Çağdaş Türk Dillerinde İddia Cümlelerinin Tipolojisi

Öz

Bu çalışma, çağdaş Türk dillerinde iddia cümlelerini biçim söz dizimsel yapıları, söz dizimsel-anlamsal işlevleri ve tipolojik özellikleri açısından ele alan eş zamanlı bir betimlemedir. İddia cümlesi, konuşurun bir önermeye ilişkin güçlü iddiasını ve bu iddianın doğruluğuna olan inancını ifade eden yapı anlamında kullanılmaktadır. Bu tür yapılar, çağdaş Türk dillerinde bitimli ekler (ör. Tuv. -ÇIK), ek-fiil parça-cıkları (ör. Tuv. iyik) ve tümcesel belirteçler (TT gerçekten, Tat. barıbĭr ‘zaten’, Özb. aslida ‘aslında’, Kaz. ärine ‘elbette’, Tuv. ıynaan ‘elbet-te’) yardımıyla kodlanmaktadır. Kipsel kategoride değerlendirilen iddia cümleleri, bu çalışma kapsamında sadece olumlu temel cümlelerde ele alınıp irdelenecektir. Bunun dışında kalan iddia işlevli yapılar ise (soru cümleleri, olumsuz cümleler, yan cümleler vb.) başka bir incelemenin konusu olması nedeniyle burada ele alınmayacaktır. Bu incelemede ağırlıklı olarak Tuvaca, Hakasça, Yakutça, Türkiye Türkçesi, Türkmen-ce, Özbekçe, Tatarca ve Kazakça gibi çağdaş Türk dillerinden alınan örnekler değerlendirilmiştir. Böylece Türk dilleri ailesinin farklı kollarına (Oğuz Grubu, Kıpçak Grubu, Sibirya Grubu ve Karluk Grubu) mensup birçok Türk dili bu çalışmada dikkate alınmıştır. Bu çalışmanın amacı, çağdaş Türk dillerinde iddia cümlelerini oluşturma stratejilerini ve bu stratejilerin tipolojisini ortaya koymak, bu yapıları söz dizimsel-anlamsal açıdan karşılaştırmak ve iddia yapıları temelinde çağdaş Türk dillerinin yeni bir dağılımını yapmaktır.

Anahtar Kelimeler

• Çağdaş Türk dilleri
• Türk dil bilimi
• kip ve kipsellik
• iddia cümleleri
• tipoloji

Etik Beyan

Bu yazı, 02.08.2023-04.08.2023 tarihleri arasında Mainz Üniversitesinde (Almanya) düzenlenen 21st International Conference on Turkish Linguistics (ICTL 2023) adlı uluslararası Konferansta sunulan “Çağdaş Türk Dillerinde İddia Yapıları” başlıklı bildirinin makaleye dönüştürülmüş biçimidir. Çalışma hazırlanırken bilim ve etik ilkelerine uyulmuş ve yararlanılan çalışmaların tamamı kaynakçada belirtilmiştir.

Typology of Assertive Sentences in Modern Turkic Languages

Öz

In this article, assertive sentences in modern Turkic languages are described synchronically in terms of their morphosyntactic structures, syntactic and semantic functions, and typological characteristics. Here, the term assertive sentence is used to refer to a construction that expresses the speaker’s strong claim regarding a proposition and their belief in its truth. Such constructions are encoded in modern Turkic languages through finite suffixes (e.g., Tuv. -ÇIK), copular particles (e.g., Tuv. iyik), and sentence adverbials (TT gerçekten ‘really’, Tat. barıber ‘already’, Uzb. aslida ‘actually’, Kaz. ärine ‘of course’, Tuv. ıynaan ‘of course’). Assertive sentences, which fall within the category of modality, are examined in this study solely on the basis of affirmative main clauses. Other assertive structures (interrogative sentences, negative sentences, subordinate clauses, etc.) are not addressed here, as they are the subject of a separate study. The study primarily evaluates examples drawn from modern Turkic languages such as Tuvan, Khakas, Yakut, Turkish, Turkmen, Uzbek, Tatar, and Kazakh. In this way, many Turkic languages belonging to different branches of the Turkic language family (the Oghuz, Kipchak, Siberian, and Karluk branches) are taken into consideration. The aim of this study is to identify the strategies for constructing assertive sentences in modern Turkic languages, to outline the typology of these strategies, to compare these constructions from syntactic and semantic perspectives, and to propose a new distribution of modern Turkic languages based on assertive structures.

Anahtar Kelimeler

• Modern Turkic languages
• Turkic linguistics
• mood and modality
• assertive sentences
• typology

Etik Beyan

This study is the revised and expanded article version of the paper titled “Assertion Structures in Contemporary Turkic Languages,” which was presen-ted at the 21st International Conference on Turkish Linguistics (ICTL 2023), held at Mainz University (Germany) between August 2–4, 2023. This study was prepared in accordance with the principles of research and publication ethics, and all works con-sulted have been cited in the reference list.

Kaynakça

1. Abish, A. (2014). Modality in Kazakh as spoken in China. Uppsala University. Arıkoğlu, E. ve Tosun, İ. (2025). Tuvaca-Türkçe Sözlük. Türk Dil Kurumu.
2. Aydemir, İ. A. (2009). Konverbien im Tuwinischen. Eine Untersuchung des Altaidialekts (Turkologica 80). Harrassowitz.
3. Aydemir, İ. A. (2020). Modal structures in Altay Tuvan. Turkic Languages, 24(2), 212–229.
4. Ballweg, J. (2007). Modalpartikeln. L. Hoffmann (Ed.), Handbuch der deutschen Wortarten içinde (s. 547-554). De Gruyter.
5. Demir, N. (2007). Anadolu ağızlarında kullanılan geçmiş zaman eki -(y)XK. S. Eker ve A. İslam (Ed.), Edebiyat ve dil yazıları içinde (s. 371-385). Grafiker.
6. Erdal, M. (2004). The grammar of Old Turkic. Brill.
7. İshakov, F. G. ve Palmbah, A. A. (1961). Grammatika tuvinskogo yazıka: Fonetika i morfologiya. İzdatelstvo Vostoçnoy Literaturıy.
8. Johanson, L. (2012). Notes on Turkic stance particles. M. Erdal, I. Nevskaya ve A. Menz (Ed.), Historical, areal and typological aspects of South Siberian Turkic içinde (s. 51-58) Harrassowitz.

9. Johanson, L. (2021). Turkic. Cambridge University Press.
10. Krifka, M. (2023). Layers of assertive clauses: Propositions, judgements, commitments, acts. J. M. Hartmann ve A. Wöllstein (Ed.), Propositionale Argumente im Sprachvergleich: Theorie und Empirie içinde (s. 1–42). Narr Francke Attempto.
11. Pakendorf, B. ve Stapert, E. (2020). Sakha and Dolgan, the North Siberian Turkic languages. M. Robbeets ve A. Savelyev (Ed.), The Oxford guide to the Transeurasian languages içinde (s. 430–445). Oxford University Press.
12. Palmer, F. R. (2001). Mood and modality (2nd ed.). Cambridge University Press.
13. Ragagnin, E. (2006). The position of Dukhan among the Tuvan dialects. M. Erdal ve I. Nevskaya, I. (Ed.), Exploring the eastern frontiers of Turkic içinde (s. 153–156). Harrassowitz.
14. Ragagnin, E. (2011). Dukhan, a Turkic variety of Northern Mongolia: Description and analysis. Turkologica 76. Harrassowitz.
15. Ragagnin, E. (2012). Moğolistan Tuvaları: ‘Kaybolmayan’ Türkofon bir halk. Tehlikedeki Türk Dilleri Dergisi, 1(1), 85–101.
16. Rentzsch, J. (2013). Türk dillerinde kipsellik ve kipselliğin anlambilimsel haritası. Bilig, 67, 129–168.
17. Rind-Pawlowski, M. (2017). Nebensatzbildung im Dzungar-Tuwinischen (Doctoral dissertation, Freie Universität Berlin). Freie Universität Berlin Repository. https://refubium.fu-berlin.de/handle/fub188/9050
18. Şahan Güney, F. (2015). Tatarca referans grameri. Kriter.
19. Üzüm, M. (2021). Türkçede tümcesel belirteçlerin söz dizimsel ve semantik özellikleri: konuşucuya yönelik belirteçler. Türkbilig, 42, 149-167.