Tanzimat Dönemi’nde Türkçeye Giren Batı Dilleri Kaynaklı Kelimelere Önerilen Karşılıklar Hakkında Değerlendirme

Yıl 2025, Sayı: 80, 135 - 158, 23.12.2025

Fatih Kurtulmuş

https://doi.org/10.32925/tday.2025.139

Öz

Türk dili, tarih boyunca ve günümüzde yayıldığı geniş coğrafyada pek çok dille etkileşim hâlinde olmuş, sonucunda birçok yabancı sözcük Türkçeye geçmiştir. Özellikle Tanzimat ve modernleşme süreciyle Türkçenin Batı dilleriyle yoğun bir temas dönemi başlamış ve Batı dilleri kökenli pek çok sözcük Türkçeye kopyalanmıştır. Çalışmanın amacı bu dönemde Türkçeye girmiş Batı kökenli kelimelere önerilen karşılıkların günümüzdeki durumunu ve toplum tarafından benimsenip benimsenmediğini derlem dil bilimi yöntemleri ile incelemektir. Bunun için öncelikle Tanzimat Dönemi’nde Batı dillerinden kopyalanan kelimeler ile bu kelimelere Türk Dil Kurumu tarafından yayımlanmış Yabancı Sözlere Karşılıklar Kılavuzlarında önerilen karşılıklar (88 kelimeye 176 karşılık) belirlenmiştir. Ardından bu kelimelerin dört farklı derlemdeki sıklık sayıları toplanmıştır. Bu sayede derlem verilerinden hareketle kelimelerin gerçek kullanım oranları tespit edilmiş ve karşılıklı sıklık oranları hesaplanmıştır. Sonuç olarak önerilen karşılıklardan %24’ünün (43 kelime) hiç benimsenmediği, %34’ünün (60 kelime) birkaç örnek dışında hiç görülmediği, %16,5’inin (29 kelime) oldukça sınırlı bir kullanım alanına sahip olduğu ve %25’inin (44 kelime) nispeten başarılı olduğu görülmüştür. Buradan hareketle dilde yaygınlığı olan bir kelimeye önerilen Türkçe karşılığın dilde yer edinemediği tespit edilmiştir. Ayrıca karşılık önerilerinde tutarsızlık, özleştirme amacına aykırı karşılıklar, terim yazımında ölçünlüleşme sorunu, anlam/kavram alanındaki belirsizlik gibi sorunların varlığı da kelimelerin tutunamamasındaki önemli etkenler olduğu saptanmıştır. Elde edilen bulgular ışığında yabancı kökenli bir kelimeye karşılık önerirken zamanlamanın kritik önemde olduğu ve önerilen kelimenin de benimsenip yaygınlaşması için basın yayın, medya araçları ve eğitim faaliyetlerini kapsayan çok yönlü bir dil politikasıyla desteklenmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

yabancı sözlere karşılıklar kılavuzu , dilde sadeleşme , derlem dil bilimi , sıklık analizi , Türkçe Ulusal Derlem

An Evaluation of the Proposed Equivalents for the Western Origin Words Entering Turkish During the Tanzimat Period

Öz

Throughout history and in the present, the Turkish language has interacted with numerous languages across its vast geographical spread; consequently, many foreign words have entered its vocabulary. Notably, the Tanzimat Period and the subsequent modernization process initiated a period of intense contact with Western languages, leading to the adoption of numerous Western-origin words into Turkish. This study aims to examine the current status of suggested equivalents for Western-origin words that entered Turkish during this period and to determine their societal adoption using corpus linguistics methods. To this end, words borrowed from Western languages during the Tanzimat Period and the equivalents proposed for them in the Guide to Equivalents for Foreign Words published by the Turkish Language Institution (TDK) were identified (176 equivalents for 88 words). Subsequently, the frequency counts of these words across four different corpora were aggregated. Thus, based on corpus data, the actual usage rates of the words were determined, and the comparative frequency ratios were calculated. The results indicated that 24% (43 words) of the suggested equivalents were never adopted, 34% (60 words) were virtually non-existent save for a few isolated instances, 16.5% (29 words) possessed a very limited range of usage, and 25% (44 words) were relatively successful. Based on these findings, it was determined that proposing Turkish equivalents for words already prevalent in the language did not gain a foothold in the language. Furthermore, factors such as inconsistencies in proposed equivalents, suggestions contrary to the goal of purification, standardization issues in term orthography, and ambiguities in semantic/conceptual fields were identified as significant reasons for the failure of these words to be adopted. Considering the obtained findings, it is concluded that timing is crucial when proposing equivalents for foreign-origin words, and that for a suggested word to be adopted and become widespread, it must be supported by a multifaceted language policy encompassing press, media tools, and educational activities.

Anahtar Kelimeler

guide to equivalents for foreign words , language purification , corpus linguistics , frequency analysis , Turkish National Corpus

Kaynakça

• Akarsu, B. (1975). Felsefe terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
• Aksan, D. (1997). Köktürkçeden bugüne, Türkçede ödünçlemeler üzerine bir sözcük istatistiği araştırması. Türk Dili, 313, 344–347.
• Aksan, Y., Aksan, M., Özel, S. A., Yılmazer, H., Demirhan, U. U., Mersinli, Ü. ve Altuna, S. (2014). Web tabanlı Türkçe Ulusal Derlemi (TUD). Akademik Bilişim’14 – XVI. Akademik Bilişim Konferansı Bildirileri içinde (s. 723–730). Akademik Bilişim.
• Arsal, S. M. (2017). Türk dili için. Türk Dil Kurumu.
• Bartholomä, R. (2021). Neo-Ottomanism, purism or what? Current suggestions for the replacement of “foreign words” in Turkish. R. Bartholomä ve J. P. Laut (Ed.), The Turkish language reform and beyond: A never-ending story? içinde (s. 77–114). Harrassowitz.
• Baker, P. (2010). Corpus methods in linguistics. L. Litosseliti (Ed.), Research methods in linguistics içinde (s. 93–113). Continuum.
• Belge, M. (1982). Türkçe sorunu –I. Yazko Edebiyat, 19, 88–102.
• Berkes, N. (2019). Türkiye’de çağdaşlaşma. Yapı Kredi.
• Bıçak, A. (2019). Türk düşüncesi I (kökenler). Dergâh.
• Bonelli, E. T. (2010). Theoretical overview of the evolution of corpus linguistics. M. McCarthy ve A. O’Keeffe (Ed.), The Routledge handbook of corpus linguistics içinde (s. 14–27). Routledge.
• Brendemoen, B. (2023). The Turkish language reform. Dragomanen, 23, 53–66.
• Dağtekin, F. (2022). Türkiye’de dil tartışmaları (1950–1983). DBY.
• Dilâçar, A. (1978). Ana dili ilkeleri ve Türkiye dışındaki başlıca uygulamalar. Türk Dil Kurumu.
• Eckmann, J. (1973). Kurân’ın Doğu Türkçesine tercümeleri. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 21, 15–24.
• Georgeon, F. (2020). Osmanlı–Türk modernleşmesi 1900–1930. Yapı Kredi.
• Göz, İ. (2019). Yazılı Türkçenin kelime sıklığı sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
• Heyd, U. (1954). Language reform in modern Turkey. Israel Oriental Society.
• İmer, K. (1976). Dilde değişme ve gelişme açısından Türk dil devrimi. Türk Dil Kurumu.
• İmer, K (1998). Türkiye’de dil planlaması: Türk dil devrimi. Kültür Bakanlığı.
• Karal, E. Z. (1983). Osmanlı tarihi: Nizam-ı Cedid ve Tanzimat devirleri (1789–1856) (Cilt 5). Türk Tarih Kurumu.
• Karal, E. Z. (2001). Osmanlı tarihinde Türk dili sorunu (tarih açısından bir açıklama). Bilim kültür ve öğretim dili olarak Türkçe içinde (s. 7–96). Türk Tarih Kurumu.
• Koloğlu, O. (1990). İlk gazetelerimiz aracılığıyla (1828–1867) dilimize giren Batı kavram ve sözcükleri. XI. Türk Tarih Kongresi: IV içinde (s. 1645–1664). Türk Tarih Kurumu.
• Korkmaz, Z. (1992). Atatürk ve Türk dili (belgeler). Türk Dil Kurumu.
• Laut, J. P. (2021). The Turkish Language Reform: A Catastrophe and/or a Success or What? J. P. Laut ve R. Bartholomä (Ed.), The Turkish language reform and beyond: A never-ending story? içinde (s. 29–46). Harrassowitz.
• Lewis, G. (2019). Trajik başarı: Türk dil reformu (M. F. Uslu, Çev.). Çeviribilim.
• Levend, A. S. (2010). Türk dilinde gelişme ve sadeleşme evreleri. Dil Derneği.
• McEnery, T. ve Wilson, A. (2001). Corpus linguistics. Edinburgh University Press.
• Öksüz, Y. Z. (2016). Türkçenin sadeleşme tarihi: Genç Kalemler ve Yeni Lisan hareketi. Türk Dil Kurumu.
• Ölker, P. (2016). Tanzimat basınının dili. Türk Dil Kurumu.
• Özkan, M. (2004). Yenileşme sürecinde Türk dili. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 32, 81–109.
• Öztürk, A. Ö. (2019). Dil inkılâbının Türkçenin söz varlığına etkileri. Türk Dil Kurumu.
• Perry, J. R. (1985). Language reform in Turkey and Iran. International Journal of Middle East Studies, 17(3), 295–311.
• Röhrborn, K. (2022). Türk dil reformunda Avrupa dillerinin rolü (Ş. Özer, Çev.). Türk Dil Kurumu.
• Sadoğlu, H. (2010). Türkiye’de ulusçuluk ve dil politikaları. Bilgi.
• Sezer, T. (2024, 31 Mart). TS corpus V2. The Turkish corpus. https://tscorpus.com/corpora/ts-corpus-v2/
• Sezer, T. (2024, 31 Mart). TS TimeLine corpus. The Turkish corpus. https://tscorpus.com/corpora/ts-timeline-corpus/
• Sezgin, F. (2019). Türkçede batı kaynaklı kelimelerin yoğunluğu. Türk Dil Kurumu.
• Szudarski, P. (2018). Corpus linguistics for vocabulary: A guide for research. Routledge.
• Tekin, T. (2023). Makaleler 3: Çağdaş Türk dilleri. Türk Dil Kurumu.
• Türk Dil Kurumu. (t.y.). Topluluk. Güncel Türkçe sözlük içinde. 1 Eylül 2024 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden edinilmiştir.
• Türk Dil Kurumu (1972a). Batı dilleri sözcüklerine karşılıklar kılavuzu. Türk Dil Kurumu.
• Türk Dil Kurumu (1972b). Batı kaynaklı sözcüklere karşılık bulma denemesi I. Türk Dil Kurumu.
• Türk Dil Kurumu (1972c). Özleştirme Kılavuzu. Türk Dil Kurumu.
• Türk Dil Kurumu (1978). Batı kaynaklı sözcüklere karşılık bulma denemesi II. Türk Dil Kurumu.
• Türk Dil Kurumu (2002). Yabancı kelimelere karşılıklar. Türk Dil Kurumu.
• Türk Dil Kurumu (2008). Yabancı sözlere karşılıklar kılavuzu. Türk Dil Kurumu.