Kutadgu Bilig’de Sessizlik: Ontolojik Bir Yapı, İktidarsal Bir Araç ve Anlamın Sessiz Kurulumu

Öz

Kutadgu Bilig’de sessizlik, iletişimsizlik ya da kişisel suskunlukla sınırlanan bir anlatı unsuru olmaktan çıkar; çok katmanlı, disiplinlerarası biçimde çözümlenebilecek bir düşünsel yapı olarak belirir. Eserde sessizlik, bir yandan dilin ve anlamın sınırında beliren, diğer yandan siyasal iktidarın, etik terbiyenin ve metafizik sezginin kurucu zeminine dönüşen dinamik bir boyut kazanır. Bu çalışma, sessizlik kavramının Kutadgu Bilig’de nasıl işlevselleştiğini ve bu işlevlerin metindeki karakterler, temalar ve ideolojik yapılarla nasıl iç içe geçtiğini analiz etmektedir. Sessizlik, bazen hükümdarın stratejik sükûnetinde bir yönetsel ağırlık biçimi olarak, bazen vezirin ölçülü konuşmasında dilin denetimi olarak, bazen bilgenin eksiltmeli anlatımında anlamı derinleştiren bir yapı olarak, bazen de zahidane suskunlukta hakikatin dil-dışı tecrübesi olarak temsiliyet kazanır. Ontolojik düzlemde sessizlik, hakikatin dile gelmeyen yönlerini sezdirirken; epistemolojik düzlemde bilgi aktarımını eksiltmeli biçimde yapılandırır. Toplumsal ve politik düzeyde sessizlik, rızaya dayalı iktidar üretiminin ve habitusun göstergesidir. Kuramsal düzlemde Heidegger’in “sahici susma” ve “dilsiz hakikat”, Derrida’nın “différance” ve söylemsel boşluklar, Foucault’nun mikro iktidar ve normatif sessizlik, Bourdieu’nün dilsel habitus ve meşru söz pratiği ile Deleuze’ün yaratıcı sessizlik ve fark üretimi kavramları merkeze alınmıştır. Karakter temelli anlatı çözümlemeleri, kuramsal yapı ile bağdaştırılarak çok katmanlı bir okuma önerilmiştir. Grafik ve tablo verileriyle desteklenen analiz sonucunda sessizlik, eserde bir anlatım tercihi olmaktan çıkarak metnin varlık görüşünü ve anlam rejimini kuran asli bir düşünce biçimi olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Sessizlik
• anlam
• iktidar
• ontoloji

Etik Beyan

Çalışma hazırlanırken bilim ve etik ilkelerine uyulmuş ve yararlanılan çalışmaların tamamı kaynakçada belirtilmiştir.

Silence in Qutadgu Bilig: An Ontological Structure, a Powerful Tool and the Silent Construction of Meaning

Öz

In Qutadgu Bilig, silence transcends its role as a narrative element confined to lack of communication or personal muteness; it emerges as a multilayered interdisciplinary intellectual structure. Within the text, silence acquires a dynamic dimension, appearing on the one hand at the boundary of language and meaning, and on the other hand transforming into the foundational ground of political authority, ethical discipline, and metaphysical intuition. This study analyzes how the concept of silence functions in Qutadgu Bilig and how these functions intersect with character typologies, thematic layers, and ideological structures. Silence takes shape in multiple registers: sometimes as an instrument of governance in the ruler’s strategic quietude, sometimes as linguistic restraint in the vizier’s measured speech, sometimes as semantic deepening in the sage’s elliptical expression, and sometimes as the non-linguistic experience of truth in the ascetic’s silence. Ontologically, silence reveals unspoken dimensions of truth; epistemologically, it structures knowledge transmission through omission and ellipsis. On the social and political level, it reflects the production of consent and the embodiment of habitus. Theoretical grounding is provided through Heidegger, Derrida, Foucault, Bourdieu, and Deleuze. Character-based textual analysis is linked to these frameworks to propose a multilayered reading. The findings demonstrate that silence functions not merely as a stylistic device but as a foundational modality structuring the text’s ontology and regimes of meaning.

Anahtar Kelimeler

• Silence
• meaning
• power
• ontology

Etik Beyan

This study was prepared in accordance with the principles of research and publication ethics, and all works consulted have been cited in the reference list.

Kaynakça

1. Acheson, K. (2008). Silence as gesture: rethinking the nature of communicative silences. Communication Theory, 18(4), 535–555.
2. Adalıoğlu, H. H. (2016). Bir siyasetnâme olarak “Kutadgu Bilig”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 34, 237–253.
3. Akay, H. (2021). Yapısökümcü bakış tarzının gerçekleştirdiği büyük anlam ve eylem operasyonunu dil felsefesi üzerinden okumak. Akademik İncelemeler Dergisi, 16(2), 270–283.
4. Akdeniz, E. (2012). Derrida’da kökensiz düşüncenin kökeni olarak différance. Posseible, 1, 33–49.
5. Akkol, M. L. (2019). Jürgen Habermas’ın iletişimsel eylem kuramı ve kamusal alan kavramının analizi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 37, 171–180.
6. Alkan Ataman, H. (2019). Kutadgu Bilig’de hitaplar ve göreceli seslenişler. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 45, 287–306.
7. Arat, R. R. (1959). Kutadgu Bilig: II. (Tercüme). Türk Tarih Kurumu Basımevi. Arseven, T. (2019). Odgurmış’ta kanaat/akıbet ikilemi. Journal of Turkish Research Institute, 64, 233–251.
8. Arslan, M. (2011). Kutadgu Bilig’deki ahlak ve siyaset felsefesi. Istanbul Journal of Sociological Studies, 21, 23–49.

9. ArtHist.net. (2015, May 17). CFP: Silence! (Montréal, 24 Apr 15). https://arthist. net/archive/9515
10. Aydemir, B. (2020). Türk ve yabancı yazarların yazma eylemi üzerine görüş ve düşünceleri (Tez No. 635619) [Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
11. Aydın, M. (2019). Kutadgu Bilig’de dil ile tasavvufta samt ‘susma’ meselesi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 45, 167–177.
12. Ayık, C. (2016). Kutadgu Bilig ve Siyasetname’de ahlak siyaset ilişkisi (Tez No. 431423) [Yüksek lisans tezi, Hitit Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
13. Bakırcıoğlu, N. Z. (2022). Yunus Emre dîvânı hayatı, şiirleri, şiirinin özellikleri, hakkında yazılanlardan seçmeler. Ötüken.
14. Başarslan, B. (2021). Kutadgu Bilig’de ahlak, ölüm ve ölümsüzlük (Tez No. 672000) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
15. Bedir, U. (2019). Pierre Bourdieu’nün ‘dilsel habitus’ kuramı çerçevesinde Asghar Farhadi’nin ‘Bir Ayrılık’ (A Separation) filminin incelemesi. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 48, 135–152.
16. Bilgin, A. (2007). Osmanlı şiirinde “ölmeden önce ölme” temi. Kubbealtı Akademi Mecmuası, (142), 42–53.
17. Blanchot, M. (1993). The infinite conversation (S. Hanson, Trans.). University of Minnesota Press.
18. Bourdieu, P. (1977). The economics of linguistic exchanges. Social Science Information, 16, 645–668.
19. Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power (J. B. Thompson, Ed. & Introd.; G. Raymond & M. Adamson, Trans.). Polity Press.
20. Bourdieu, P. (2013). Outline of a theory of practice (R. Nice, Trans.). Cambridge University Press. (Original Work Published 1972)
21. Butler, J. (1997). Excitable speech, a politics of the performative. Routledge.
22. Büyükbaş, H. & Vargün, F. (2016). Kutadgu Bilig’de devlet yönetimi hükümdar −adalet ilişkisi. Ardahan Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2(4),27–33.
23. Can, E. (2016). Anlam arayışında Derrida’nın yinelenebirlik ve différance söylemi. Kaygı. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 27, 15–28.
24. Canar, B. (2012). Maurice Blanchot düşüncesi’nde sessizliği yazıya çekmek. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 52(1), 85–112.
25. Cüneyt, C. (2010). Michel Foucault: özne ve iktidar (Tez No. 263846) [Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
26. Çağatay, S. (1968). Kutadgu Bilig’de Odgurmış’ın kişiliği. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, 15, 39–49.
27. Çağatay, S. (1970). Kutadgu Bilig’de Ögdülmiş. Türk Kültürü, 98(9), 95–111. Deleuze, G. (1995). Negotiations. Columbia University Press.
28. Deleuze, G. (1997). Essays critical and clinical. University of Minnesota Press.
29. Derrida, J. (1978). Writing and difference (A. Bass, Çev.). University of Chicago Press.
30. de Salazar, G. & Altuna, A. (2023). Silence in Donal Ryan’s fiction (M. T. Caneda-Cabrera and J. Carregal-Romero, Eds.). Narratives of the unspoken in contemporary Irish fiction içinde (pp. 167−189). New Directions in Irish and Irish American Literature. Palgrave Macmillan, Cham.
31. Doruk, M. (2021). Kutadgu Bilig ve dil (M. Argunşah, Ed.). Mustafa Öztürk’e Armağan içinde (s. 205-212). Kesit.
32. Ekren, A. (2022). Antonio Gramsci’nin hegemonya kavramının uluslararası ilişkiler disiplinine girişi ve yorumlanması. Aksaray Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(2), 149–158.
33. Ergene, O. (2020). Kutadgu Bilig’de sözlü iletişim. Uluslararası Kutadgu BiligKurultayı Bildiriler Kitabı içinde (s. 501−544). 26−28 Eylül 2019, Ankara: Türk Dil Kurumu.
34. Facer, K. (2024). Beyond voice: listening and silence in climate change education. Journal of Moral Education, 54(1), 77–93.
35. Fırıncı Orman, T. (2015). Jacques Derrida düşüncesinde “dil”. Kilikya Felsefe Dergisi, 1, 61–81.
36. Foucault, M. (1978). The history of sexuality. Pantheon Books.
37. Gönen Kayacan, S. (2018). Kutadgu Bilig’de farkındalık. Journal of Turkish Studies, 13(12), 683–692.
38. Hacızade, N. (2011). Türkçede susma ve sessizlik kavramları üzerine. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 29, 1–10.
39. Heidegger, M. (1962). Being and time (J. Macquarrie and E. Robinson, Trans.). Blackwell Publishers Ltd.
40. Heidegger, M. (2018). Varlık ve zaman (K. Ökten, Çev.). Alfa.
41. İşcan, N. & Yüksel, M. (2011). Hâfız Sâmi gazellerinde terennüm kelimeleri ve kullanımı. İnönü Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi, 1(2), 151–162.
42. Kahambing, J. G. (2019). Jean-Luc Marion’s phenomenology of the icon as an apologia for Quiapo’s Black Nazarene traslación. Prajñā Vihāra, 20(2), 13–31.
43. Kök, A. & Eker, Ö. (2019). Yusuf Kutadgu Bilig’de Odgurmış’a Türkçe ne söyletir. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD), 3(1), 20–59.
44. Kristeva, J. & Derrida, J. (1999). Göstergebilim ve gramatoloji. Toplumbilim (T. Akşin, Çev.), 10, 175–183.
45. Macit, N. (2002). Teolojik dilin imkânı üzerine doğrulayıcı analiz mantığı-.EKEV Akademi Dergisi Sosyal Bilimler, 6(10), 9–26.
46. Mhayyal, B. M. & Sabi, M. A. (2020). Expressing the bewilderment of the modern man through silence in Samuel Beckett’s happy days. Journal of the College of Education for Women, 31(4), 14–25.
47. Önder, Ö. (2016). İnsan doğasından egemenlik düşüncesine Kutadgu Bilig’de siyaset felsefesinin temelleri (A. Kavas, F. M. Şeker, M. Tandoğan ve C. Bayram, Ed.). Yûsuf Has Hâcib’in Doğumunun 1000. Yılında Kutadgu Bilig Türk Dünya Görüşünün Şâheseri Uluslararası Sempozyumu bildiriler kitabı içinde (s. 556–576). Şen Yıldız Yayıncılık.
48. Örs, D. & Kırlangıç, H. (2015). Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî: Mesnevî-i Ma’nevî. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
49. Özkan, B. (2022). Deleuze’de edebiyatın yaratıcı bir etkinlik olarak felsefede konumlandırılışı (Tez No. 912865) [Yüksek lisans tezi, Uludağ Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
50. Özmen, A. (2014). Kutadgu Bilig’de yöneten-yönetilen ilişkileri. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 41, 55–60.
51. Parlak, H. (2010). Artgönderim unsurlarından gönderge yinelenmesinin Kutadgu Bilig’deki kahramanlar açısından değerlendirilmesi. Dil Araştırmaları, 7(7), 78–106.
52. Quadri, Mir H. S. (2024). Can meaning exist without silence? The Lumeni Note-book Research, 1–9.
53. Saraçoğlu, A. D. (2022). Michel Foucault’nun iktidar kavramı. International Social Sciences Studies Journal, 8(97), 1527–1532.
54. Schreglmann, S. (2023). Kutadgu Bilig’de geleneksel ahlaki değerler (R. Demir ve R. Diler, Ed.). Dinî ve Eğitsel Açıdan Kutadgu Bilig içinde (s. 145–160). Nobel Akademik Yayıncılık.
55. Sontag, S. (1969). The aesthetics of silence. In Styles of Radical Will (pp. 3–34). Farrar, Straus and Giroux.
56. Su, F., Wood, M. & Tribe, R. (2023). ‘Dare to be silent’: reconceptualising silence as apositive pedagogical approach in schools. Research in Education, 0(0) 1–14. Surzyn, J. (2021). Language of being in Heidegger’s “turn” (kehre). Folia Philo-sophica, 46, 1–17.
57. Şaylıgil, Ö. & Özden, H. (2017). Sinan Paşa’nın Ma‘ârif-nâme adlı eseri tıp etiği ilkeleri için bir kaynak olabilir mi? (A. Kartal ve Z. Koylu, Ed.). Sivrihisarlı Sinan Paşa ve Nesir Edebiyatı içinde (s. 145–160). Sivrihisar Belediyesi.
58. Taverna, M. (2023). Berkeley philosopher Judith Butler’s theory of gender for the 21st century. Big Think. https://bigthink.com/thinking/judith-butler-theory-gen-der-21st-century.
59. Tulum, M. (2013). Sinan Paşa: Mâârif-nâme: Özlü sözler ve öğütler kitabı. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi.
60. Wittgenstein, L. (2005). Tractatus logico-philosophicus. Metis.
61. Yılmaz, A. (2021). Sessizlik arayışı: bir Wittgenstein okuması. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(41), 1491–1504.