Horasan Türkçesinde (Bocnurd Ağzı) -(y)Ar Ekli Kesin Gelecek Zaman

Öz

Gelecek zamanda konuşma zamanından sonra ortaya çıkacak ya da çıkma ihtimali bulunan olaylar anlatılır. Gelecek zaman, zaman kategorisinde farklı semantik alt ayrımlarla ele alınır. Bu sebeple gelecekte ortaya çıkacak veya çıkma ihtimali bulunan olaylar, Türk dili alanlarında semantik olarak ayırt edilebilmekte ve farklı biçim bilgisi unsurlarıyla işaretlenebilmektedir. Söz konusu durum, Türk dili incelemelerinin terminolojisine de yansır ve gelecek zaman, “gelecek, kesin gelecek, kategorik belirli gelecek vb.” ile “geniş, belirsiz, kesin olmayan, şüpheli, tahminî, bitmeyen şimdiki zaman vb.” semantik alt alanlara ayrılır. Türk dili alanlarında -Ar ~ -(y)(X)r eki, genellikle belirsiz gelecek zaman ve şimdiki zaman için kullanılagelir. -Ar ~ -(y)(X)r ekinin belirsiz gelecek zaman işlevi, Türk dilinin bütün tarihî ve çağdaş alanlarında görülür. -Ar ~ -(y)(X)r eki, şimdiki zaman işleviyle ise Eski Türkçede ve bugün bazı lehçelerde/ağızlarda yer alır. Bu ek, tarihî Türk dili alanlarında belirsiz gelecek zaman ve şimdiki zaman yanında, yer yer, kesin gelecek zaman için de kullanılır. Türk dili alanlarında biçim bilgisinin yenilendiği 13. yüzyıldan sonra kesin gelecek zaman için başka ekler de gelişir. Horasan Türkçesinin Bocnurd ağzında Oğuz ya da Çağatay grubu lehçelerinde gelişen kesin gelecek zaman ekleri yer almaz. Bocnurd ağzında daha eski bir kesin gelecek zaman eki olarak -(y)Ar bulunur. -(y)Ar eki, Bocnurd ağzında aynı zamanda belirsiz gelecek zaman için de kullanılır.

Anahtar Kelimeler

• Türk dili
• çağdaş Türk lehçeleri
• Horasan Türkçesi
• kesin gelecek zaman

Etik Beyan

Çalışma hazırlanırken bilim ve etik ilkelerine uyulmuş ve yararlanılan çalışmaların tamamı kaynakçada belirtilmiştir.

Definite Future Tense with Suffix -(y)Ar in Khorasan Turkic (Bocnurd Dialect)

Öz

The future tense describes events that will occur or are likely to occur after the time of speaking. The future tense is treated within the tense category with various semantic sub-divisions. Therefore, events that will occur or are likely to occur in the future can be semantically distinguished in various Turkic language fields and marked with different morphological elements. This situation is also reflected in the terminology of Turkic language studies, where the future tense is divided into semantic subfields: “future, definite future, categorical definite future, etc.” and “aorist, indefinite, uncertain, doubtful, predictive, infinitive present tense, etc.” In Turkic languages, suffix -Ar ~ -(y)(X)r is generally used for the indefinite future tense (aorist) and the present tense. The indefinite future tense function of suffix -Ar ~ -(y)(X)r is observed in all historical and contemporary areas of the Turkic language. Suffix -Ar ~ -(y)(X)r, with its present tense function, is used in some dialects/dialects in the Old Turkic period and today. Suffix -Ar ~ -(y)(X)r, with its present tense function, is intermittent and sporadic. In historical Turkic languages, this suffix is used for the indefinite future tense and the present tense, as well as occasionally for the definite future tense. After the 13th century, when morphology was renewed in Turkic languages, other suffixes for the definite future tense developed. Bojnurd dialect of Khorasan Turkic does not contain the definite future tense suffixes that developed in the Oghuz or Chaghatai dialects. Bojnurd dialect has an older definite future tense suffix of -(y) Ar. Suffix -(y)Ar is also used for the indefinite future tense (present tense) in Bojnurd dialect.

Anahtar Kelimeler

• Turkic
• modern Turkic languages
• Khorasan Turkic
• definite future tense

Etik Beyan

This study was prepared in accordance with the principles of research and publication ethics, and all works consulted have been cited in the reference list.

Kaynakça

1. Akşehirli, S. (2010). Türkçede konuşma zamanı, olay zamanı ve referans zamanı ilişkileri. Turkish Studies, 5(4), 15–73.
2. Aslan Demir, S. (2008). Türkçede isteme kipliği: Semantik-pragmatik bir inceleme. Grafiker.
3. Aslan Demir, S. (2016). Görünüş kategorisi: Türkmence örneği. Grafiker. Atıcı, A. (2015). Sungur Türkçesi: Ses ve şekil bilgisi. Eğitim.
4. Bosnalı, S. (2008). Halaç Türkçesinde gelecek zaman biçim değişke ve kullanım. Uluslararası Türk Dili Kurultayı bildirileri içinde (s. 809–822). Türk Dil Kurumu.
5. Bozkurt, F. (2005). Türklerin dili. Kapı.
6. Bybee, J., Perkins, R. ve Pagliuca, W. (1994). The evolution of grammar: Tense, aspect and modality in the languages of the world. University of Chicago.
7. Cemrasi, A. A. (2014). Xelec tili gıramıri. Tahran.
8. Chung, S. ve Timberlake, A. (1985). Tense, aspect and mood. T. Shopen (Ed.), Language typology and syntactic description: Grammatical categories and the lexicon içinde (s. 202–258). Cambridge University Press.

9. Comrie, B. (1985). Tense. Cambridge University Press.
10. Çulha, T. (2019). Karaycanın karşılaştırmalı grameri: Fonetik-morfoloji (Kırım ağzı esasında). Türk Dil Kurumu.
11. Demir, N. (1996). Güneybatı Anadolu ağızlarında kullanılan şimdiki zaman ekiik gelir. Uluslararası Türk Dili Kongresi 1992 (26 Eylül 1992 -1 Ekim 1992) (s. 43–56). Türk Dil Kurumu.
12. Doerfer, G. (1978). Das Chorasantürkische. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, 25, 127–204.
13. Doerfer, G. (1988). Grammatik des Chaladsch. Otto Harrassowitz.
14. Doğan, T. (2016). Ġeşeng ginle: Horasan Türkçesi üzerine bir inceleme.
15. Akçağ. Doğan, T. (2017). Horasan Türkçesi metinleri: İreyimiŋ sézleri (Yüreğimin sözleri). Giriş-notlar-metin-aktarma-dizinler. Palet.
16. Doğan, T. (2018). Konya yerli ağzında odaksıl şimdiki zaman işaretleyicileri. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (45), 55–76.
17. Eckmann, J. (2003a). Çağatayca el kitabı (G. Karaağaç, Çev.). Akçağ.
18. Eckmann, J. (2003b). Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçesi üzerine araştırmalar (O. F. Sertkaya, Haz.). Türk Dil Kurumu.
19. Ergin, M. (1997). Dede Korkut Kitabı I. Türk Dil Kurumu.
20. Fázsy, S. (1977). Das Bodschnurdi, ein türkischer Dialekt in Chorasan, Ostpersien. Zürich.
21. Gülsevin, S. (2020). Karay Türklerinin dili. Türk Dil Kurumu. Güner, G. (2021). Karahanlı Türkçesinde fiil. Türk Dil Kurumu.
22. Hamilton, J. S. (2011). İyi ve Kötü Prens öyküsü (V. Köken, Çev.). Türk Dil Kurumu.
23. Heyet, C. (2008). Türk dilinin ve lehçelerinin tarihî seyri (M. Öztürk, Çev.). Türk Dil Kurumu.
24. Johanson, L. (1994). Türkeitürkische Aspektotempora. R. Thieroff ve J. Ballweg (Ed.), Tense systems in European languages içinde (s. 247–266). Niemeyer.
25. Johanson, L. (2000). Viewpoint operators in European languages. Ö. Dahl (Ed.), Tense and aspect in the languages of Europe içinde (s. 27-187). Mouton de Gruyter.
26. Kanar, M. (1997). Farsça dilbilgisi-konuşma-sözlük. Enderun.
27. Türk Dil Kurumu. (2006). Karşılaştırmalı Türk lehçeleri grameri: I. – fiil - basit çekim. Türk Dil Kurumu.
28. Korkmaz, Z. (1992). Gramer terimleri sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
29. Mezerci, C. K. (2011). Âşinâyi bâ zebân-i Türkî-yi Ḫorâsânî. Firdevsî Üniversitesi.
30. Reichenbach, H. (2005). The tenses of verb. I. Mani, J. Pustejovsky ve R. Gaizauskas (Ed.), The Language of time: A Reader içinde (s. 71–78). Oxford University Press.
31. Tekin, T. (1988). Orhon yazıtları. Türk Dil Kurumu.
32. Tekin, T. (2003). Orhon Türkçesi grameri. Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi 9.
33. Torun, Y. (2013). Türkçede gelecek zaman ve kiplik özellikleri. Karahan.
34. Uğurlu, M. (2003). Türkiye Türkçesinde bakış (aspektotempora). Türkbilig, 5, 124–133.
35. Usta, Ç. (2013). Türkiye Türkçesinde emir kipliği (Tez No. 419168) [Doktora tezi, Kırıkkale Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
36. Weinert, F. (2005). The scientist as philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoverie. Springer.
37. Yılmaz, E. (2002). Çuvaşça çok zamanlı morfoloji. Grafiker.