Metin İçi Sözlük Bağlamında Nehcü’l-Ferâdîs

Yıl 2025, Sayı: 80, 105 - 134, 23.12.2025

Serdar Karaoğlu Bekir Sarıkaya

https://doi.org/10.32925/tday.2025.138

https://izlik.org/JA48LZ49AJ

Öz

Sözlük, genel anlamıyla bir dilin kullanıcısına yardımcı olma görevini üstlenir. Sözlükler oluşturulma amaçları bakımından çeşitli niteliklerde karşımıza çıkarlar: Tek dilli sözlük, iki dilli sözlük, genel sözlük, deyimler sözlüğü, öğrenci sözlüğü gibi. Sözlüklerin oluşturulma sebeplerinden biri dilin müstakil bir sözlüğünü meydana getirmektir. Öte yandan bu amacın güdülmediği fakat sözlük özelliklerinin yer aldığı metinler de bulunmaktadır. Bu tipolojideki metinlerin sözlükvâri özelliklere sahip olmaları dolayısıyla alan yazında metin içi sözlük özelliği/değeri taşıyan eserler olarak isimlendirildiği bilinmektedir. Bu özelliğin metnin anlaşılırlığını kolaylaştırması dikkati çekicidir. Bu çalışmada, Harezm Türkçesi dönemine ait olan ve kırk hadis türünde Türkçe ilk eser olarak bilinen Nehcü’l-Ferâdîs’te, İslami terminolojinin anlaşılırlığını sağlamak için metin içi sözlük özelliğinin bulunup bulunmadığı sorgulanmaktadır. Çalışmada, eserin müellifi/müstensihi tarafından metinde bazı sözcük birimlerinin bir sözlüğün madde başı gibi ele alınıp tanımlandığı bölümler veri olarak kullanılmıştır. Metnin akışına uygun bir biçimde parantez açılan/üzerinde durulan ve tanımları yapılan bu sözcük birimlerinin bir sözlük birimi nazarıyla ele alınış biçimleri incelenmiştir. Sözlük birimi mahiyetindeki sözcüklerin tanımlanmasında tam tümce tanımı (tipikleştirme içeren, özelleştirme içeren ve tipikleştirme ve özelleştirme içermeyen tam tümce tanımı) ve eş anlamla/eş değerle tanımlama (eş diziyle, birlikte kullanımla, değiştirim/gönderimle yapılan eş anlamlılarla tanımlama gibi) yöntemlerinin kullanıldığı tespit edilmiş, Nehcü’l-Ferâdîs’in metin içi sözlük özellikleri taşıdığı sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Harezm Türkçesi , sözlük bilimi , metin içi sözlük , Nehcü’l-Ferâdîs

Nehcü’l-Ferâdîs in the Context of the In-Text Dictionary

https://izlik.org/JA48LZ49AJ

Öz

A dictionary, in its general terms, undertakes the task of helping the user of a language. Dictionaries have various qualities depending on their purpose: monolingual dictionary, bilingual dictionary, general dictionary, dictionary of idioms, student dictionaries etc. One of the reasons for creating dictionaries is to establish an independent dictionary of the language. On the orher hand, there are also texts that do not pursue this purpose but possess dictionary features. It is known that the texts of this type are referred to in the literature as works with in-text dictionary feature/value due to their dictionary-like features. It is noteworthy that this feature facilitates the comprehensibility of the text. In this study, it is questioned whether Nehcü'l-Ferâdîs, which belongs to the Khwarezm Turkish period and is known as the first Turkish work in the forty hadith genre, has an in-text dictionary feature to ensure the comprehensibility of Islamic terminology. Descriptive research method was used in the study. Sections in which some lexemes in the text were treated and defined as entries in a dictionary by the author/copyist of the work were used as data. The ways in which these lexemes, which are emphasized and defined in accordance with the flow of the text, are handled as a lexical item, have been examined. It has been determined that the methods used in defining lexical units were full sentence definitions (typical, specific, and non-typical/non-specific full sentence definitions) and definitions by synonym/equivalent (such as definitions by synonymy, co-occurrence, and substitution/reference). In this respect, it has been concluded that Nehcü'l-Ferâdîs has the characteristics of an in-text dictionary.

Anahtar Kelimeler

Khwarezm Turkish , lexicography , in-text dictionary , Nehcü’l-Ferâdîs

Kaynakça

• Akalın, Ş. H. (2010). Sözlüğün tarihi. Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, XCVIII(699), 268-279.
• Akın, C. (2022). Sözlük tipolojileri ve tasnifleri üzerine bir değerlendirme. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, (73), 217–233.
• Ata, A. (2014). Çağatay Türkçesinin ilk devresi Harezm – Altın Ordu Türkçesi. Ankara Üniversitesi.
• Atkins, B., & Rundell, M. (2008). The Oxford guide to practical lexicography. Oxford University Press.
• Bergenholtz, H. (2012). What is a dictionary? Lexikos, 22(1), 20–30.
• Boz, E. (2020). Çevirimiçi genel sözlüklerde tanım. Dilbilim Dergisi, 34, 1–14.
• Bozkurt, F. (2019). Monitoring academic studies of Turkish lexicography: A bibliometric study of 84 years. Lexikos, 29, 288–315.
• Burslan, K. (1934). Nehc-ül-Feradis'ten derlenen Türkçe sözler. Türkiyat Mecmuası, 4, 169–250.
• Caferoğlu, A. (1984). Türk dili tarihi. Enderun.
• Dinar, T. (2021). Sözlükte tanım. E. Boz & F. Karademir (Ed.), Prof. Dr. Sadettin Özçelik Armağanı içinde (s. 395–412). Gazi.
• Gençer, B. G., & Yavuzarslan, P. (2020). Genel sözlüklerde tanım ve tanımlama yöntemlemleri. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 17(3), 392–411.
• Hadebe, S. (2014). Ndebele'de sözlük eleştirisi geliştirme (S. Karaoğlu, Çev.). Dil ve Edebiyat Araştırmaları, 9, 39–56.
• Karahan, A. (1954). İslâm – Türk edebiyatında kırk hadis toplama, tercüme ve şerhleri. İbrahim Horoz.
• Mahmûd bin 'Alî. (2014). Nehcü'l-Ferâdîs uştmaḫlarnıŋ açuq yolı (cennetlerin açık yolu): Metin, dizin-sözlük, tıpkıbasım (Tıpkıbasım ve çeviri yazı: J. Eckmann; yayımlayanlar: S. Tezcan ve H. Zülfikar; dizin-sözlük: A. Ata). Türk Dil Kurumu.
• Nalbant, M. V., & Ağca, M. (2020). Eski Uygur Türkçesi metinlerinin sözlükselliği ve sözlük yöntemi: Metin içi sözlük. Türkbilig, 39, 95–105.
• Rundell, M. (2006). More than one way to skin a cat: Why full-sentence definitions have not been universally adopted. Atti del XII Congresso di Lessicografia, Torino, 6–9 settembre 2006. I içinde (s. 323–337). Edizioni dell’Orso.
• Sinclair, J. (1991). Corpus, concordance, collocation. Oxford University Press.
• Svensén, B. (2009). A handbook of lexicography. Cambridge University Press.
• Yaman, M., & Baki, M. (2001). Fransızca / Türkçe uzmanlık alanı metinlerinde tanımlama yöntemlerinin karşılaştırılması. XIV. Dilbilim Kurultayı 27-28 Nisan 2000 bildiriler içinde (s. 181–188). Çukurova Üniversitesi.
• Yavuzarslan, P. (2009). Osmanlı dönemi Türk sözlükçülüğü. Tiydem.