Eski Türkçeden Türkiye Türkçesine Bağımlı Sıralı Cümlelerin Kapsam ve Sınırlılıkları

Yıl 2025, Sayı: 80, 181 - 212, 23.12.2025

Emine Temel Alemdar

https://doi.org/10.32925/tday.2025.141

https://izlik.org/JA93UN22BP

Öz

Söz dizimi, sözcüklerin cümle içinde hangi kurallar çerçevesinde nasıl bir araya geldiğini inceleyen, cümle yapısını ve anlamını düzenleyen ayrıca cümle ögeleriyle sözcük grupları arasındaki ilişkileri ele alan bir dil bilgisi dalıdır. Türkçenin söz dizimi üzerine çalışmalar incelendiğinde cümlelerin tanımı, kapsamı, sınıflandırılması ve adlandırılması konusunda çok çeşitli görüşlerin öne sürüldüğü görülmektedir. Bu görüşler içinde özellikle sıralı cümlelerin birbirinden ayrı ölçütler temel alınarak tanımlandığı ve sınıflandırıldığı dikkati çekmektedir. Sıralı cümlelerin bağımlı ve bağımsız sıralı cümleler şeklinde iki alt başlıkta incelendiği çalışmalarda, bağımlı sıralı cümlelerin genellikle ortak yüklem, özne, nesne, yer tamlayıcısı, zarf tümleci gibi ögelerle kurulduğu ifade edilmektedir. Bu makalede öncelikle Türkçenin tarihî dönemleri ve Türkiye Türkçesinin söz dizimiyle ilgili -çoğunlukla geleneksel yaklaşıma dayanan- dil bilgisi kitaplarında yer alan sıralı cümlelerin değişen tanım ve adlandırmaları ele alınacaktır. Ardından “yüklemi ortak bağımlı sıralı cümle” olarak nitelendirilen yapılar, Türkçenin tarihî dönem metinleri ile söz dizimi alanında son yıllarda yapılmış tez çalışmaları üzerinden incelenecek ve bu yapıların bağımlı sıralı cümle kategorisine dâhil edilip edilmeyeceği tartışılarak bu cümle türlerinin yapısal, işlevsel ve anlamsal ölçütler açısından hangi başlıklar altında değerlendirilmesinin daha uygun olacağı konusunda bazı görüş ve öneriler sunulacaktır. Bu çalışmayla bağımlı sıralı cümlelerin kapsam ve sınırlılıklarının belirlenmesi ve Türk dilinin söz dizimi araştırmalarına katkıda bulunulması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

söz dizimi , sıralı cümleler , bağımlı sıralı cümleler , cümle ögeleri

The Scope and Limitations of Dependent Coordinate Sentences from Old Turkish to Modern Turkish

https://izlik.org/JA93UN22BP

Öz

Syntax is a branch of grammar that examines how words combine within a sentence according to specific rules, organizes sentence structure and meaning, and analyzes the relationships between the parts of sentences and phrases. A variety of perspectives has been put forward in terms of definition, scope and classification of sentences on the syntax of Turkish. Among those perspectives, it is striking that coordinate sentences are defined and classified based on separate criteria. In studies that examine coordinate sentences under two main subcategories named as dependent and juxtaposed sentences, it is stated that dependent coordinate sentences are generally formed with units such as common predicate, subject, object, indirect object, adverbial clauses. This article first address the changing definitions and designations of coordinate sentences that are mentioned in grammar books -mostly based on traditional approaches- on the syntax of Turkish historical periods and Turkish of Türkiye. Then, structures described as “predicate-sharing dependent coordinate sentences” will be examined through historical Turkish texts and recent thesis studies in the field of syntax. It will be discussed whether these structures should be classified as dependent coordinate sentences or not. Furthermore, various different perspectives and suggestions will be presented regarding which headings would be more appropriate for evaluating these sentence types in terms of structural, functional, and semantic criteria. This research aims to determine the scope and limitations of dependent coordinate sentences and to contribute to the researches made on Turkish syntax.

Anahtar Kelimeler

syntax , coordinate sentences , dependent coordinate sentences , parts of sentence

Kaynakça

• Ahmed, S. (2017). Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun “Yaban” adlı romanı üzerinde söz dizimi incelemesi (Tez No. 465644) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Altun, M. (2022). Türkçede söz dizimi çözümlemeleri Türk romanından örneklerle. Pegem Akademi.
• Altunsoy, S. (2022). Özbek Türkçesindeki aile kavramı ile ilgili atasözlerinin anlam bilimi ve söz dizimi açısından incelenmesi (Tez No. 748947) [Yüksek lisans tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Arat, R. R. (1988). Yusuf Has Hâcib: Kutadgu Bilig II (Tercüme). Türk Tarih Kurumu.
• Arat, R. R. (2006). Edib Ahmed B. Mahmud Yükneki: Atebetü’l Hakayık. Türk Dil Kurumu.
• Arat, R. R. (2007). Yusuf Has Hacip: Kutadgu Bilig I (Metin). Türk Dil Kurumu.
• Argunşah, M. ve Güner, G. (2015). Codex Cumanicus. Kesit.
• Aslan, Ü. (2009). Ubeydullah Han (Ö. 1539) şairi Sānī ve Türkçe divanı. Palet.
• Ata, A. (2019). Rabġūzī: Ḳıṣaṣü’l-Enbiyā (peygamber kıssaları) I (Giriş-metin-dizin). Türk Dil Kurumu.
• Barak Yılmaz, B. (2008). Cümle bilgisi konusundaki terim, tanım ve tasnif farklılıklarının değerlendirilmesi (Tez No. 219944) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Barutcu Özönder, F. S. (1996). ʿAlī Şīr Nevāyī: Muḥākemetü’l-Luġateyn (İki dilin muhakemesi). Türk Dil Kurumu.
• Başkan, Ö. (1988). Bildirişim insan dili ve ötesi. Altın Kitaplar.
• Bilgegil, K. (2009). Türkçe dilbilgisi. Salkımsöğüt.
• Bodrogligeti, A. J. E. (2001). A grammar of Chagatay. Lincom.
• Böler, T. (2021). Türkiye Türkçesi söz dizimi. Kesit.
• Canarslan, D. (2021). Yekta Kopan’ın “Sıradan Bir Gün” adlı romanının söz dizimi açısından incelenmesi (Tez No. 669426) [Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Demir, A. (2022). Ağrıdağı Efsanesi’nde söz dizimi (Tez No. 763416) [Yüksek lisans tezi, Harran Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Demir, N. (2019). Türkçe cümle bilgisi. Altınordu.
• Düzövüt, H. (2023). Orhan Pamuk’un “Kara Kitap” adlı eserinde söz dizimi (Tez No. 804361) [Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Eckmann, J. (2014). Maḥmūd bin ʿAlī: Nehcü’l-Ferādīs uştmaḫlarnıŋ açuq yolı (Cennetlerin açık yolu). Türk Dil Kurumu.
• Ejder, V. (2003). Gramer kitaplarına göre Türkiye Türkçesi’ndeki cümle çeşitleri ve mukayeseleri (Tez No. 146508) [Yüksek lisans tezi, Erciyes Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Eraslan, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu.
• Ercilasun, A. B. (2016). Türk kağanlığı ve Türk bengü taşları. Dergâh.
• Ercilasun, A. B. ve Akkoyunlu, Z. (2014). Kâşgarlı Mahmud: Dîvânu Lugâti’t-Türk (Giriş-metin-çeviri-notlar-dizin). Türk Dil Kurumu.
• Erenoğlu, N. (2013). Türkiye Türkçesi ve Yeni Uygur Türkçesinin söz dizimi açısından karşılaştırılması (Tez No. 357344) [Doktora tezi, Ege Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Ergin, M. (2004). Dede Korkut Kitabı 1. Türk Dil Kurumu.
• Ergin, M. (2008). Orhun Abideleri. Boğaziçi.
• Gencan, T. N. (1971). Dilbilgisi. Türk Dil Kurumu.
• Gözütok, A. (2008). Haydar Tilbe: Mahzenü’l-Esrâr (Gramer-metin-dizin-tıpkıbasım). Fenomen.
• Hacıeminoğlu, N. (2008). Karahanlı Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu.
• Hatiboğlu, V. (1972). Türkçenin sözdizimi. Türk Dil Kurumu.
• Hunutlu, Ü. (2024). Eski Türkçenin söz dizimi. Akçağ.
• Johanson, L. (2021). Turkic. Cambridge University Press.
• Kara, S. (2012). Sıralı cümle üzerine bir inceleme. Turkish Studies, 7(4), 2163–2171.
• Karaağaç, G. (2011). Türkçenin söz dizimi. Kesit.
• Karaağaç, G. (2018). Dil bilimi terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
• Karaayak, T. (2021). Eski Uygurca Abitaki metinlerinin söz varlığı (Giriş-metin-aktarma-açıklamalar-dizin). Türk Dil Kurumu.
• Karahan, L. (2000). Yapı bakımından cümle sınıflandırılmaları üzerine. Türk Dili, 583, 16–23.
• Karahan, L. (2013). Türkçede söz dizimi. Akçağ.
• Karamanlıoğlu, A. F. (1978). Seyf-i Sarâyi: Gülistan tercümesi (Kitâb Gülistan bi’t-türkî). Millî Eğitim.
• Kocasavaş, Y. (2003). Muhammed Sâlih: Şeybânî-Nâme (Giriş-tıpkıbasım-metin-tercüme). Çantay.
• Korkmaz, Z. (2007). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
• Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi grameri şekil bilgisi. Türk Dil Kurumu.
• Küçük, E. (2021). Altun Yaruk Sekizinci Kitap’ın söz dizimi (Tez No. 685605) [Yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Onur, S. (2023). Harezm Türkçesinin İdil boyundaki tarihî seyri ve Nasîtü’s-Sâlihîn (İnceleme-tenkitli metin-aktarım-dizin-tıpkıbasım) (Tez No. 812182) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Özkan, A., Toker, M. ve Aşçı, U. D. (2016). Türkiye Türkçesi söz dizimi. Palet.
• Özkan, M., Esin, O. ve Tören, H. (2001). Yüksek öğretimde Türk dili yazılı ve sözlü anlatım 2. Filiz.
• Özkan, M. ve Sevinçli, V. (2008). Türkiye Türkçesi söz dizimi. 3F.
• Özmen, M. (2013). Türkçenin sözdizimi. Karahan.
• Özyetgin, M. (1996). Altın Ordu, Kırım ve Kazan Sahası ait yarlık ve bitiklerin dil ve üslûp incelemesi. Türk Dil Kurumu.
• Sarıca, B. (2015). Türkçe cümle bilgisi. Anı.
• Sevinç, A. (2024). Kutb’un Hüsrev ü Şirin’i üzerine söz dizimi incelemesi (1-2332) (Tez No. 881172) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Şahin, B. (2024). Kutb’un Ḫusrev u Şīrīn’i üzerine söz dizimi incelemesi (2333-4727) (Tez No. 881173) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Şuataman, Ö. (2022). Kars ili ağızları söz varlığı (Tez No. 738699) [Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Taş, İ. (2019). Şeyyād Ḥamza: Yūsuf ve Zelīḫā [Gramer-metin-çeviri-notlar-sözlük-dizin-tıpkıbaskı]. Türk Dil Kurumu.
• Tekin, Ş. (2019a). Uygurca metinler I: Kuanşi İm Pusar (Ses işiten ilah). Türk Dil Kurumu.
• Tekin, Ş. (2019b). Uygurca metinler II: Maytrısimit burkancıların mehdîsi Maitreya ile buluşma uygurca iptidaî bir dram. Türk Dil Kurumu.
• Tekin, T. (2013). Irk Bitig. Türk Dil Kurumu.
• Tekin, T. (2016). Orhun Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu.
• Thackston, W. M. Jr. (1993). Zahiruddin Muhammad Babur Mirza: Baburnama part one: Fergana and Transoxiana, Chaghatay Turkish text with Abdul-Rahim Khankhanan’s Persian translation (Ş. Tekin ve G. A. Tekin, Ed.) [Doğu Dilleri ve Edebiyatlarının Kaynakları]. Harvard University.
• Tikence, S. B. (2019). Çağatay Türkçesinde söz dizimi (Uygur harfleriyle yazılmış Çağatayca Seyfü’l-Mülûk hikâyesi, Mecâlisü’n-Nefâyis ve Tezkier-i Evliyâ’nın Çağatay Türkçesi çevirisi örneğinde) (Tez No. 581292) [Yüksek lisans tezi, Ordu Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Toparlı, R. ve Argunşah, M. (2008). Mu’înü’l-Mürîd. Türk Dil Kurumu.
• Tulum, M. M. ve Azılı, K. (2015). Eski Uygurca edgü ögli tigin anyıg ögli tigin (İyi niyetli şehzade – kötü niyetli şehzade): Burkancı seyirlik eser. Doğu Kütüphanesi.
• Ünsal, Ü. (2019). Codex Cumanicus’un söz dizimi (Tez No. 552268) [Yüksek lisans tezi, Erciyes Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
• Üstünova, K. (1998). Dede Korkut destanları ve sentaktik paralelizmde eksiltili yapıların rolü. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, 46(1), 161-169.
• Vardar, B. (2002). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. Multilingual Yabancı Dil.
• Yavuz, K. (2000). Âşık Paşa: Garib-nâme (Tıpkıbasım, karşılaştırmalı metin ve aktarma) (Cilt I/2, II/1, II/2). Türk Dil Kurumu.
• Yılmaz, Ö. (2023). Mustafa Kutlu’nun “İyiler Ölmez” adlı eserinin söz dizimi açısından incelenmesi (Tez No. 777238) [Yüksek lisans tezi, Çankırı Karatekin Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.