Codex Cumanicus’un Alman Bölümü Tanıklığında Eski Türk Dinî Söz Varlığına Katkılar

Öz

Orta Asya’nın Manici ve Buddhacı öğretileri, Eski Türk dili ve kültürü açısından bir dönüm noktasıdır. Manici ve Buddhacı düşünce sistemleri, Türk dilinin somut ve eylem odaklı bozkır yapısından soyut, felsefi ve metafizik bir literatür diline evrilmesini sağlayarak Türk dilinin kavramlaştırma kapasitesini en üst seviyeye taşıyan entelektüel hareketlerdir. Uygur Dönemi'ndeki dinî kavramlar leksikal kopyalarla verilmekle birlikte Buddhacı rahiplerin dinî terimleri aktarmada tercih ettikleri Türkçe söz yapımı ilkeleri İslami ve Hristiyan öğretiyi yansıtan Türkçe metinlerdeki teknik terimlerin oluşturulmasında yol göstericidir. Budist öğreti ekseninde şekillenen Türkçe terminoloji, Karahanlı Kur’an tercümelerini de etkilemiştir. İlgili dönem metinlerinde tanıklanan dinî terimler, Türklerin İslamiyet’e geçişinin radikal ve ani bir kültürel kopuş olmadığını; aksine yerleşik bir medeniyet dili olan Eski Uygur Türkçesinin edebi ve dinî birikiminin Karahanlılarla İslami bir kalıba evrildiğini yansıtmaktadır. Böylece İslami kavramlar; Uygurların kullandığı türetme, birleştirme, eksiltme ve anlam aktarımı gibi yöntemler aracılığıyla Türkçeye aktarılabilmiştir. Uygur ve Karahanlı zamanı Türkçe dinî terminoloji, Codex Cumanicus’un Alman bölümündeki örneklerde de görülmektedir. Bu çalışmada Codex Cumanicus’un Alman bölümündeki türetme ve birleştirme yoluyla oluşturulmuş Hristiyan öğretiye ait Türkçe dinî terimler dilsel ve tematik olarak ele alınmıştır. Çalışmada Türkçe terimler, iki ana başlıkla alfabetik olarak sıralanmış; devamında madde başı verilen sözcükler köken bilgisi ve dönem sözlükleri ile ele alınarak ilgili ibarelerin teşekkülü, kavramsallığı ve tarihî dönemlerdeki sürekliliği belirlenmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• söz yapımı
• Eski Türk dinî söz varlığı
• Hristiyan öğreti
• Codex Cumanicus

Etik Beyan

Çalışma hazırlanırken bilim ve etik ilkelerine uyulmuş ve yararlanılan çalışmaların tamamı kaynakçada belirtilmiştir.

Contributions to the Old Turkic Religious Vocabulary as Testified by the German Section of the Codex Cumanicus

Öz

Manichaean and Buddhist teachings in Central Asia mark a turning point in the history of Old Turkic language and culture. These religious and intellectual traditions expanded the expressive capacity of Turkic, enabling its transformation from a concrete, action-oriented steppe language into an abstract, philosophical, and metaphysical literary language. Although religious concepts of the Uyghur period were often conveyed through lexical borrowings, the word-formation principles preferred by Buddhist monks in rendering religious terminology later served as a model for the creation of technical terms in Turkic texts reflecting Islamic and Christian doctrines. The Turkic terminology shaped under the influence of Buddhist teachings also affected Qur’an translations of the Karakhanid period. The religious terminology attested in these texts shows that the Turks’ conversion to Islam did not constitute a sudden cultural rupture. Rather, it indicates that the literary and religious heritage of Old Uyghur Turkic, already an established language of civilization, was transformed into an Islamic form under the Karakhanids. Accordingly, Islamic concepts were transferred into Turkic through methods previously used by the Uyghurs, such as derivation, compounding, ellipsis, and semantic transfer. Religious terminology from the Uyghur and Karakhanid periods can also be observed in the German section of the Codex Cumanicus. This study examines Turkic religious terms related to Christian doctrine formed through derivation and compounding in that section. The terms are listed alphabetically under two main headings and analyzed with reference to etymological and historical dictionaries in order to determine their formation, conceptualization, and continuity in historical Turkic.

Anahtar Kelimeler

• word formation
• Old Turkic religious vocabulary
• Christian doctrine
• Codex Cumanicus

Etik Beyan

This study was prepared in accordance with the principles of rese-arch and publication ethics, and all works consulted have been cited in the reference list.

Kaynakça

1. Ağca, F. ve Gül, B. (2018). Uygur Harfli Oğuz Kağan Destanında geçen Moğolca sözcükler. Türkbilig, 36, 47–62.
2. Akalın, K. (2014). Yunan-Roma Uygarlığında insan-tanrılara tapınma töreni olarak: Kilise Ekmek-Şarap Ayini. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergi-si, 41, 129–160.
3. Argunşah, M. ve Güner, G. (2015). Codex Cumanicus. Kesit.
4. Argunşah, M. (2017). Codex Cumanicus’ta Hristiyanlığın Baba, Oğul ve Kutsal Ruh üçlemesini karşılayan Türkçe söz varlığı. L. Karahan (Ed.), Türklük biliminin ulu çınarı Zeynep Korkmaz Armağanı içinde (s. 69–85). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
5. Argunşah, M. (2019). Codex Cumanicus’ta geçen ‘agır sıy’ ve ‘sıy tabuḫ’ ikilemeleri üzerine.
6. F. Ağca ve A. Koç (Ed.), Eskişehir Osmangazi Üniversitesi X. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu bildiri kitabı içinde (s. 105–113). Eskişehir Osmangazi Üniversitesi.
7. Ata, A. (2019). Karahanlı Türkçesinde ilk Kur’an tercümesi: Rylands nüshası (Giriş-metin-notlar-dizin). Türk Dil Kurumu.
8. Aydın, E. (2015). Orhon yazıtları (Köl Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk, Ongi, Küli Çor). Kömen.

9. Baş, M. (2013). Dinlerde ve geleneksel Türk inanışlarında dağ kültü. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), 13(1), 165–179.
10. Boeschoten, H. (2022). A dictionary of early middle Turkic (by with the Editorial Assistance of J. O’Kane). Brill.
11. Borovkov, A. K. (2002). Orta Asya’da bulunmuş Kur’ân tefsirinin söz varlığı (XII.-XIII. yüzyıllar) (H. İ. Usta ve E. Amanoğlu, Rusçadan Çev.). Türk Dil Kurumu.
12. Clauson, G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford University Press.
13. Çağıl, N. (2013). Kutsal metinler ve müzik. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakül-tesi Dergisi, 39, 1–46.
14. Demirci, Ü. Ö. ve Karslı, S. (2014). Kutb’un Husrav u Şírín’i: Dizin. Kesit. Drimba, V. (2000). Codex Comanicus. Ėdition diplomatique avec facsimilės. Editura Enciclopediča.
15. Ercilasun, A. B. ve Akkoyunlu, Z. (2014). Kâşgarlı Mahmud: Dîvânu Lugâti’t-Türk (Giriş-metin-çeviri-notlar-dizin). Türk Dil Kurumu.
16. Erdal, M. (1991). Old Turkic word formation: A functional approach to the lexicon (Vols. I-II). Harrassowitz Verlag.
17. Erdal, M. (2004). A grammar of old Turkic: Handbook of oriental studies. Brill.
18. Eroğlu, A. H. (1999). Ekmek-Şarap Ayini (Evharistiya) konusunda Katolikler ve Protestanlar arasındaki anlayış farklılıkları. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 39(1), 439–454.
19. Ersin, Ş. (2019). Erken Hıristiyan sanatında ekmek ve balıkların çoğaltılması mucizesinin ikonografisi (III–VI. yüzyıl). Selevcia, IX, 383–418.
20. Gabain, A. von (2007). Eski Türkçenin grameri. Türk Dil Kurumu.
21. Garkavets, A. (2004). Codex Cumanicus: Kıpçako Plovetskiye tekstıy XIII-XIV vekov. İzdatelstvo Baur.
22. Garkavets, A. (2006). Codex Cumanicus: Polovetskiye molitvıy, gimnıy i zagadki XIII-XIV vekov. Rus. Derevnya.
23. Güner, G. (2013). Kıpçak Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu.
24. Güner, G. (2017a). Tarihî metin çalışmaları için bir metot örneği: Codex Cumanicus yayıma nasıl hazırlandı? Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 6(1), 43-51.
25. Güner, G. (2017b). Codex Cumanicus’ta Latince ve Grekçe alıntılar. Dil Araştırmaları, 11(20), 49–56.
26. Güner, G. (2017c). Codex Cumanicus’ta Soğdca, Çince, Rusça, Aramice ve İbranice alıntılar. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 6(3), 1285–1292.
27. Güner, G. (2017d). Codex Cumanicus’ta Moğolca alıntı kelimeler üzerine yeni bir yaklaşım. Gazi Türkiyat, 20, 9–24.
28. İsi, H. (2025). Eski Türkçenin dinî metinleri tanıklığında ‘yavaş’ sözcüğü üzerine değerlendirmeler. B. Biçer (Ed.), Söylem 4. Uluslararası Filoloji Sempozyumu bildiri tam metinleri içinde (s. 292–320). Günce.
29. İslam, H. H. (2020). Yeni Ahit’te ve Kur’ân’da Kutsal Rûh kavramı. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7(3), 86–114.
30. Karamanlıoğlu, A. F. (1994). Kıpçak Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu.
31. Kök, A. (2004). Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (TİEM-73 1v-235v/2)-giriş-inceleme-metin-dizin (Tez No. 141355) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
32. Kuun, C. G. (1880). Codex Cumanicus: Bibliothecae ad Templum Divi Marci Venetiarum. Budapestini.
33. Lambriniadis, E. (2012). Hristiyanlıkta gelecek hayat. Din ve Hayat (Ahiret Özel Sayısı), 16, 40–45.
34. Levent, Ş. (2020). Augustinus’un teslis anlayışı (Tez No. 653991) [Yüksek lisans tezi, İbn Haldun Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
35. Mahmūd bin Ali. (2014). Nehcü’l-ferādı̄s/Uştmaḫlarnıng͡ açuq yolı (Cennetlerin açık yolu) (J. Eckmann, tıpkıbasım-çeviri yazı; S. Tezcan ve H. Zülfikar, Haz.; A. Ata, dizin-sözlük). Türk Dil Kurumu.
36. Mercangöz, Z. (2004). Orta Çağ Hristiyanlık inanışında Ökaristi ve sanattaki yansımaları: Bizans sanatında Ökaristi sembolleri. B. Mahir ve H. Katipoğlu (Ed.), Sanat ve inanç 2 içinde (s. 43–52). MSGSÜ.
37. Michel, T. (1992). Hıristiyan tanrı bilimine giriş. Orhan.
38. Nâsırü’d-dîn bin Burhâbü’d-dîn Rabgûzî. (1997). Kısasü’l-Enbiyâ (Peygamber kıssaları): I. Giriş-metin-tıpkıbasım; II. dizin. (A. Ata, Haz.). Türk Dil Kurumu.
39. Nişanyan, S. (2018). Nişanyan sözlük: Çağdaş Türkçenin etimolojisi. Liber. Parlatır, İ. (2006). Osmanlı Türkçesi sözlüğü. Yargı.
40. Räsänen, M. (1969). Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen. Suomalais-Ugrilainen Seura.
41. Sağol, G. (1993). Harezm Türkçesi satır arası Kur’an tercümesi: Giriş-metin-söz-lük (Tez No. 25875) [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
42. Salan, M. (2016). Codex Cumanicus ve Ermeni harfli Kıpçak Türkçesinde fiil yapımı (Tez No. 440928) [Doktora tezi, Gazi Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
43. Sertkaya, O. F. (2015). Codex Cumanicus (Latince-Farsça-Komanca Kodeks). Gazi Türkiyat, 17, 207–217.
44. Tekin, T. (1995). Türk dillerinde birincil uzun ünlüler. Simurg.
45. Tietze, A. (2016). Tarihî ve etimolojik Türkiye Türkçesi lügati: Üçüncü cilt F-J (S. Tezcan, Ed.). Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA).
46. Toparlı, R., Vural, H. ve Karaatlı, R. (2007). Kıpçak Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu.
47. Toparlı, R. ve Argunşah, M. (2014). Mu’înü’l-mürîd: İnceleme-metin-çeviri-dizin-tıpkıbasım. Türk Dil Kurumu.
48. Ünlü, S. (2004). Karahanlı Türkçesi satırarası Kur’an tercümesi (TİEM 73, 235v/3-450r/7 (Tez No. 144348) [Doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
49. Yüce, N. (2014). Ebu’l-Kâsım Cârullâh Mahmud bin ʿOmar bin Muhmmed bin Ahmed ez-Zamaḫşari, el-Ḫvârizmi Mukaddimetü’l-edeb: Ḫvârizm Türkçesi ile tercümeli Şuşter nüshası (Giriş, dil özellikleri, metin, indeks). Türk Dil Kurumu.
50. Wilkens, J. (2021). Eski Uygur Türkçesinin el sözlüğü: Eski Uygur Türkçesi-Almanca-Türkçe. Universitätsverlag Göttingen.