Memlûk Türkçesiyle Kaleme Alınmış Bilinmeyen Bir Satır Altı Kur'an Tercümesi: Diyanet Kütüphanesi 2596 Numaralı Nüsha

Öz

Türkçenin tarihî dönemlerinde, farklı mütercim ve müstensihler tarafından Kur’an-ı Kerim tercümeleri yapılmıştır. Memlûk Türkçesiyle de yazılmış Kur’an-ı Kerim tercümeleri olduğu bilinmektedir. Zira Mustafa Toker; Bursa, Isparta ve Manisa nüshaları üzerinde dikkatle dururken Cihan Doğan da Süleymaniye Kütüphanesi 3966 numaralı nüshayı incelemiştir. Bu çalışmada ise Memlûk sahasına ait olduğu bilinmeyen Diyanet Kütüphanesi 2596 numaralı nüsha (DK) ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Baş kısmında eksiklik bulunan nüsha, tamir görmüş; ilk iki yaprağı, eserin genelinden farklı bir yazı stili ve tercüme şekliyle sonradan eklenmiştir. Yazmanın karakterini yansıtan asıl tercüme, Bakara suresinin 15. ayetinden itibaren başlamaktadır. Eserin 3a sayfasına tekabül eden bu bölümde de eksiklikler ve tamir edilmiş kısımlar mevcuttur. Bu hâl, nüshanın 6b yüzüne kadar devam etmektedir. Buradan itibaren, özellikle son satırlarda, kısmi siliklikler bulunsa da eser büyük ölçüde okunabilir durumdadır. Yazma, içerik ve dil özellikleri bakımından mevcut tercümelerle karşılaştırıldığında, Manisa nüshasıyla dikkat çekici benzerlikler taşımakta olduğu ve bu yönüyle Memlûk Türkçesiyle kaleme alındığı anlaşılmaktadır. Bu çalışmada, DK ayrıntılı şekilde incelenecek ve Manisa İl Halk Kütüphanesi 931 numaralı nüsha (MK) ile çeşitli ölçütler doğrultusunda karşılaştırılacaktır. Böylece hem Türkoloji sahasında üzerinde yeterince durulmayan Memlûk Türkçesi Kur’an tercümelerinin dil özellikleri vurgulanacak hem de şimdiye kadar üzerinde çalışma yapılmamış olan DK ilim âlemine kazandırılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Türk dili
• tarihî Türk lehçeleri
• Memlûk Türkçesi
• satır altı Kur’an-ı Kerim tercümesi
• Diyanet Kütüphanesi nüshası

Etik Beyan

Çalışma hazırlanırken bilim ve etik ilkelerine uyulmuş ve yararlanılan çalışmaların tamamı kaynakçada belirtilmiştir.

An Unknown Interlinear Quran Translation Written in Mamluk Turkish: Diyanet Library Manuscript No. 2596

Öz

Translations of the Holy Quran were produced by various translators and copyists throughout the historical periods of Turkic. Quran translations written in Mamluk Turkic are also known to exist. While Mustafa Toker has examined the Bursa, Isparta, and Manisa manuscripts in detail, Cihan Doğan has studied manuscript No. 3966 in the Süleymaniye Library. This article focuses on Diyanet Library manuscript No. 2596 (DL), whose affiliation with the Mamluk Turkic tradition had not previously been identified. The manuscript is defective at the beginning and appears to have undergone restoration; its first two folios were added later, in a script style and translation technique different from the rest of the work. The main translation that reflects the actual character of the manuscript begins with verse 15 of Sūrat al-Baqarah. This portion, corresponding to folio 3a, also contains lacunae and repaired sections, a condition that continues up to folio 6b. From that point onward, despite partial fading, especially in the final lines, the manuscript is largely legible. A comparison of DL with extant Quran translations in terms of content and linguistic features shows striking similarities with the Manisa manuscript and indicates that it was composed in Mamluk Turkic. Accordingly, this study examines DK in detail and compares it with Manisa Provincial Public Library manuscript No. 931 (ML) according to several criteria. In doing so, it highlights the linguistic features of Mamluk Turkic Quran translations, an understudied area in Turkology, and introduces this previously unexamined manuscript to the scholarly community.

Anahtar Kelimeler

• Turkish
• historical Turkic languages
• Mamluk Turkic
• interlinear translation of the holy Quran
• Diyanet Library manuscript

Etik Beyan

This study was prepared in accordance with the principles of research and publication ethics, and all works consulted have been cited in the reference list.

Kaynakça

1. Ağca, F. (2012). Eski Türkçe metinlerde /ŋ/ ~ /g/ değişkenliği üzerine. Türkbilig, 13(23), 69-82.
2. Akar, A. (2018). Oğuzların dili Eski Anadolu Türkçesine giriş. Ötüken.
3. Aksoy, Ö. A., & Dilçin, D. (Ed.). (2019). Tarama sözlüğü: XIII. yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla (5. bs., C 1). Türk Dil Kurumu.
4. Argunşah, M. (2019). Harezm Türkçesiyle yapılan Kur’an çevirisinin beş nüshası. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 8(2), 654-698.
5. Argunşah, M. (2021). Memlûk sahasında Harezm-Altın Ordu Türkçesi etkisinde yazılan eserler. Y. Şimşek (Ed.), Orta Türkçe döneminin ilk evresi sorunları ve çözüm örnekleriyle Harezm Türkçesi içinde (s. 43-61). Akçağ.
6. Blaesing, U. (2013). Adina’sız bir adina ertesi, satır arası Kur’an tercümelerine dair yeni malumat. Türk Dilleri Araştırmaları, 23(1), 10-18.
7. Çoşkun, M. (2010). Türkçenin ses bilgisi. IQ Kültür Sanat.
8. Demirci, J. (2003). Cumhuriyet’in 80. yılında Türkiye’de Memlûk-Kıpçak Türk-çesi çalışmaları. Türkoloji Dergisi, 16(2), 53-63.

9. Diyanet İşleri Başkanlığı Kütüphanesi (genel not bölümü). (t.y.). Diyanet İşleri Başkanlığı Kütüphanesi. https://yazmaeserler.diyanet.gov.tr/details?i-d=4246&materialType=YE&query=Kur%27an
10. Doğan, C. (2022). XIV-XV. yüzyıl tarihî Türk yazı dillerinde lehçe karışmaları. Türk Dil Kurumu.
11. Doğan, C. (2023). XIV. yüzyıl başı Memlûk Türkçesiyle yazılmış eserlerin imlası üzerine bazı notlar. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, (76), 155-178.
12. Eckmann, J. (1986). Memlûk-Kıpçak edebiyatı. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, 30-31(1982-1983), 85-99.
13. Eckmann, J. (2017). Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçesi üzerine araştırmalar (O. F. Sertkaya, Ed.; 5. bs.). Türk Dil Kurumu.
14. El-Kur’ânü’l-Kerîm. (t.y.). [Satır altı Kur’an tercümesi, Demirbaş No. 000073]. Diyanet İşleri Başkanlığı Kütüphanesi. https://yazmaeserler.diyanet.gov.tr/details?id=4246&materialType=YE&query=Kur%27an
15. Ercilasun, A. B. (2004). Başlangıçtan yirminci yüzyıla Türk dili tarihi (17. bs.). Akçağ.
16. Ergin, M. (2013). Türk dil bilgisi. Bayrak.
17. Ergüzel, M. (1999). Şirvanlı Mahmud Tarihî İbn-i Kesir tercümesi. Türk Dil Kurumu.
18. Ertane Baydar, A. S. (2018). Memluk Kıpçak Türkçesinde edatlar. Sonçağ.
19. Gül, A. (2019). British Library OR 9515’teki Türkçe Kur’an tercümesi (giriş-metin-notlar-dizin). Türk Dil Kurumu.
20. Güner, G. (2020). Kıpçak Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu.
21. Güngör, O. C. (2018). Memluk Kıpçak Türkçesinde ikilemeler. The Journal of Academic Social Science Studies, (65), 105-122.
22. Hamidullah, M. (1965). Kur’an-ı Kerim’in Türkçe yazma tercümeleri. Türkiyat Mecmuası, (14), 56-80.
23. İnan, A. (1953). XIII.-XV. yüzyıllarda Mısır’da Oğuz-Türkmen ve Kıpçak lehçeleri ve “Halis Türkçe”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı – Belleten, 1, 53-71.
24. İnan, A. (1961). Kur’an-ı Kerim’in Türkçe tercemeleri üzerinde bir inceleme. Diyanet İşleri Başkanlığı.
25. Karaağaç, G. (2016). Türkçenin dil bilgisi (3. bs.). Akçağ.
26. Karabacak, E. (1992). Manisa İl Halk Kütüphanesi’ndeki satır-arası Kur’an tercümesi (Giriş-metin-dizin) (Tez No. 24203) [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
27. Karabacak, E. (1994). An inter-linear translation of the Qur’an into Old Anatolian Turkish-Eski Anadolu Türkçesi satır arası Kur’an tercümesi, Part I: Introduc-tion and text-1. Kısım: Giriş ve metin. Harvard University, Department of Near Eastern Languages and Civilizations.
28. Karabacak, E. (1997). An inter-linear translation of the Qur’an into old Anatolian Turkish: Introduction, text, glossary and facsimile (Part III: Facsimile of the MS Manisa İl Halk Library No. 931 section one: 1–224). Harvard University, Department of Near Eastern Languages and Civilizations.
29. Karabacak, E. (1999). An inter-linear translation of the Qur’an into old Anatolian Turkish: Introduction, text, glossary and facsimile (Part III: Facsimile of the MS Manisa İl Halk Library No. 931 section two: 224–451). Harvard Univer-sity, Department of Near Eastern Languages and Civilizations.
30. Karahan, A. (2006). Memlûk-Kıpçak Türkçesi sözvarlığı: Yansıma fiiller üzerine bir inceleme. Türklük Bilimi Araştırmaları, (20), 105-124. Karamanlıoğlu, A. F. (1994). Kıpçak Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu. Karamanlıoğlu, A. F. (2019). Gülistan tercümesi. Türk Dil Kurumu.
31. Kaymaz, Z., & Bulut, A. (2019). Bazı Memlûk Türkçesi sözlüklerindeki gölge kelimeler üzerine. IX. Uluslararası Türkoloji Kongresi Türk Kültür ve Medeni-yetinin Sürekliliği (20-22 Ekim 2021) Bildiri Kitabı içinde (s. 463-479). Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi.
32. Korkmaz, Z. (2020). Türkiye Türkçesinin temeli Oğuz Türkçesinin gelişimi (2. bs.). Türk Dil Kurumu.
33. Köse, A. (2019). Memluk Türkçesinde at ve atçılık terimleri (Tez No. 587245) [Yüksek lisans tezi, Yozgat Bozok Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
34. Kun, T. H. (1941). Die Mameluk-Kiptschakischen Sprachstudien und die Hands-chriften in Stambul. Körösi Csoma Archivum, (3), 77-83.
35. Kur’ân-ı Kerîm. (t.y.). [Satır altı Kur’an tercümesi, Demirbaş No. 931]. Manisa İl Halk Kütüphanesi. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/92395
36. Küçük, M. (2001). Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait satır arası ilk Kur’an tercümesi (inceleme-metin-dizin) (Tez No. 100016) [Doktora tezi, Ankara Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
37. Küçük, M. (2014). Eski Anadolu Türkçesi dönemine ait satır arası ilk Kur’an tercümesi. Türk Dil Kurumu.
38. Mansuroğlu, M. (1988). Eski Osmanlıca. M. Akalın (Ed.), Tarihi Türk şiveleri içinde (s. 247-276). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
39. Muhammed, R. (2021). Memlûk Türkçesinde ekler ve işlevleri. Türk Dil Kurumu.
40. Müfettişoğlu, C. (2006). Karışık dilli bir Kur’an çevirisi yazmanın 037b-072a yaprakları üzerinde dil incelemesi (Tez No. 217296) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
41. Ölmez, M. (2010). Eski Türk yazıtlarının yeni bir yayımı nasıl olmalıdır? I. Ulus-lararası Uzak Asya’dan Ön Asya’ya Eski Türkçe Bilgi Şöleni bildirileri içinde (s. 211-220). Afyonkarahisar Afyon Kocatepe Üniversitesi.
42. Öner, M. (2012). Tatar Türkçesi. A. B. Ercilasun (Ed.), Türk lehçeleri grameri içinde (2. bs., s. 679-748). Akçağ.
43. Öner, M. (2013). Bugünkü Kıpçak Türkçesi (2. bs.). Türk Dil Kurumu.
44. Özkan, A. (2018). Kitâb-ı mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandî, giriş-inceleme-metin-dizinler-tıpkıbasım. Palet.
45. Öztopçu, K. (2007). Kısa Memlûk Kıpçakçası grameri. Türk Dilleri Araştırmaları [Festschrift in Honor of András J. E. Bodrogligeti], (17), 249-282.
46. Öztürk, A. (2018). Memlûk Türkçesi bir Kıpçak lehçesi midir? Dil Araştırmaları, 12(23), 173-203.
47. Pritsak, O. (1988). Kıpçakça. M. Akalın (Ed.), Tarihi Türk şiveleri içinde (s. 111-122). Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
48. Sadykbekov, K. (2015). Memluk Kıpçak Türkçesi ile yazılmış dini eserler ve özel-likleri. International Journal of Languages’ Education and Teaching, 3(2), 119-125.
49. Solmaz, A. O. (2016). Tokat müzesinde sergilenen bir satır arası Kur’an-ı Kerîm tercümesi. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 2(1), 439-450.
50. Soydan, S. (2018). Memlük-Kıpçak Türkçesine ait dört sözlük ve gramer eserlerinde hayvan adları üzerine değerlendirme. Turkish Studies, 13(12), 377-397.
51. Şimşek, Y. (2019). Satırarası Türkçe Kur’an tercümelerinin birbiri ile ilgisi ve tasnifi. Gazi Türkiyat, (24), 47-65.
52. Şimşek, Y. (2021). Türkler ve Kur’an. Selenge.
53. Tekin, T. (1997). Tarih boyunca Türkçenin yazımı. Simurg.
54. Timurtaş, F. K. (2012). Eski Türkiye Türkçesi XV. yüzyıl gramer-metin-sözlük. Kapı.
55. Toker, M. (2011). Anonim satır altı Kur’an tercümesi I: İnceleme, metin, tıpkıbasım örnekleri. Selçuk Üniversitesi.
56. Toker, M. (2012). Anonim satır altı Kur’an tercümesi (Dizin) II. Selçuk Üniversitesi.
57. Toker, M. (2015a). Manisa İl Halk Kütüphanesi 931 numarada kayıtlı olan satır altı Kur’ân-ı Kerîm neşri üzerinde bazı düzeltme teklifleri. Â. Gür (Ed.), Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünden 40 yıla armağan içinde (s. 73-130). Selçuk Üniversitesi.
58. Toker, M. (2015b). Manisa İl Halk Kütüphanesi 931 numarada kayıtlı satır altı Kur’an-ı Kerim tercümesinde karşılaşılan bazı ses ve şekil bilgisi özellikleri.
59. N. Uyanık, U. D. Aşcı, M. Zenginbaş ve Y. Demir (Ed.), International Conference on the Changing World and Social Research 1 proceedings book içinde (s. 833-846). Palet.
60. Toker, M. (2024). Memlûk Kıpçak sahasında yazılmış Kur’an-ı Kerim tercümesi yok mudur? A. Akpınar (Ed.), Tarihî Türkçe Kur’an tercümeleri üzerine araştırmalar içinde (s. 29-57). Kriter.
61. Toker, O. (2000). Karışık dilli Kur’an tercümesi (varak no:109b-144a) (Tez No. 176085) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
62. Toparlı, R., Vural, H., & Karaatlı, R. (2019). Kıpçak Türkçesi sözlüğü (4. bs.). Türk Dil Kurumu.
63. Uğurlu, M. (1999). Memlûk Türkçesinde zarf-fiilli parçaların dizimi. Türk Dil Kurumu.
64. Uyansoy-Hillhouse, A. (2006). Karışık dilli Kur’an tercümesi [1a-37a] (Tez No. 214950) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
65. Uygun, A. (2006). Karışık dilli bir Kur’an çevirisi yazmanın 144b-183a yaprakları üzerinde dil incelemesi (Tez No. 215612) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
66. Uzunkaya, U. (2023). Memlûk Kıpçak Türkçesinin bir alt diyalektinin yeni tasarımı: Mısır Oğuzcası. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (12), 879-914.
67. Yaldız, H. (2025a). Mevlana Müzesinde muhafaza edilen Türkçe satır altı Kur’an tercümeleri üzerine. A. Manafidizaji (Ed.), Selçuk 13. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi Bildiriler Kitabı içinde (s. 651–665). Academy Global Conferences & Journals.
68. Yaldız, H. (2025b). Satır altı Kur’an tercümesi geleneği ve Mevlana Müzesi 19 numaralı nüsha (inceleme-çeviri yazılı metin-dizin). Palet.
69. Yavuz, K. (2000). Âşık Paşa Garib-nâme: I/1. Türk Dil Kurumu.
70. Yazıcı Ersoy, H. (2012). Başkurt Türkçesi. A. B. Ercilasun (Ed.), Türk lehçeleri grameri içinde (2. bs., s. 749-810). Akçağ.
71. Yılmaz, E., Demir, N., & Küçük, M. (2013). Kısas-ı enbiya (metin-sözlük-dizin-notlar). Türk Dil Kurumu.
72. Yılmaz, R. (2007). Karışık dilli Kur’an tercümesi (Yaprak No: 183b-222a) (Tez No. 215018) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi.
73. Yüce, N. (1993). Eine neu entdeckte Handschrift des Mitteltürkischen. J. P. Laut & K. Röhrborn (Ed.), Sprach- und Kulturkontakte der türkischen Völker: Materialien der zweiten Deutschen Turkologen-Konferenz Rauischholzhausen içinde (Veröffentlichungen der Societas Uralo-Altaica Band 37, s. 221–227). Harrassowitz.
74. Zajaczkowski, A. (1958). Vocabulaire arabe-kiptchak bulġat al-mustāq fî luġat at-Turk wa-l-Qifzāq. Panstwowe Wydawnictwo Naukowe.