Türk Dil Devrimi Sürecinde Türetilen “Önem” Sözcüğü, Bir Uydurma Sözcük müdür?

Yıl 2025, Sayı: 80, 85 - 104, 23.12.2025

Sedat Balyemez

https://doi.org/10.32925/tday.2025.137

https://izlik.org/JA67RC97MG

Öz

1930’lu yıllarda Atatürk’ün öncülüğünde başlatılan Türk dil devriminin en temel amacı, Türkçedeki Arapça ve Farsça sözcüklerin yerine Türkçe karşılıklar bulmak ve bu yolla Türkçeyi sadeleştirmektir. Bu süreç sonunda Türkçe söz varlığına çok sayıda yeni kelime eklenmiştir. Türk dil devrimi sürecinde kelime türetmede izlenen yol ve türetilen bazı yeni kelimeler daha sonradan hep tartışma konusu olmuştur. Türkçenin türetme kurallarına uymadığı düşünülen kelimeler “uydurma sözcük” olarak nitelendirilmiştir. Bu çalışmada bir Türk dil devrimi sözcüğü olan ve Türkçede 1935’ten beri kullanılan önem sözcüğü üzerinde durulmuştur. Arapça ehemmiyet sözcüğüne karşılık olması için türetilen bu sözcük, daha türetildiği ilk yıllardan itibaren Türkçeye yerleşmiştir. Önem kelimesi, ilk bakışta semantik olarak ön kelimesi ile ilişkilendirilmektedir. Birçok araştırmacı ön kelimesi üzerine +em eki getirilerek yapıldığını, Türkçede isimden isim yapan bir +em eki olmadığını ve bu nedenle de önem’in uydurma bir sözcük olduğu görüşünü savunmaktadır. Bu makalenin en temel amacı, önem kelimesinin ön isminden türetilmediğini ve uydurma bir sözcük olmadığını göstermektir. Çalışmada önce önem kelimesi hakkında diğer araştırmacıların ve etimolojik sözlük yazarlarının görüşleri sıralanmış, daha sonra önem’in Türkçeye nasıl girdiği ve morfolojik yapısı açıklanmıştır. Önem’in bir isim olan ön kelimesinden değil öne- fiilinden türetildiği, bu fiilin de uydurma bir fiil olmayıp 1804/1805’te istinsah edilen bir Türkçe-Arapça sözlükte yer aldığı ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

Türk dil devrimi , uydurma sözcük , sözcük türetme , yeni sözcükler , önem

Teşekkür

Yazar, Arapça desteği için Dr. Abdullah Aydın, Dr. Cihangir Kızılözen ve Dr. Savaş Karagözlü’ye teşekkür eder.

Is the Word Önem ‘Importance’ Derived During the Turkish Language Reform a Coined Word?

https://izlik.org/JA67RC97MG

Öz

The primary purpose of the Turkish Language Revolution, which was initiated under the leadership of Atatürk in the 1930s, was to find Turkish equivalents for Arabic and Persian words in Turkish and to simplify the Turkish language. As a result of this process, many new words were added to the Turkish vocabulary. This article focuses on the word önem “importance”, has been used in Turkish since 1935. This word, derived as a counterpart to the Arabic word ehemmiyet “importance”, has been entrenched in Turkish since its early derivation. At first glance, the word önem is semantically associated with ön “front”. Many researchers argue that önem is a coined word because it was formed by adding the suffix +em to the word ön, and there is no +em suffix in Turkish that derives nouns from nouns. The primary aim of this article is to demonstrate that the word önem was not derived from the noun ön and is not a coined word. The study first presents the opinions of other researchers and etymological dictionary authors about the word önem and then explains how the word includes Turkish and its morphological structure. It has been shown that the word önem was derived not from the noun ön but from the verb öne-, and this verb öne- is not a coined verb but appears in a Turkish-Arabic dictionary copied in 1804/1805.

Anahtar Kelimeler

Turkish language reform , coined word , word derivation , neologism , önem “importance”

Teşekkür

The author thanks Dr. Abdullah Aydın, Dr. Cihangir Kızılözen and Dr. Savaş Karagözlü for their support with Arabic.

Kaynakça

• Ayverdi, İ. (2011). Kubbealtı lugatı: Misalli büyük Türkçe sözlük. Kubbealtı Neşriyat.
• Ayverdi, İ. (t.y.). Önem. Kubbealtı lugatı içinde. 20 Şubat 2025 tarihinde https://lugatim.com/s/önem adresinden edinilmiştir.
• Banguoğlu, T. (1990). Türkçenin grameri. Türk Dil Kurumu.
• Balyemez, S. (2019). 1933 yılı dil anketi. Pegem Akademi.
• Baskın, S. (2012). Eş-Şüzûrü'z-Zehebiyye ve'l-Kıtai'l-Ahmediyye fî'l-Lugati't-Türkiyye: Sözlükbilimsel bir inceleme (Tez No. 306461) [Doktora tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Bayar, N. (2006). Açıklamalı yeni kelimeler sözlüğü. Akçağ.
• Bozgeyik, B. (1981). Prof. Dr. Faruk Kadri Timurtaş ile mülâkat: Dil dâvâsı. Er-Tu.
• Caferoğlu, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
• Doğan, M. (2011). Doğan büyük Türkçe sözlük. Yazar.
• Doğançay-Aktuna, S. (2004). Language planning in Turkey: Yesterday and today. International Journal of the Sociology of Language, 165, 5–32. https://doi.org/10.1515/ijsl.2004.008
• Ercilasun, B. ve Akkoyunlu, Z. (2014). Kâşgarlı Mahmud: Dîvânu Lugâti't-Türk. Türk Dil Kurumu.
• Ergin, M. (2009). Türk dil bilgisi. Bayrak Basın-Yayım.
• Gülensoy, T. (2018). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü. Bilge Kültür Sanat.
• Hatipoğlu, V. (1981). Türkçenin ekleri. Türk Dil Kurumu.
• Korkmaz, Z. (2022). Türkiye Türkçesi grameri: Şekil bilgisi. Türk Dil Kurumu.
• Korucuoğlu, N. (1994). Veled Çelebi İzbudak. Kültür Bakanlığı.
• Laut, J. P. (1998). Die Uigurismen im Tarama Dergisi 1934. J. P. Laut ve M. Ölmez (Ed.), Bahşı ögdisi: Klaus Röhrborn armağanı içinde (s. 163–230). Simurg.
• Lewis, G. (1999). The Turkish language reform: A catastrophic success. Oxford University Press.
• Nişanyan, S. (2018). Nişanyan sözlük: Çağdaş Türkçenin etimolojisi. Liper Plus.
• Nişanyan, S. (t.y.). Önem. Nişanyan sözlük içinde. 20 Şubat 2025 tarihinde https://www.nisanyansozluk.com/kelime/önem adresinden edinilmiştir.
• Röhrborn, K. (2003). Interlinguale Angleichung der Lexik: Aspekte der Europäisierung des türkeitürkischen Wortschatzes. Vandenhoeck & Ruprecht.
• Salan, E. (2003). Eski Anadolu Türkçesinde sadece “sıcak” mı vardı? Asya Studies, 7(3), 93–112. https://doi.org/10.31455/asya.1199236
• Scharlipp, W. (1978). Untersuchungen zur Morphologie und Substitution türkeitürkischer Neologismen. Helmut Buske Verlag.
• Stachowski, M. (2019). Kurzgefaßtes etymologisches Wörterbuch der türkischen Sprache. Księgarnia Akademicka.
• Türk Dili Araştırma Kurumu. (1935). Osmanlıcadan Türkçeye cep kılavuzu.
• Türk Dil Kurumu. (1945). Türkçe sözlük.
• Türk Dil Kurumu. (1996). XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla tarama sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
• Türk Dili Tetkik Cemiyeti. (1934). Osmanlıcadan Türkçeye söz karşılıkları tarama dergisi.
• Tietze, A. (2016). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lügati. Türkiye Bilimler Akademisi.
• Timurtaş, F. K. (1980). Türkçemiz ve Uydurmacılık. Boğaziçi.
• Ünaydın, R. E. (1933). Hatıralar: Türk Dili Tetkik Cemiyeti kurulduğundan ilk kurultaya kadar. Türk Dili Tetkik Cemiyeti.
• Zülfikar, H. (2025). Terim sorunları ve terim yapma yolları. Türk Dil Kurumu.