Sözlük Tabanlı Kavram Madenciliği: Türkçe Sözlük’te Yol

Öz

Bu çalışmada, yol sözcüğünün Türk Dil Kurumu tarafından yayımlanan Türkçe Sözlük’teki kavramsal boyutlarını çözümlemek ve bu sözcüğün Türkiye Türkçesindeki anlam haritasını Türkçe Sözlük tabanında ortaya çıkarmak amaçlanmaktadır. Yol, yalnızca bir ulaşım aracı ya da fiziksel bir nesne olmaktan öte, metaforik, sosyolojik ve tarihsel açılardan da zengin bir anlam çeşitliliğine sahip, çok boyutlu bir kavramdır. Bu durum, bu kavramın kültürel, tarihsel ve toplumsal bağlamda taşıdığı derin anlamları incelemeyi gerektirir. Çalışma, dil biliminde kavram madenciliği yöntemini kullanarak bu çok boyutlu yapıyı anlamlandırmayı hedeflemektedir. Araştırmanın kapsamı, Türk Dil Kurumunun yayımladığı Türkçe Sözlük’ün 12. baskısı ile sınırlıdır. Çalışmada, yol sözcüğünün farklı anlamları, kullanım bağlamları ve deyimlerdeki yerleşik ifadeleri çözümlenerek bu kavramın Türk dilinde nasıl bir anlam çeşitliliğine sahip olduğu incelenmiştir. Yöntem olarak kavram madenciliği ve doğal dil işleme -Python, AntConc ve Voyant Tools gibi programlar aracılığıyla- teknikleri kullanılmıştır. Bu tekniklerle Türkçe Sözlük’te hem madde başı olarak hem de maddelerin anlam bölümlerinde yol sözcüğünü içeren söz varlığı dijital ortama aktarılarak sözcüğün anlam dünyası, ilişkili diğer madde başları, eş anlamlılık, deyim ve atasözleri gibi kavramsal bağlantıları incelenmiştir. Bu çözümleme, sözcüğün anlam boyutlarını görselleştirmek için ağ çözümlemesi ve sözcük bulutu gibi teknik araçlarla desteklenmiştir. Çalışma, yol sözcüğünün Türkiye Türkçesindeki anlam alanları ve ilişki ağlarının derinliğini gözle görülebilir bir biçimde somutlaştırarak dilin toplumsal ve kültürel yapısındaki yerine ışık tutmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türkçe Sözlük
• yol
• kavram madenciliği
• sözlük bilimi
• Türklük bilimi

Etik Beyan

Çalışma hazırlanırken bilim ve etik ilkelerine uyulmuş ve yararlanılan çalışmaların tamamı kaynakçada belirtilmiştir.

Dictionary Based Concept Mining: Yol (Road/Path) in Turkish Dictionary

Öz

This study aims to analyze the conceptual dimensions of the word yol “road” as presented in the Turkish Dictionary published by the Turkish Language Institution and to reveal its semantic map within the context of Türkiye Turkish. Yol is not merely a means of transportation or a physical entity; it is a multilayered concept enriched with metaphorical, sociological, and historical meanings. This diversity necessitates an in-depth exploration of its cultural, historical, and social implications. Employing the method of conceptual mining in linguistics, the study seeks to interpret this multidimensional structure. The scope is limited to the 12th edition of the Turkish Dictionary published by the Turkish Language Institution. Through an analysis of yol’s various meanings, usage contexts, and fixed expressions in idioms, the research investigates the semantic diversity of this concept in the Turkish language. Conceptual mining and natural language processing -Through programs such as Python, AntConc, and Voyant Tools- techniques were applied to extract all lexical data containing yol, both as a headword and within definitions. The study explores conceptual links such as synonymy, idiomatic usage, and proverbs by transferring the relevant data into digital form. This analysis is supported by network analysis and word cloud visualization tools to represent the semantic layers of yol. Ultimately, the research aims to concretize the semantic layers and relational networks of yol in Türkiye Turkish, thereby shedding light on its role within the social and cultural structure of the language.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Dictionary
• the word “Yol” (path)
• concept mining
• lexicography
• Turcology

Etik Beyan

This study was prepared in accordance with the principles of research and publication ethics, and all works consulted have been cited in the reference list.

Kaynakça

1. Ağca, M. (2020). Eski Türkçe metinlerde sıfatların eşdizimliliği (Tez No. 641923) [Doktora tezi, Pamukkale Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
2. Akalın, Ş. H. (2010). Sözcük bilimi ve sözlükçülük. Türk Dili, (698), 162-169.
3. Akarsu, B. (1998). Wilhelm von Humboldt’da dil-kültür bağlantısı. İnkılâp Kitabevi.
4. Akkoyun, T. (2022). Söz eylem kuramı ve etnometodolojik açılardan Türk dünyası ortak atasözlerinde “yol, yolcu, yoldaş”. T. Kabak ve Ferdi Güzel (Ed.), Yol Kitabı içinde (215-244). Paradigma.
5. Aksan, D. (1978). Anlambilimi ve Türk anlambilimi. Erol Ofset Matbaacılık.
6. Aksoy, Ö. A. (1988). Atasözleri ve deyimler sözlüğü I. İnkılap.
7. Aksoy, Ö. A. (1984). Atasözleri ve deyimler sözlüğü II. Türk Dil Kurumu. Arat, R. R. (1992). Atebetü’l-Hakayık. Türk Dil Kurumu.
8. Arat, R. R. (2018). Kutadgu Bilig. Kabalcı Yayıncılık.

9. Aslan, M. (2022). Nesîmî’de yol metaforu. International Journal of Filologia, 5(8), 53-65.
10. Ata, A. (2019). Karahanlı Türkçesinde ilk Kur’an tercümesi. Türk Dil Kurumu.
11. Atkins, B. T. S. ve Rundell, M. (2008). The Oxford guide to practical lexicography. Oxford University.
12. Aydın, E. (2017). Orhon Yazıtları Köl Tegin, Bilge Kağan, Tonyukuk, Ongi, Küli Çor. Bilge Kültür-Sanat.
13. Bayat, F. (2007). Türk mitolojik sistemi 2. Ötüken.
14. Baykal, A. (2006). Veri madenciliği uygulama alanları. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, (7), 95-107.
15. Boeschoten, H. (2022). A Dictionary of early middle Turkic (Volume 169). Brill.
16. Cabena, P., Hadjinian, P., Stadler, R., Verhees, J. ve Zanasi, A. (1998). Discovering data mining: from concept to ımplementation. Prentice Hall, Upper Saddle River.
17. Chung, H. M. ve Gray P. (1999). Special section: data mining. Journal of Management Information Systems, 16(1), 11-16.
18. Clauson, S. G. (1972). An etymological dictionary of prethirteenth century Turkish. Oxford University.
19. Çetinkaya, B. (2017). Kutadgu Bilig’de kavramsal metaforlar. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(2), 377-399.
20. Çiçekler, A. N. ve Aydın, T. (2019). Kavramsal metafor kuramı ve belagat: karşılaştırmalı bir inceleme. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (16), 14-26.
21. Dick, S. ve Kandel, A. (2004). Data mining with resampling in software metrics databases. M. Last, A. Kandel ve H. Burde (Ed.), Artificial ıntelligence methods in software testing içinde (s. 175-208). World Scientific.
22. Dick, S., Meeks, A., Last, M., Bunke, H. ve Kandel, A. (2004). Data mining in software metrics databases. Fuzzy Sets and Systems, 145(1), 81-110.
23. Doerfer, G. (1965). Türkische und Mongolische elemente im neupersischen band I-IV. Franz Steiner.
24. Ercilasun, A. B. ve Akkoyunlu Z. (2015). Kâşgarlı Mahmud: Dîvânu Lugâti’t-Türk (Giriş-metin-çeviri-notlar-dizin). Türk Dil Kurumu.
25. Fayyad, U. M., Piatetsky-Shapiro, G., Smyth, P. ve Uthurusamy, R. (1996). Advances in knowledge discovery and data mining. MIT.
26. Firth, J. R. (1957). A synopsis of linguistik theory, 1930-1955. Studies in Linguistic Analysis, 10-32.
27. Gökçe, F. (2015). Kutadgu Bilig’de kör- “görmek”: çok anlamlılık, metafor ve gramerleşme. Türkbilig, (29), 59-76.
28. Gölpınarlı, A. (2015). Tasavvuftan dilimize geçen deyimler ve atasözleri. İnkılap.
29. Göz, İ. (2019). Yazılı Türkçenin kelime sıklığı sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
30. Günay, N. (2015). Yahya Kemal ve Attilâ İlhan’ın şiirlerinde yol ve yolculuk metaforları. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 5(09), 47-68.
31. Günel, G. (2010). Anadolu Selçuklu Dönemi’nde Anadolu’da İpek Yolu-kervan-saraylar-köprüler. Kebikeç, (29), 133-146.
32. Bazell, C.E., Catford, J.C., Halliday, M.A.K. ve R.H. Robins (1966). In memory of J. R. Firth. Longmans.
33. Hand, D., Mannila, H., ve Smyth, P. (2001). Principles of data mining.
34. MIT. Heidegger, M. (1993). Basic writings (D. F. Krell, Ed.). HarperCollins.
35. Hengirmen, M. (1999). Dilbilgisi ve dilbilim terimleri sözlüğü. Engin.
36. Holsheimer, M. ve Siebes, A. (1994). Data mining: The search for knowledge in databases. CWI Technical Report.
37. Hung, S., Yen, D. C. ve Wang, H. (2005). Applying data mining to telecom churn management. Expert Systems With Applications, 1-10.
38. İmer, K., Kocaman, A. ve Özsoy A. S. (2011). Dilbilim sözlüğü. Boğaziçi Üniversitesi.
39. Jackson, J. (2002). Data mining: a conceptual overview. Communications of the Association for Information Systems, 8(1), 267-296.
40. Katz, A. N. ve Taylor, T. E. (2008). The journeys of life: examining a conceptual metaphor with semantic and episodic memory recall. Metaphor and Symbol, 23(3), 148-173.
41. Kaya, H. ve Köymen K. (2008). Veri madenciliği kavramı ve uygulama alanları. Fırat Üniversitesi Doğu Araştırmaları Dergisi, (2), 159-164.
42. Kjellmer, G. (1994). A dictionary of English collocations: based on the brown corpus. Clarendon.
43. Korkmaz, Z. (2007). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
44. Kök, A. (2018). Orhun’dan Kâşgar’a “yol”un anlamı. Ş. Doğan ve M. Sezen Güneş (Ed.), Köktürk Yazısının Okunuşunun 125. Yılında Orhun’dan Anadolu’ya Uluslararası Türkoloji Sempozyumu içinde, (s. 1079-1089). Kesit.
45. Kövecses, Z. (2010). Metaphor: a practical introduction. Oxford University. Lakoff, G. ve Johnson, M. (1980). Metaphors we live by. University of Chicago. Lakoff, G. ve Johnson, M. (1999). Philosophy in the flesh: The embodied mind and its challenge to Western thought. Basic Books.
46. Miles, M. B. ve Huberman A. M. (1994). Qualitative data analysis. Thousand Oaks.
47. Moon, R. (1998). Fixed expressions and ıdioms in English: a corpus-based approach. Oxford University.
48. Özavşar, R. (2021). Kutadgu Bilig’de bilgi ile ilgili kavramsal metaforlar. Söylem Filoloji Dergisi, 6(2), 409-427.
49. Özdemir, A. (2020). Alevi-Bektaşi yolunda dört kapı kavramı. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi, 13(1), 249-283.
50. Özkul, F. U. ve Pektekin, P. (2009). Muhasebe yolsuzluklarının tespitinde adli muhasebecinin rolü ve veri madenciliği tekniklerinin kullanılması. World of Accounting Science, 11(4), 57-86.
51. Özmen, Ş. (2001). İş Hayatı veri madenciliği ile istatistik uygulamalarını yeni-den keşfediyor. (dzl. Çukurova Üniversitesi). Adana Ulusal Ekonometri ve İstatistik Sempozyumu, 19-22 Eylül 2001 içinde (s.1-7). Adana Çukurova Üni-versitesi.
52. Räsänen, M. (1969). Versuch eines etymologischen wörterbuchs der Turksprachen. Suomalais-Ugrilainen Seura.
53. Rundell, M. ve Atkins, S. (2011). The Dante database: A user guide. Proceedings of eLex, 233-246.
54. Sinclair, J. M. (1991). Corpus, concordance, collocation. Oxford University.
55. Stubbs, M. (2001). Words and phrases: corpus studies of lexical semantics. John Wiley and Sons.
56. Sund, R. (2002). Utilization of administrative registers using statistical knowledge discovery. International Workshop on Mining Official Data, National Resear-ch and Development Centre for Welfare and Health, (20), 19-23.
57. Şahin, T. (2020). İpek Yolu: tarihsel geçmişi, kültürü ve Türk dünyası için önemi. Tarih Araştırmaları Dergisi, 39(67), 71-97.
58. Şenödeyicisi, S. (2021). Türk geleneğinde oya adlandırmalarının kavramsal metafor ve göstergebilim açısından incelenmesi. Gazi Türkiyat, (29), 165-178.
59. Şimşek, Y. (2018). Yol ve yolculuk bağlamında Nalan Barbarosoğlu’nun yol ışıkları eseri. Erdem, (74), 117-138.
60. Şirin, H. (2015). Kül Tigin yazıtı notlar. Bilge Kültür Sanat.
61. Thuraisingham, B. (1999). Data maning: technologies, techniques, tools and trends. CRC.
62. Timurtaş, F. K. (1989). Yunus Emre divanı. Kültür Bakanlığı.
63. Topaloğlu, A. (2010). Türkçede genel ve özel sözlükler ile sözlük yazımı. Türkiye’de ve Dünya’da Sözlük Yazımı ve Araştırmaları Uluslararası Sempozyumu bildirileri içinde. Kubbealtı Neşriyat.
64. Turner, M. (2000). Death is the mother of beauty: Mind, metaphor, criticism. Cy-bereditions.
65. Türk Dil Kurumu (2023). Türkçe sözlük.
66. Usta, H. İ. (2010). Sözlükçülük ve sözlük araştırmacılığı. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 7(2), 92-101.
67. Utebekov, S. (2021). Divân-ı Hikmet’in Kökşetav nüshası (Giriş, gramer özellikleri, metin, dizin). Paradigma Akademi.
68. Vardar, B. (1998). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. Multilenguel.
69. Whorf, B. L. (1956). Language, thought, and reality: Selected writings of Benjamin Lee Whorf (J. B. Carroll, Ed.). MIT.
70. Wittgenstein, L. (2002). Tractatus logico-philosophicus (D. F. Pears ve B. F. Mc-Guinness, Çev.). Routledge.
71. Yeni, E. B. (2021). Tevfik Fikret’in şiirlerinde en sık geçen on kavram ve bunlardan “hayat”ın kavram alanı. KÜLTÜRK, Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (4), 221-239.
72. Yıldız, U. (2023). Alevi Bektaşi metinlerinde söz varlığı. Türk Kültürü ve Hacı Bektaşi Veli Araştırma Dergisi, (108), 119-144.
73. Yüksel, T. (2005). Dilbilgisi kavramları sözlüğü. Uyanış.