chanturia ve A. Pellicer-Sánchez (Eds.), Understanding Formulaic Language içinde (s. 1-15). Routledge.
37. Türk Dil Kurumu (t.y.) Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü. 15 Mart 2025 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden edinilmiştir.
38. Wood, D. (2020). Classifying and identifying formulaic language. S. Webb ve S. A. Webb (Ed.), The Routledge handbook of vocabulary studies içinde (s. 30-45). Routledge.
39. Wray, A. (2002). Formulaic language and the lexicon. Cambridge University.
40. Wray, A. (2008). Formulaic language: pushing the boundaries. Cambridge University.
41. Wray, A. ve Perkins, M. R. (2000). The functions of formulaic language: an integrated model. Language & Communication, 20(1), 1-28. https://doi.org/10.1016/S0271-5309(99)00015-4
42. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2018). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. bs.). Seçkin.
43. Yozgat, U. (2022). Kültürel bilişi oluşturmada deyimlerin rolü: Çuvaşça ve Türkçe örneği. Tehlikedeki Diller Dergisi, 12(21), 189-209.