Tes ve Tariat Yazıtlarının Türü ve Yazılış Amacı/İşlevi

Öz

Ötüken Uygur Kağanlığı yaklaşık yüz yıllık hâkimiyeti esnasında Orta Asya’nın siyasi, ticari ve kültürel hayatını derinden etkilemiştir. Uygurlar bu dönemde heykel, şehir ya da mezar gibi pek çok kültür ürünü vücuda getirmiştir. Bu kültür ürünlerinin içinde değerlendirilebilecek yazıtlar da yaratmıştır. Tes, Tariat, Şine Us ve KarabalgasunI gibi yazıtlarla bozkır kağanlıklarındaki yazıt dikme geleneğini sürdürerek belirli bir medeniyet seviyesini yakaladığını belgelemiştir. Göktürk harfli yazıtlar bulundukları bölge, yaratıldıkları kavim veya çağlara göre farklı başlıklar altında sınıflandırılmıştır. Sınıflandırmada kullanılan ölçütlerden biri de türdür. Tür açısından sınıflandırma Tes ve Tariat yazıtları için de uygulanmış, bunlar kimi araştırmacılar tarafından zafer yazıtları, kimi araştırmacılar tarafından ise sınır taşı yazıtları olarak değerlendirilmiştir. Bu çalışmada Tes ve Tariat yazıtlarının türü ve yazılış amaçları/işlevleri incelenmiştir. Tes ve Tariat yazıtlarının arasında kimi önemli farklar tespit edilmiş; bu farklar ve yazıtların içeriklerinden hareketle söz konusu iki yazıtın aynı türde olmadığı, aynı amaçla/işlevle oluşturulmadığı, bunların zafer ya da sınır taşı yazıtları türünde olmadığı ortaya konmaya çalışılmıştır. Çalışmada Tes Yazıtı’nın Moyen Çor Kağan’ı onurlandırıp kağanlığını tasdik etmek için yaratılan bir “onurlandırma/tasdik etme yazıtı”, Tariat Yazıtı’nın ise yine Moyen Çor Kağan’ın hâkimiyet ve gücünü ifade etmek için yaratılan bir “hâkimiyet/ gövde gösterisi yazıtı” olduğu ileri sürülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Tes
• Tariat
• Uygurlar
• Moyen Çor Kağan
• Göktürkçe

Etik Beyan

Çalışma hazırlanırken bilim ve etik ilkelerine uyulmuş ve yararlanılan çalışmaların tamamı kaynakçada belirtilmiştir.

Teşekkür

Ruhlyadev’in Drevnetyurkskiye Runiçeskiye Nadpisi VIII-IX BB. Kak Pamyatnik İstoriografii: Genezis Janra i Struktura Teksta eserinin temininde yardımlarını gördüğüm Dr. Orhan BALDANE ve Dr. Şahnaz KAMAL’a teşekkür ederim.

The Genre and Purpose/Function of the Tes and Tariat Inscriptions

Öz

The Otuken Uighur Empire was a Turkish khanate that significantly influenced the political, commercial, and cultural life of Central Asia during its approximately 100-year reign. This empire produced many cultural artifacts such as statues, cities, and tombs. The Uighurs also created inscriptions that can be considered as part of these cultural products. The inscriptions of Tes, Tariat, Shine Us and Karabalgasun-I are the inscriptions of the Otuken Uighur Empire. Thus, the Uighurs continued the tradition of creating inscriptions in the steppe empires and proved that they had reached a certain level of civilization. Runic inscriptions are classified differently according to region, tribe, historical period, and genre. The Tes and Tariat Inscriptions have been examined in terms of genre, and some researchers have described them as victory inscriptions, while others have described them as boundary stone inscriptions. This study examines and attempts to determine the genre and purpose/function of the Tes and Tariat inscriptions. Some important differences have been determined between the Tes and Tariat inscriptions. Based on these differences and the contents of the inscriptions, it has been argued that the two inscriptions are not of the same genre, were not created for the same purpose/function, and are not victory or boundary stone inscriptions. The study suggests that the Tes Inscription is an “honorary/confirmation inscription” created to honor Moyen Çor Khan and confirm his empire, and that the Tariat Inscription is a “dominance/show of force inscription” created to express Moyen Çor Khan’s domination and show of power.

Anahtar Kelimeler

• Tes
• Tariat
• Uighurs
• Moyen Chor Khan
• Orkhon Turkic

Etik Beyan

This study was prepared in accordance with the principles of research and publication ethics, and all works consulted have been cited in the reference list.

Teşekkür

I sincerely thank Dr. Orhan BALDANE and Dr. Şahnaz KAMAL for their assistance in the acquisition of Ruhlyadev’s work Drevnetyurkskie runiches-kie nadpisi VIII–IX vv. kak pamyatnik istoriografii: Genezis zhanra i struktura teksta.

Kaynakça

1. Aydın, E. (2018). Uygur yazıtları. Bilge Kültür Sanat.
2. Aydın, E. (2021a). Bozkırın tanıkları Eski Türkçe yazıtlar. Bilge Kültür Sanat.
3. Aydın, E. (2021b). Somon-Tes Yazıtı. Türk edebiyatı eserler sözlüğü. 13 Haziran 2025 tarihinde http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/somon-tes-yaziti adresinden edinilmiştir.
4. Bazin, L. (2011). Eski Türk dünyasında kronoloji yöntemleri (V. Köken, Çev.). Türk Dil Kurumu.
5. Berta, Á. (2007). Runik harfli Eski Türkçe yazıtlar (VIII. yüzyıl) (N. Demir, Çev.).
6. T. S. Halman, O. Horata, Y. Çelik, N. Demir, M. Kalpaklı, R. Korkmaz ve M. Ö. Oğuz (Ed.), Türk edebiyatı tarihi (Cilt 1) içinde (s. 121-129). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
7. Berta, Á. (2010). Sözlerimi iyi dinleyin… : Türk ve Uygur runik yazıtlarının karşılaştırmalı yayını (E. Yılmaz, Çev.). Türk Dil Kurumu.
8. Çandarlıoğlu, G. (2019). Uygur devletleri tarihi ve kültürü. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.

9. Doğan, Ş. (2020). Moğolistan’daki Türk yazıtları üzerine. K. Yıldırım (Haz.), Türkiye-Moğolistan diplomatik ilişkilerinin 50. yılı münasebetiyle geçmişten günümüze Türkler ve Moğollar tarih-dil-kültür içinde (s. 93-118). Türk Ocakları İstanbul Şubesi.
10. Ercilasun, A. B. (1985). Bengütaş edebiyatı. Büyük Türk klasikleri (Cilt 1) içinde (s. 56-78). Ötüken ve Söğüt.
11. Gürgün, H. (2021). Göktürk yazısıyla oluşturulmuş Uygur Kağanlığı yazıtlarının metin dil bilimsel incelenmesi. Türk Dil Kurumu.
12. Gürgün, H. (2025). Ötüken Uygur Kağanlığı yazıtlarının edebî eleştirisi (Tez No. 949353) [Doktora tezi, İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
13. Kamalov, A. (2002). Göçebe Uygur kültürü (K. Acar, Çev.). H. C. Güzel, K. Çiçek ve S. Koca (Ed.), Türkler (Cilt 4) içinde (s. 100-104). Yeni Türkiye.
14. Kızlasov, İ. L. (1994). Runiçeskiye pismennosti Evraziyskih stepey. Vostoçnaya Literatura RAN.
15. Klyashtorny, S. G. (1982). The Terkhin inscription. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 36(1/3), 335-366.
16. Klyashtorny, S. G. (1985). The Tes inscription of the Uighur Bögü qaghan. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 36(1), 137-156.
17. Klyaştornıy, S. G. (1977). Epigrafiçeskiye rabotıy v Mongolii. Arheologiçeskiye Otkrıtiya 1976 Goda içinde (s. 588-589). Nauka.
18. Klyaştornıy, S. G. (1978). Naskalnıye runiçeskiye nadpisi Mongolii. Tyurkologi-çeskiy Sbornik 1975 içinde (s. 151-158). Nauka.
19. Klyaştornıy, S. G. (1980). Terhinskaya nadpis (predvaritelnaya publikatsiya). Sovetskaya Tyurkologiya, (3), 82-95.
20. Klyaştornıy, S. G. (1983). Tesinskaya stela (predvaritelnaya publikatsiya). Sovetskaya Tyurkologiya, (6), 76-90.
21. Klyaştornıy, S. G. (1986). Tes âbidesi (ilk neşri) (F. S. Bozkurt, Akt.). Türk kültürü araştırmaları (Phil. Dr. Hâmit Zübeyr Koşay’ın hâtırasına armağan), (2), 151-171.
22. Klyaştornıy, S. G. (2007). Moğolistan’ın runik kaya yazıtları (K. Erk, Çev.). Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (13), 147-154.
23. Klyaştornıy, S. G. ve Livşits, V. A. (1971). Sevreyskiy kamen. Sovetskaya Tyurkologiya, (3), 106-112.
24. Mackerras, C. (1972). The Uighur Empire according to the T’ang dynastic histories. Australian National University.
25. Mert, O. (2009). Ötüken Uygur dönemi yazıtlarından Tes – Tariat – Şine Us. Belen.
26. Mustafayev, S. vd. (2025). The Old Turkic bitig script, Sogdian and Chinese text of the inscription of Qutluk Khagan from the Nomgon-2 memorial complex. Kazakhstan Archeology, 3(29), 21-39.
27. Osawa, T. (1999). Tes inscription. T. Moriyasu ve A. Ochir (Ed.), Provisional report of researches on historical sites and inscriptions in Mongolia from 1996 to 1998 içinde (s. 158-167). The Society of Central Eurasian Studies.
28. Ögel, B. (1955). Uygur Devletinin teşekkülü ve yükseliş devri. Belleten, 19(75), 331-376.
29. Ölmez, M. (2018). Uygur Hakanlığı yazıtları. Bilgesu.
30. Ölmez, M. (2021). Orhon-Uygur Hanlığı dönemi Moğolistan’daki eski Türk yazıt-ları metin-çeviri-sözlük. Bilgesu.
31. Özönder, B. S. (2002). Eski Türklerde dil ve edebiyat. H. C. Güzel, K. Çiçek ve S. Koca (Ed.), Türkler (Cilt 3) içinde (s. 481-501). Yeni Türkiye.
32. Rόna-Tas, A. (1986). Hazar kavim adının tarihi üzerine yeni veriler (M. Karakurt, Çev.). Türk kültürü araştırmaları (Phil. Dr. Hâmit Zübeyr Koşay’ın hâtırasına armağan), (2), 53-63.
33. Ruhlyadev, D. V. (2005a). Drevnetyurkskiye runiçeskiye nadpisi VIII-IX BB. kak pamyatnik istoriografii: Genezis janra i struktura teksta. Rossiyskaya Akademiya Nauk İnstitut Vostokovedeniya Sankt-Peterburgskiy Filial.
34. Ruhlyadev, D. V. (2005b). Problema janra v izuçenii Drevnetyurkskih runiçeskih pamyatnikov. S. G. Klyaştornıy, T. İ. Sultanov ve V. V. Trepavlov (Ed.), Tyur-kologiçeskiy Sbornik 2003-2004: Tyurkskiye
35. Narodıy v Drevnosti i Sredneve-kovye içinde (s. 203-253). Vostoçnaya Literatura RAN.
36. Rybatzki, V. (2011). Taryat, Tes ve Şine Usu yazıtları arasındaki dil bilimsel ve tarihî bağlar üzerine bazı notlar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, 59(1), 61-80.
37. Sertkaya, F. O. (1995). Göktürk harfli Uygur kitabelerinin Türk kültür tarihi içerisindeki yeri. Göktürk tarihinin meseleleri içinde (s. 303-312). Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü.
38. Şirin, H. (2016). Eski Türk yazıtları söz varlığı incelemesi. Türk Dil Kurumu.
39. Taşağıl, A. (2022). Uygurlar -840’tan önce. Bilge Kültür Sanat.
40. Tekin, T. (1982). Kuzey Moğolistan’da yeni bir Uygur anıtı: Taryat (Terhin) Kitabesi. Belleten, 46(184), 795-838.
41. Tekin, T. (1990). Tes Yazıtı hakkında dokuz not (Ü. Çelik, Çev.). Erdem, 5(14), 389-398.
42. Tezcan, S. (1984) Uygur edebiyatı. Türk ansiklopedisi (Cilt 33) içinde (s. 126-131). Millî Eğitim.